Turasiewicz, Romuald

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

WŁADYSŁAW MADYDA(1916-1970)ładysław Madyda urodził się 20 czerwca 1916 r. w Krakowie, gdzie spędził całe swe życie. Tutaj uczęszczał do szkoły podstawowej i średniej (Gimnazjum im. B. Nowodworskiego), tu także ukończył studia z zakresu filologii klasycznej na Uniwersytecie Jagiellońskim (1938), na którym później wykładał język i literaturę grecką najpierw jako docent, a następnie profesor. Zdobywszy w krakowskiej uczelni dobre podstawy do pracy naukowej, już rok po studiach, w 1939 r., uzyskał doktorat pod kierunkiem swego mistrza Tadeusza Sinki na podstawie łacińskiej rozprawy z zakresu starożytnej estetyki De pulchritudine imaginum deorum quid auctores Graeci sacc. II p. Chi: n. iudicavcrint („Archiwum Filologiczne PAU” 1939). W okresie okupacji brał udział w tajnym nauczaniu i pogłębiał w miarę możliwości swą filologiczną wiedzę oraz zbierał materiał}' do pracy naukowej, swojej przyszłej rozprawy habilitacyjnej. Po wyzwoleniu podjął przerwane wojną badania i rozpoczął pracę na UJ w charakterze asystenta. Już w r. 1947 ukończył obszerną rozprawę łacińską o losach sztuki poetyckiej po Arystotelesie Dc arte poetica post Aristotelem exculta („Archiwum Filologiczne PAU” 1948), na podstawie której przyznano mu stopień docenta. Duża wartość naukowa tej pracy, przyjętej z uznaniem również przez zagraniczną krytykę, polega na zebraniu i ułożeniu w pewne kategorie wypowiedzi na temat sztuki poetyckiej pochodzących tak od antycznych poetów, retorów, historyków, filozofów, jak i gramatyków oraz scholiastów.Dalsze zainteresowania W. Madydy rozwijały się zarówno w kierunku helleni­stycznym, jak i latynistycznym. Na obu tych polach był czynny, ze szczególną predy- lekcją przecież zajmował się historią literatury greckiej, zwłaszcza starożytną estetyką i stylistyką. Prace z tej dziedziny są na pewno nie tylko maxima, ale i optima pars jego naukowej twórczości. Na długiej ich liście znajdują się studia poświęcone badaniu stylu poszczególnych autorów tak greckich, jak i łacińskich oraz rozprawy będące analizą określonych zjawisk stylistycznych. Do pierwszych wypada zaliczyć artykuł Maksymusa z Tyru myśli o sztuce („Meander” 1947, s. 547-557), w którym poddał wnikliwej analizie poglądy tego platonika działającego w epoce cesarza Kommodusa, dalej rozprawkę o założeniach Hermogenesowej nauki o stylu Über die Voraussetzungen der Hcrmogenischen Stillehre (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1959, s. 44—51), łacińską dysertację na temat oceny stylu Terencjusza przez gramatyka i nauczyciela retoryki Donata De Donato stili Terentiani iudice (w: Charisteria Th. Sinko oblata, Varsoviae-Wratislaviae 1951, s. 183-209) czy wreszcie obszerny artykuł za­wierający trafiią ocenę pod względem artystycznym traktatu Warrona O rolnictwie {Wartości literackie dzieła Warrona „O rolnictwie”, „Eos” 1966, s. 119-138).Grupie drugiej, a więc zagadnieniom stylistyki antycznej, poświęcił Madyda wnikliwe studium Starożytne teorie metafory i ich aktualność („Eos” 1950, s. 77- -101). Na podstawie bogatych materiałów źródłowych przekonująco dowiódł poglądu starożytnych teoretyków stylu, iż metafora jest najważniejszym zjawi­skiem stylistycznym, gdyż „koncentruje w sobie nie tylko samą istotę stylu, ale też jest źródłem bogatych przeżyć, wywołanych kunsztem języka” (ibidem, s. 77). WŁADYSŁAW MADYDA 687Na szczególną uwagę zasługuje tu łacińska rozprawa o harmonii tres'ci i formy u starożytnych De concinnitate formae atque argumenti quid antiqui artis indices tradiderint („Archiwum Filologiczne PAU” 1947), w której autor odkrył staro­żytny postulat znajdowania doskonałego wyrazu tak prozaicznego, jak poetyckiego dla określonych treści, jak również cenny artykuł Kilka· uwag o głoskach w stylistyce starożytnej („Meander” 1953, s. 242-248). Rodzajem rozprawy z dziedziny stylistyki jest też obszerny wstęp do własnego przekładu Trzech stylistyk greckich („Biblioteka Narodowa”, seria II 75, Wrocław 1953, s. VI-XLVII).Zainteresowanie strukturą antycznych dzieł literackich ujawnia artykuł Meta­morfozajako zasada kompozycyjna u Owidiusza („Meander” 1964, s. 88-102). Poprzez subtelną analizę motywów kompozycyjnych Metamorfoz W. Madyda wyodrębnił i sklasyfikował różne rodzaje metamorfozy, odkrywając przy tym swoistą jej poetykę, która wskazuje na liczne sposoby stosowania jej jako zasady kompozycyjnej.Nową dziedzinę badań stylistycznych w dorobku naukowym profesora Ma- dydy stanowią zagadnienia onomastyczne w poezji Homerowej. Z prac związa­nych z tym kierunkiem badawczym wypada wymienić przede wszystkim rozprawę Etymologie imion u Homera („Onomastica” IX, 1964, s. 231-271 ), którą wkroczył w antyczną onomastykę stylistyczną. Na podstawie obficie zebranego i przeanali­zowanego materiału, którego mu dostarczyły poematy Homerowe, doszedł do wniosku, iż poeta ujawnia intensywny, świadomy i czynny stosunek do imion własnych. Są one dla niego „wyrazami ożywionymi”, które nic łączą się z bogami i ludźmi w sposób czysto mechaniczny ani nie pełnią funkcji dystynkcyjnej. Nadaje im bowiem Homer specyficzny sens artystyczny podporządkowany całokształtowi jego poetyckiej wizji.Obok estetyki i stylistyki antycznej niesłabnącym zainteresowaniem W. Madydy cieszyła się też starożytna teatrologia, której poświęci! wiele wysiłku i jako badacz, i jako popularyzator wysokiej klasy. Wśród powodzi niewielkich objętościowo artykułów, z których na wzmiankę zasługują szkice, takie jak Roscius największy komik rzymski („Listy z Teatru” 1947, s. 23-25) czy Największy aktor tragiczny w Rzymie („Listy z Teatru” 1948, s. 11-14), wyróżniają się swym naukowym poziomem dwie obszerniejsze publikacje z zakresu sztuki teatralnej: De Donato histrionumpraeceptorc („Archiwum Filologiczne PAN” 1953) i Początki sztuki aktorskiej w starożytności w świetle greckich źródeł literackich („Meander” 1961, s. 297-311). Dużą popularność i poczytność zachował do dziś podręcznik Madydy, napisany z przeznaczeniem dla szkół dramatycznych. W sposób przystępny, zwięzły i przejrzysty popularyzuje on wyniki prac uczonych nowożytnych nad dziejami antycznego teatru i nad trudnymi nieraz zagadnieniami starożytnej dramaturgii (Teatr starożytny Grecji i Rzymu, Warszawa 1953).Jako historyka literatury pociągały Władysława Madydę postacie niektórych wybitnych jej przedstawicieli. I tak wielkiemu epikowi greckiemu Homerowi po­święcił wnikliwe spostrzeżenia we Wstępie historycznoliterackim do Wyboru z Odysei Homera (przekład polski J. Parandowskiego, wstępem i objaśnieniami opatrzyli 688 Romuald TurasicwiczW. Madyda i J. Safarcwicz, Wrocław 1956, s. 6-83), zajmując się zwłaszcza układem poematu, porównaniem go w przekroju kompozycyjnym z Iliadą, ukazaniem tech­niki poetyckiej zastosowanej w jednym i drugim utworze, artyzmem Odysei i wy­stępującymi w niej pierwiastkami humanistycznymi.Za wzór rozpraw-esejów może uchodzić literacki szkic, w którym nakreślił W. Madyda postać największej helleńskiej poetki — Człowiek i przyroda w oczach Safony („Meander” 1966, s. 197-207). Ukazał wysiłek poetki zmierzający do uwielbienia bezkorzystnego piękna, do uartystycznienia rzeczywistości i podniesienia życia do poziomu sztuki. Trafnie odmalował wrażliwość poetki na otoczenie, na piękno przyrody, znajdującą swój wyraz w szeroko rozbudowanych obrazach, po­dających nie tyle naturalistyczną dosłowną interpretację szczegółu, ile związane z nim skojarzenie uczuciowe.Z okazji rewizji przekładu dialogów Lukiana z Samosat dokonanego przez Mi­chała K. Boguckiego i tłumaczeń własnych zajął się bliżej profesor Madyda tym pisa­rzem i nosił się, jak mi wiadomo, z zamiarem napisania o nim dzieła monograficznego. Inne obowiązki i prace oderwały W. Madydę od tego postanowienia, a swe spostrze­żenia o autorze, niekiedy całkiem oryginalne, wypowiedział w dwóch obszernych wstępach — niejako małych monografiach — do własnego przekładu czternastu dialogów Lukianowych (Lukian, Pisma wybrane, przekład i opracowanie Wstępu, s. 5- —46, Warszawa 1957) i do przekładu pióra Michała K. Boguckiego (Lukian, Dialogi t. I, wstęp i komentarz W. M. Madyda, Wstęp historyczno-literacki, s. V-XLVIII, Wrocław 1960) oraz w osobnym artykule Skala wartości w dziele Lukiana („Meander” 1962, s. 507-536). W tych trzech publikacjach omówił W. Madyda poglądy Lukiana jako myśliciela, jego postawę wobec filozofii i nauki, wobec literatury i sztuki w ogóle; ukazał poza tym pisarza jako artystę, scharakteryzował jego pajdeję — kulturę duchową, przedstawił pierwiastki tradycyjne i oryginalne w jego twórczości. W sumie polski czytelnik otrzymał pełną panoramę twórczości Lukiana odmalowaną z dobrym znaw­stwem problematyki i subtelnym wyczuciem walorów estetycznych jego pism.W związku z nowym wydaniem fragmentów dzieła C. Newiusza Bclli Punici carmen (ed. W. Strzelecki, Teubner 1964) zajął się W. Madyda starym rzymskim epikiem w artykule O pierwszym narodowym eposie rzymskim („Meander” 1965, s. 157- -170). Zbadał tu ogólne założenia twórczości Newiusza w nawiązaniu do historii literatury greckiej, obszernie omówił epos rzymskiego poety, dał własną błyskotliwą interpretację fragmentu 4. i określił rolę Newiusza w dziejach światowej epiki.Z pogranicza literatury, kultury i filozofii powstały różne rozprawy i przyczyn­ki, jak Pojęcie realizmu i odbicie rzeczywistości u Arystotelesa („Meander” 1961, s. 3-12), Myśl i słowo u Heraklita („Meander” 1962, s. 3-16), Fragmenty Herakłidesa Krytyka jako źródło do kultury hellenistycznej („Meander” 1963, s. 429^-46), Uwagi Arystotelesa o „katartycznym” wpływie tragedii („Zeszyty Naukowe WSP w Katowicach” 1963, s. 5-23), W kręgu Klodii („Meander” 1968, s. 347-354) i inne.Odrębną dziedzinę badań obok estetyki, stylistyki, teatrologii, krytyki literackiej i historii literatury stanowi w dorobku naukowym profesora Madydy polski huma­WŁADYSŁAW MADYDA 689nizm. W związku z przygotowywanym przez Katedrę Historii Średniowiecznej UJ jubileuszowymi wydaniem dzieła Jana Długosza opublikował on obszerny artykuł o Wzorach klasycznych w „Historii Polski” Długosza („Eos” 1957, s. 177-201). Autor nie tylko omówił w sposób głęboko erudycyjny wykształcenie klasyczne polskiego liistoryka, ale też przedstawił niezwykle cenną miejscami konfrontację tekstu Dłu­gosza z tekstami pisarzy rzymskich: ukazał przekonująco, jak wiele gotowych fraz, opisów bitew, przemówień, charakterystyk osób przejął historyk ze scenerii rzymskiej i przeniósł mutatis mutandis na polską glebę dla artystycznego podcieniowania tła narodowych dziejów. Z okazji jubileuszu Uniwersytetu Jagiellońskiego skreślił pro­fesor Madyda sylwetkę Jakuba Górskiego, wybitnego humanisty i rektora Krakow­skiej Akademii („Meander” 1964, s. 490-511), oraz opracował historię filologii klasycznej na Uniwersytecie Jagiellońskim od średniowiecza aż po czasy współczesne (Z dziejów filologii klasycznej w UJ. Wydział Filologiczny, Kraków 1964, s. 1-94).Wreszcie, badając za przykładem swego mistrza T. Sinki wpływy literatur antycz­nych na literaturę polską, objął W. Madyda swymi zainteresowaniami historycznolite­rackimi czasy najnowsze. W swej ostatniej większej pozycji książkowej Motywy antyczne w poezji Leopolda Staffa (Kraków 1962) zajął się wykrywaniem i klasyfikowaniem w tematycznie związane całości wątków antycznych występujących w spuściźnie pol­skiego poety. Zbadał wątki, realia, sposoby obrazowania czy nawet myśli zaczerpnięte przez Staffa z bogatego piśmiennictwa starożytnego, znajdując przy tym w wielu wypadkach starożytną genezę motywów, a nawet fraz poetyckich, oraz ukazując twór­czą inwencję poety objawiającą się w umiejętności przetwarzania w sposób całkowicie oryginalny starożytnych wątków i wersji mitu.Był profesor Madyda nie tylko cenionym w kraju i za granicą znawcą antyku, ale też należał do nielicznego już dzisiaj i coraz bardziej kurczącego się grona filologów klasycznych, umiejących swe prace przedstawiać w pięknej i czytelnej łacinie. Znając doskonale wszelkie tajniki języka starożytnych Greków, dał się też poznać jako wyborny tłumacz dzieł helleńskich pisarzy na język polski. Przekłady te prezentują niemały' walor artystyczny, ponieważ swą sztuką translatorską umiał W. Madyda przybliżyć antyczne oryginały współczesnemu polskiemu czytelnikowi w pięknym literacko języku, nic nie ujmując z ich właściwości kunsztu i stylu. Lista jego tłumaczeń jest stosunkowo długa i obejmuje wprawdzie tylko autorów piszą- cych prozą, ale za to reprezentujących różne epoki dziejów literatury greckiej. Znajdują się na niej Trzy stylistyki greckie („Biblioteka Narodowa”, seria II, Wrocław 1953), zawierające III księgę Retoryki Arystotelesa, traktat Demetriusza z Faleronu O wyrażaniu sic oraz rozprawę Dionizjusza z Halikarnasu O zestawianiu wyrazów, dalej Kscnofontowa Wyprawa Cyrusa (1955), rewizja i objaśnienia do przekładu dialogów Lukiana pióra M. K. Boguckiego, wreszcie własne przekłady dialogów Lukiana (nic tłumaczonych przez Boguckiego). Przez kilka ostatnich lat zajmował się profesor Madyda tłumaczeniem ogromnego dzieła historycznego Kasjusza Diona Kokcejana. Z całości, która była obliczona na trzy tomy, przekład pierwszego ukazał się drukiem (Wrocław 1967), natomiast materiały składające się na tom drugi tylko 690 Romuald Turasiewiczw części zdołał przełożyć, pracując nad tym trudnym tekstem pomimo postępującej choroby niemal do ostatnich dni swego pracowitego życia.Ta niezwykła pracowitość cechowała go od lat najmłodszych. Wsparta przez wielkie zamiłowanie, zapał twórczy i zdolności, szybko utorowała mu drogę do uniwersyteckiej katedry. Doktoryzował się w r. 1939, habilitował się w 1947, a już w r. 1954, w 38. roku życia, uzyskał awans na profesora nadzwyczajnego, a następ­nie, w 1962 r. — na profesora zwyczajnego. Z chwilą przejścia prof. T. Sinki w r. 1960 w stan spoczynku objął wszystkie wykłady i seminaria z zakresu grecy- styki w UJ, by wreszcie w r. 1965 otrzymać kierownictwo samodzielnej Katedry Filologii Greckiej, które piastował niemal do końca życia, ściślej — do maja 1970 r., to jest do momentu, gdy decyzją Ministerstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego połączono Katedry Filologii Greckiej i Łacińskiej w jedną Katedrę Filologii Klasycznej.Czynny nie tylko na polu naukowym i dydaktycznym, brał również udział w życiu organizacyjnym Uniwersytetu. Pełnił najpierw w uczelni obowiązki prodziekana (w la­tach 1954/1955 i 1955/1956), a potem dziekana (1956/1957 i 1957/1958) Wydziału Filologicznego. Był też przewodniczącym Rady Miejscowej ZNP przy UJ (1953- -1955). W uznaniu zasług położonych w pracy badawczej, dydaktycznej, społecznej i organizacyjnej w uczelni został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odro­dzenia Polski. Jako uczonego spotkał go jeszcze inne zaszczytne wyróżnienie. Otóż w r. 1966 przyznano mu nagrodę im. Włodzimierza Pietrzaka za wybitne zasługi dla polskiej kultury.To samo dobre przygotowanie naukowe i opanowanie filologicznego rze­miosła, których trwałym świadectwem są jego prace naukowe, przejawiało się też w jego działalności nauczycielskiej jako dydaktyka i pedagoga. Wykłady swe przygotowywał niezwykle starannie, pragnąc z całą rzetelnością nasycić je treścią najnowszych odkryć i opracowań. Hołdując niejako zasadom głoszonym przez antycznych stylistów, starał się wykładać w sposób jasny, zwięzły, rzeczowy, celowo rezygnując z ornamentyki słowa na rzecz prostoty i zrozumiałości. Niezwykły zapał i entuzjazm, który żywił dla greckiego antyku, umiał zaszczepiać w sercach swych uczniów, mobilizować ich do pracy nad sobą, a nawet do indywidualnych samodzielnych badań.Romuald Tarasiewicz

Władysław Madyda (1916-1970)

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/265414/turasiewicz_wladyslaw_madyda_1916-1970_2000.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Władysław Madyda (1916-1970)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository