Gąsiorowski, Stefan

Studia Judaica

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

Studia Judaica 23 (2020), nr 1 (45), s. 203–208doi:10.4467/24500100STJ.20.007.12921RECENZJE /  REVIEWSJan Doktór, Bracia, obcy czy współobywatele? Debaty chrześcijańskie na temat judaizmu i jego wyznawców w Europie do początków XIX wieku, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2019, ss. 246, 1 nlb. (seria: Stosunki Polsko-Żydowskie, t. 1).Profesor Jan Doktór jest pracownikiem naukowym Żydowskiego Insty-tutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie i wykładowcą Warszawskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej im. Bolesława Prusa, a także cenionym w Polsce i za granicą badaczem żydowskiej duchowości, w tym szczególnie ruchów mesjańskich (sabataizmu, chasydyzmu i frankizmu), oraz chrześcijańskich misji wśród Żydów polskich, jak również znawcą starych druków żydowskich. W swoich licznych książkach, jak np.: Śladami mesjasza-apostaty. Żydowskie ruchy mesjańskie w XVII i XVIII wieku a problem konwersji (Wrocław 1998), Początki chasydyzmu polskiego (Wrocław 2004) czy Misjonarze i żydzi w czasach mesjańskiej zawieruchy 1648–1792 (War-szawa 2012), przekazuje nie tylko rzetelną wiedzę, lecz także zaciekawia, stawia fundamentalne pytania i formułuje odważne tezy. Słowem, zmusza do myślenia i dyskusji. Warto dodać, że wydał również wiele ważnych źródeł do badanych zagadnień, w tym: Księgę Słów Pańskich. Ezoteryczne wykłady Jakuba Franka (t. 1–2, Warszawa 1997), W poszukiwaniu żydowskich kryptochrześcijan. Dzienniki ewangelickich misjonarzy z ich wędrówek po Rze-czypospolitej w latach 1730–1747 (Warszawa 1999) i Księgę ku chwale Baal Szem Towa. Sefer sziwchej haBeszt (Kraków–Budapeszt 2011). Ponadto od wielu lat jako redaktor naczelny kieruje „Kwartalnikiem Historii Żydów”, który bodaj jako jedyny w Polsce z periodyków judaistycznych uzyskał według listy ministerialnej aż 70 punktów.Ostatnia książka Jana Doktóra jest ważnym wydarzeniem wydawniczym z kilku względów. Po pierwsze otwiera jako pierwszy tom nową serię monograficzną – Stosunki Polsko-Żydowskie – firmowaną przez Żydowski Instytut Historyczny, i świetnie się w nią wpisuje, ponieważ dotyczy właśnie relacji chrześcijańsko-żydowskich w Europie (w tym w Polsce) od wczes-nego średniowiecza (a nawet starożytności) aż do początku XIX stulecia. 204 RECENZJE / REVIEWSPo drugie stanowi w pewnym sensie syntetyczne ujęcie dotychczasowych badań naukowych Profesora obejmujących zarówno dzieje ruchów mesjań-skich w łonie judaizmu, jak i misji chrześcijańskich wśród Żydów. Już sam tytuł monografii, Bracia, obcy czy współobywatele? Debaty chrześcijańskie na temat judaizmu i jego wyznawców w Europie do początków XIX wieku, wska-zuje na zasadniczy problem, który stale towarzyszy badaczom historii relacji chrześcijańsko-żydowskich w Europie, a mianowicie: czy Żydzi są przez jej mieszkańców (w tym Polski) postrzegani jako swoi, czy obcy? Nie do końca jednak szczęśliwe wydaje się użycie w tytule terminu „współobywatele” w kontekście wszystkich epok omawianych w tej książce, współczesne pojęcie „obywatel” zaczęło się bowiem kształtować dopiero pod koniec XVIII w. (vide: francuska Deklaracja praw człowieka i obywatela – 1789 r., Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki – 1787 r., czy Konstytucja 3 maja – 1791 r., itd.) i ma konkretne konotacje natury polityczno-prawnej. A jak należy mniemać, właśnie o takie rozumienie tego pojęcia chodziło Autorowi, a nie o potoczne, które nie przystaje do treści tej pracy.Struktura omawianej monografii jest przemyślana. Składa się ze wstępu, dziesięciu rozdziałów (różnej objętości), bibliografii i indeksu osób. Brakuje niestety zakończenia. Każdy rozdział dotyczy właściwie odrębnego zagadnienia, które mogłoby zostać rozwinięte w osobnej książce. Wrażenie to czasem potęguje chronologia zdarzeń, która w niektórych rozdziałach wychodzi znacznie poza ramy pozostałych i to zarówno w przeszłość, jak i przyszłość. Wydaje się, że w niektórych z nich (czasami dotyczy to pod-rozdziałów) streszczono wcześniej opublikowane monografie czy artykuły, niemniej Autor sprawnie połączył je w jednolitą narrację i to nie tylko poprzez nawiązanie w pierwszym zdaniu kolejnego rozdziału do ostatniego zdania czy akapitu rozdziału poprzedzającego, lecz także przez umiejętne dążenie do kulminacyjnej dysputy chrześcijańsko-żydowskiej, która miała miejsce u schyłku I Rzeczypospolitej (o tym obszerniej poniżej).Już ze wstępu można się dowiedzieć, że książka dotyczy przede wszystkim chrześcijańskich debat na temat Żydów i judaizmu. Według Autora zostały one wywołane w XIII w. odkryciem przez chrześcijan faktu, że „Stary Izrael rozwija się na ich oczach w samodzielną religię” (s. 10) i że jego wyznawcy nie przyjmą Ewangelii, ponieważ mają własną, a mianowicie Talmud. W pierwszym rozdziale opisano problem stosunku chrześcijaństwa do judaizmu praktycznie od początku istnienia tego pierwszego aż do lat trzy-dziestych XIX w. Autor nie przedstawia jednak dziejów chrześcijańskiego antyjudaizmu – uważa bowiem, że zostało to już dokładnie opisane – lecz 205RECENZJE / REVIEWSraczej zajmuje się scharakteryzowaniem chrześcijańskiego zainteresowa-nia kulturą, językiem i religią żydowską, które w razie przeprowadzenia „reformy judaizmu” można by uczynić częścią chrześcijańskiej cywilizacji. Na przeszkodzie tym staraniom stanął Talmud, którego recepcji w łonie judaizmu i reakcji nań chrześcijan Autor poświęcił kolejne dwa rozdziały, choć tak naprawdę jest on również leitmotivem wszystkich pozostałych. Według Jana Doktóra dopiero w XII w. terminem „Talmud” zaczęto określać tradycje jesziw babilońskich i palestyńskich, które w swoich archi-wach skrywały liczne interesujące komentarze biblijne. Już w trakcie ich spisywania przez uczonych rabinów część współwyznawców (wśród nich karaimi) kontestowała zawartą w nich wykładnię Tory. Jednakże – jak twierdzi Autor – wobec konfrontacji chrześcijaństwa z judaizmem nie było akceptacji sekt żydowskich zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie (s. 53–54). Wraz z uformowaniem się „nowego” judaizmu, którego fun-damentem miała być halacha, w świecie chrześcijańskim sprecyzowano również podstawową przeszkodę do nawrócenia Żydów, czyli sam Talmud, który należało zwalczać. Ta właśnie walka chrześcijan (w tym głównie ich zwierzchności) o „naprawę” judaizmu (s. 47), która toczyła się z różnym nasileniem i przyjmowała na przestrzeni dziejów rozliczne formy, została opisana w następnych siedmiu rozdziałach książki. Noszą one następu-jące tytuły: „Próby rozwiązania problemu »nowego judaizmu«”, „Spory o judaizm w epoce druku”, „Pierwsi nowożytni judaiści”, „Żydowskie poruszenie mesjańskie i zapowiedzi zemsty na Ezawie (chrześcijaństwie)”, „Próby reformy judaizmu w duchu chrześcijańskim”, „Nowa oferta u progu nowej ery: indywidualne równouprawnienie żydów w zamian za rezygna-cję z przywilejów wspólnotowych”, „Próby »naprawy« żydów i judaizmu w Królestwie Polskim”.Autor omówił w nich chrześcijańsko-żydowskie dysputy w Paryżu (1240 r.) i Barcelonie (1263 r.) oraz zmianę statusu prawnego Żydów (z posiadania pełni praw do kategorii sług skarbu władcy) w średniowie-czu. Według Jana Doktóra geneza tego ostatniego zjawiska jest niejasna. Wydaje się, że do zgody na status servi camerae skłoniły Żydów po prostu względy bezpieczeństwa, chociaż niestety w wyniku jego arbitralnego stoso-wania przez większość władców europejskich przyniosło im to raczej same szkody, głównie zresztą materialne, choć jednocześnie w wielu przypadkach pozwoliło na jawne zachowanie swojej wiary i tym samym tożsamości.Jak twierdzi Autor, wynalezienie efektywnych metod produkcji papieru (s. 138), a następnie druku (s. 78) znacznie utrudniły skuteczną walkę 206 RECENZJE / REVIEWSchrześcijan z rozpowszechnianiem Talmudu wśród Żydów i niczego w tej kwestii nie zmieniło wprowadzenie cenzury, także prewencyjnej. Stąd, mimo głoszenia przez niektórych chrześcijańskich hierarchów duchow-nych tezy o wspólnej tradycji, „żydzi stali się w chrześcijańskim świecie »obcymi«” (s. 87). Wspólnota tradycji nie powstrzymała chrześcijan przed dążeniami do nawrócenia Żydów, w których to zabiegach uczestniczyli zarówno katolicy, jak i protestanci. Według Jana Doktóra – w dużej mierze z uwagi na osiedlenie społeczności żydowskiej w Europie – miały one miejsce głównie na terenie Rzeczypospolitej (należy też pamiętać oczy-wiście na przykład o przymusowych masowych konwersjach pod koniec XV w. na Półwyspie Iberyjskim), jakkolwiek poziom wiedzy na temat judaizmu w naszym kraju był mało zadowalający. Z upływem lat – na fali renesansu – wzrosło zainteresowanie chrześ-cijańskich intelektualistów językiem hebrajskim i żydowskimi księgami. Oprócz Biblii i Talmudu czytali oni chętnie również dzieła kabalistyczne, doszukując się w nich dowodów na prawdziwość dogmatów propagowa-nych przez wyznawców Jezusa Chrystusa (s. 140). Wątek ten Jan Doktór umiejętnie łączy z żydowskim poruszeniem mesjańskim, które za sprawą Sabataja Cwi opanowało świat żydowski (nie tylko w Turcji i Rzeczypo-spolitej), oraz działalnością misjonarzy z Institutum Judaicum w Halle, oferującym Żydom zamiast obrzezania cielesnego „duchowe obrzezanie” – „obrzezanie [serca], które dał Chrystus” (s. 170). Po wyjaśnienie tej zawiłej kwestii zachęcam do sięgnięcia do omawianej książki. Wydaje się, że kulminacyjnym wydarzeniem dla dialogu chrześcijańsko--żydowskiego opisanym w recenzowanej pracy była – paradoksalnie – dysputa między rabinami ortodoksyjnymi a tak zwanymi kontrtalmu-dystami, która odbyła się w Kamieńcu Podolskim w roku 1757. Autor w ciekawy sposób omówił jej przyczyny, powody udziału w niej poszcze-gólnych stron sporu, przebieg i skutki. Jego zdaniem była to pierwsza pub-liczna dysputa na temat wiary między przedstawicielami dwóch żydowskich stronnictw, która odbyła się w Europie przed chrześcijańskim audytorium (s. 177). Została wywołana w Lanckoroniu przez ortodoksyjnych rabinów, którzy zaaresztowali sekciarzy żydowskich, zwolenników Jakuba Franka. Arbitrażu między stronami podjął się biskup kamieniecki Mikołaj Dem-bowski, który przed swoim sądem w Kamieńcu Podolskim zorganizował między nimi dysputę. Liczył on bowiem na nakłonienie władz do legalizacji sekty frankistów, która po odrzuceniu Talmudu zdawała się upodabniać do chrześcijaństwa, co budziło nadzieję na przyszłe zwielokrotnienie konwersji 207RECENZJE / REVIEWSżydowskich. Poprzez zwycięstwo w debacie sekciarze również liczyli na legalizację, rabini natomiast na zduszenie ich herezji albo przez podporząd-kowanie sobie jej zwolenników, albo przez wyrzucenie członków sekty poza swoją społeczność. Według Autora prawdziwym przedmiotem sporu, który zresztą toczył się od średniowiecza, była egzegeza Biblii. Rabini optowali za jej dosłownym rozumieniem, „sekciarze” zaś za alegorycznym, co ich zbliżało do chrześcijańskiej i zarazem kabalistycznej tradycji. Efekty tych zabiegów są znane – masowe chrzty zwolenników Franka. Co ciekawe, przy opisie dysputy Jan Doktór opiera się głównie na antyjudaistycznej Złości żydowskiej, napisanej przez jej uważnego obserwatora, bernardyna Gaudentego Pikulskiego, którą Autor nazwał początkiem polskich studiów żydowskich (s. 189).Na koniec omówiono przykłady prób zreformowania czy równoupraw-nienia Żydów w Prusach, Austrii i Rzeczypospolitej oraz Francji. Przykład tej ostatniej skłonił Autora do wysunięcia tezy, że to właśnie żydowska obecność w chrześcijańskim świecie wymusiła ewolucję ustrojową w kie-runku laicyzacji i wielokulturowości (s. 202). Niemniej na ziemiach polskich plany reformy Żydów nie powiodły się ani u schyłku I Rzeczypospolitej (nie wspomniano o Żydach w Konstytucji 3 maja), ani w kadłubowym i praktycznie zniewolonym Królestwie Polskim czasów od kongresu wie-deńskiego do powstania listopadowego.Mimo że pewne tropy interpretacyjne Autora i jego ocenę zdarzeń opisanych w książce na pewno znajdziemy, brakuje jednak końcowego podsumowania wywodów. Czytelnik może zatem odczuć pewien niedosyt, zwłaszcza że Jan Doktór poruszył w tekście wiele interesujących wątków. Nie odpowiedział również jednoznacznie na postawione przez siebie pytanie, czy Żydzi byli braćmi, obcymi, czy współobywatelami. Chociaż niewątpliwie w różnych okresach dziejowych ich pozycja w społecznościach krajów europejskich, w których żyli, ulegała zmianom. Także w tym przy-padku Autor zmusza więc czytelnika do samodzielnej odpowiedzi na zadane w tytule książki pytanie, zachęcając zarazem do stawiania nowych pytań.Słusznie, że Autor dostrzega wśród antytalmudystów również karaimów, stosunkowo często wplatając w tekst różne wątki z nimi związane. Jednakże twierdzenie, że od czasów Sejmu Czteroletniego przedstawiciele tej społecz-ności nie uważali się sami za Żydów i nie byli za nich uważani (s. 214), jest chyba za daleko idące. Na pewno z powodu poważnego zadłużenia Żydów pod koniec I Rzeczypospolitej nie chcieli być z nimi utożsamiani. Zagad-nienie, z kim się jednak faktycznie – nie na pokaz – utożsamiali, wymaga 208 RECENZJE / REVIEWSdalszych badań źródłowych, także odnośnie do kwestii, czy rok 1790 był dla nich rzeczywiście istotną w tym wypadku (zmiany tożsamości) cezurą.Wydaje się ponadto, że Autor trochę idealizuje nowożytną Rzeczpo-spolitą, uznając, iż nikt nie myślał o usunięciu z niej Żydów, tak jak nie rozważano tego w odniesieniu do innych grup religijnych, nawet sekcia-rzy wygnanych z innych państw (s. 106, 118). O tym, że było odwrotnie, świadczą niestety liczne akty nietolerancji, pogromy, oskarżenia o mordy rytualne i profanacje hostii oraz bogata literatura antyżydowska tego okresu. Nieżyjący już prof. Janusz Tazbir twierdził, że tak naprawdę w ciągu istnienia I Rzeczypospolitej było może 40 lat tolerancji, i to jedynie za ostatnich Jagiellonów.Książka jest starannie wydana, dlatego razi nieco anachronizmem używanie terminu „antysemityzm” w odniesieniu do wieków średnich i nowożytnych (s. 72, 131, 133). Można by również w bibliografii załączni-kowej zastosować standardowy podział na źródła wydane i opracowania. Ale nie jest to żaden zarzut. Wręcz przeciwnie, może to bowiem skłonić także czytelników spoza grupy uczonych do ze wszech miar pożytecznej lektury. I nie zawiodą się – dzięki istotnej wartości poznawczej tej napisanej piękną polszczyzną, z erudycją i dużą swadą książki. Stefan Gąsiorowski  https://orcid.org/0000-0002-5984-5337 Uniwersytet Jagielloński gasiorowskistefan@gmail.com

Bracia, obcy czy współobywatele? : debaty chrześcijańskie na temat judaizmu i jego wyznawców w Europie do początków XIX wieku

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/264912/gasiorowski_bracia_obcy_czy_wspolobywatele_2020.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Bracia, obcy czy współobywatele? : debaty chrześcijańskie na temat judaizmu i jego wyznawców w Europie do początków XIX wieku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository