Pudłocki, Tomasz

Kwartalnik Historyczny

Polish

Jagiellonian Univeristy Repository

984 Recenzjepozwoliły Autorowi opanować tak rozległą tematykę i nie utonąć w nieprze-branym przecież morzu faktografi i związanej z dziejami dziewiętnastowiecznej Wielkiej Brytanii. Umiejętność pisania przez Krzysztofa Marchlewicza doskona-łych syntez, udowodniona już w poprzednich publikacjach, została tym samym jeszcze raz potwierdzona. Radosław Żurawski vel Grajewski (Łódź)Arcybiskup Józef Teodorowicz (1864–1938). Studia i materiały, opracowa-nie i redakcja naukowa ks. Józef Wołczańs ki, Kraków 2017, Wydaw-nictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, ss. 1023, Biblioteka Historyczna Archiwum Metropolii Lwowskiej Obrządku Łacińskiego. Seria A. Źródła i Materiały, t. 19Biblioteka Historyczna Archiwum Metropolii Lwowskiej Obrządku Łacińskiego w Krakowie to sprawdzony cykl naukowy. W jego skład wchodzą rozmaite prace — serię A tworzą tzw. Źródła i Materiały, serię B — Studia. Spiritus movens wydawnictwa jest ks. prof. Józef Wołczański. On też jest w dużej mierze twórcą recenzowanej, niezmiernie obszernej publikacji, dedykowanej ks. prof. Zygmun-towi Zielińskiemu — jak napisano „nestorowi polskiej historiografi i kościelnej w 60-lecie święceń kapłańskich, w 45. rocznicę habilitacji oraz objęcia Katedry Historii Kościoła XIX i XX wieku na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego” (s. 5). O ile klasyczne księgi pamiątkowe nierzadko bywają niezauwa-żane, a zamieszczone w nich materiały, niekiedy doskonałej jakości — pomijane jako trudne do zlokalizowania, tak recenzowana publikacja jest inna. Całkowicie poświęcona jest bowiem jednej postaci — abp. Józefowi Teodorowiczowi, pol-skiemu arcybiskupowi lwowskiemu obrządku ormiańskiego w latach 1901–1938.Ponad tysiącstronicowa publikacja podzielona jest na dwie części — zgodnie z przyjętym tytułem. Poprzedza je „Wstęp”, a zwieńcza „Zakończenie”, wykaz skrótów oraz indeks osobowy. Obie części są bardzo nierówne — o ile studia obejmują raptem strony od 21 do 90, tak materiały — od 93 do 998. Nigdzie redaktor naczelny nie zaznaczył, z czego wynika ta dychotomia. We wstępie ks. Wołczański przybliżył przede wszystkim postać abp. Teodo-rowicza, kreśląc najważniejsze etapy jego życia. To hierarcha, którego postać i dokonania są tak powszechnie znane specjalistom, że nie widzę potrzeby powtarzania tu słów wydawcy. Redaktor niewiele jednak miejsca poświęcił kon-cepcji i strukturze tomu. Jest to o tyle zaskakujące, że ks. Wołczański sam jest autorem publikacji w ponad 90 proc. Taka dysproporcja de facto w monografi ach zbiorowych się nie zdarza. Jednocześnie jednak pokazuje, że publikacja to głów-nie jego zasługa jeżeli chodzi o uczczenie swego mistrza, ks. prof. Zielińskiego, jak i „dopięcie” całego wydawnictwa. Redaktor we wstępie uwypuklił jednak jedną ważną rzecz. To, że praca wnosi kilka wątków, które do tej pory były 985Recenzjecałkowicie pomijane w badaniach nad życiem i działalnością Teodorowicza. Na pierwszy plan wysuwa się kwestia Teresy Neumann, znanej mistyczki z Kon-nerseuth, której fenomen pasjonował Teodorowicza w ostatnich latach życia. Co więcej, ks. Wołczański słusznie zaakcentował, że praca wprowadza w obieg naukowy zupełnie nowe źródła epistolografi czne, „ukazuje przy tym ormiań-skiego hierarchę w pełniejszym świetle bez retuszu, obdarzonego nieprzecięt-nymi walorami osobowości, talentami, jak też wypracowanym autorytetem, choć odsłania zarazem ludzkie słabości, wady, a nawet świadomie prowadzoną grę dyplomatyczną nie zawsze licującą ze statusem osoby duchownej” (s. 10). Zgodzić się wypada też z kolejnym zdaniem: „Interesujące jest to, że odkrycia tego rodzaju nie umniejszają wielkości bohatera, ale czynią go jeszcze bliższym, jakby  pozbawionym koturnów i sztafażu”.Na część pierwszą publikacji, pt. „Studia”, składa się sześć nierównych pod względem objętości i jakości artykułów: Krzysztofa Krasowskiego (Abp Józef Teofi l Teodorowicz jako mąż stanu, s. 21–28), Luizy Trybuś („Wytłumaczyć myśl papie-ską”. Komentarz abp. Józefa Teodorowicza do listu św. Piusa X pt. Poloniae populum z 3 grudnia 1905 roku, s. 29–49), ks. Kazimierza Panusia („Myśl Boża względem Pol-ski” — kaznodziejstwo abp. Józefa Teofi la Teodorowicza, s. 51–59), ks. Stefana Klaj-mana (Praca literacko-naukowa abp. Józefa Teodorowicza, s. 61–69), s. Marii Izabeli Tomaszewskiej (Abp Józef Teodorowicz w lwowskich archiwaliach Zgromadzenia Sióstr Zmartwychwstanek, s. 71–83). Całość zamyka Irina Hajuk (Irina Gaûk), z ukra-ińskojęzycznym artykułem Культурно-просвітницька діяльність архієпископа Юсефа Теодоровича (Działalność kulturalno-oświatowa arcybiskupa Józefa Teodorowicza, s. 85–90). Krasowski w krótkim artykule przedstawił Teodorowicza jako męża stanu. Trudno powiedzieć, jakie cele przyświecały Autorowi, gdyż ich nie zaznaczył, ale z lektury tekstu wynika, że uwydatnił wszystkie najważniejsze przejawy aktywności publicznej ormiańskiego hierarchy, głównie w dwudziestoleciu mię-dzywojennym. Podkreślił też ogromne dysproporcje w pojmowaniu roli Kościoła w Polsce między arcybiskupem lwowskim a prymasem Augustem Hlondem. O ile ten pierwszy miał mocno wykrystalizowane poglądy polityczne, które wpływały na jego osąd, tak Hlond, wzorem Piusa XI, dążył do odpolitycznienia Kościoła, nawet za cenę zbliżenia z sanacją.Komentarz Teodorowicza do osławionego listu Piusa X Poloniae populum to temat rozważań kolejnego artykułu. Niezrozumienie podłoża strajków w czasie rewolucji roku 1905 przez ówczesnego papieża spowodowało liczne komentarze i rozżalenie wielu Polaków, choć cel publikacji dokumentu był zupełnie inny. Gorycz wielu katolików, aktywnie uczestniczących w demonstracjach i widzą-cych w nich jeden ze sposobów walki z caratem o lepsze warunki bytowe spo-wodowana była albo nie do końca dobrym tłumaczeniem listu, albo publikacją jedynie jego fragmentów w różnych organach prasowych. Pośród biskupów tłu-maczących prawdziwe intencje Ojca Świętego wypowiedź Teodorowicza okazała się najbardziej trafna. Autorka erudycyjnie i kompleksowo omówiła tytułowe zagadnienie, pokazując jego liczne konteksty polityczno-społeczne. 986 RecenzjeKsiądz Panuś dokonał analizy zawartości treści tomu Teodorowicza pt. Na przełomie. Przemówienia i kazania narodowe (Poznań 1923) oraz jego rekolek-cji narodowych, które głosił na antenie radiowej w okresie Wielkiego Postu 1938 r. Te drugie nie tylko przetrwały do naszych czasów w formie nagrania, ale i wyszły drukiem jako Kuszenie Chrystusa. Wielkopostne konferencje radiowe (Kraków 1938). W oczach ks. Panusia Teodorowicz to baczny obserwator sytu-acji w Polsce, zarówno spraw wewnętrznych, jak i kwestii międzynarodowych. Szkoda jedynie, że poza ogólnie znanymi zaletami języka Teodorowicza (pre-cyzja wypowiedzi, erudycyjna refl eksyjność, świetna konstrukcja, wykwintność stylistyki) i poruszanej przez niego tematyki artykuł jest raczej ogólnoproble-mowy i niewiele wnosi wobec tego, co już napisano o kaznodziejstwie Teo-dorowicza (bądź co bądź jednego z najwybitniejszych homiletyków w Polsce).Ksiądz Klajman, rozpatrując pracę literacko-naukową arcybiskupa lwow-skiego podkreślił, że jego głównym przedmiotem zainteresowań było opra-cowanie studium nad życiem Chrystusa. Uważny czytelnik nie dowie się, co stanowiło o naukowości prac nad biografi ą Jezusa, poza tym, że Teodorowicz zbierał materiały do niej. Poszczególne rozdziały artykułu wskazują raczej na rozmyślania teologiczne i religijne Teodorowicza niż na typowe prace z zakresu teologii. Tym bardziej że ks. Klajman większość swego niewielkiego artykułu oparł na medytacjach i wskazówkach duchowych, które hierarcha napisał. Albo zatem tytuł został mało szczęśliwie dobrany, albo Autor mało przekonywająco udowodnił, że w przypadku wybranych pozycji bibliografi cznych mamy do czy-nienia faktycznie z pracami literackimi i naukowymi — chyba że oba terminy traktować bardzo szeroko. Siostra Tomaszewska pokazała powiązania między abp. Teodorowiczem a lwowskim Zgromadzeniem Sióstr Zmartwychwstanek. Tekst, niby na epizo-dyczny temat w życiu hierarchy ormiańskiego, napisany został bardzo solid-nie, w oparciu o raczej nieznane kroniki sióstr. Autorka, jako jedna z niewielu w recenzowanej pozycji, pochyliła się ponadto nad typem źródeł, które sta-nowiły podstawę jej rozważań, włączając do swoich rozważań wątki metodo-logiczne. Była bodaj jedyną, która się o to pokusiła w tym tomie. Tekst należy ocenić wysoko, gdyż pokazuje, ile nieznanych wątków kryje jeszcze biografi a Teodorowicza i jak trudne zadanie stoi przed jego potencjalnym biografem.Część pierwszą publikacji zamyka artykuł Hajuk. W ukraińskojęzycznym tekście Autorka spróbowała ująć zagadnienie działalności kulturalno-oświa-towej lwowskiego arcybiskupa. Dużym plusem jest oparcie artykułu o źródła zgromadzone w lwowskich placówkach naukowych, w tym pokazanie kontak-tów Teodorowicza z miejscowymi uczonymi i artystami. Niestety, poza uwypu-kleniem kilku interesujących wątków biografi cznych praca jest krótka i trochę powierzchowna. W ramach drugiej części redaktor tomu zebrał obszerną korespondencję abp. Teodorowicza z łacińskim abp. lwowskim Józefem Bilczewskim z lat 1900–1923 (s. 93–243), abp. krakowskim Adamem Sapiehą z lat 1901–1938 (s. 247–425), greckokatolickim abp. lwowskim Andrzejem Szeptyckim z lat 1903–1938 987Recenzje(s. 427–450), bp. podlaskim Henrykiem Przeździeckim z lat 1919–1937 (s. 451–486), profesorem Akademii Weterynaryjnej we Lwowie Stefanem Dąbrowskim z lat 1921–1938 (s. 487–570). Ponadto w skład tej części wchodzi: wybór kore-spondencji jezuitów o. Włodzimierza Ledóchowskiego SJ z o. Pawłem Siwkiem SJ z lat 1931–1941 (s. 571–587), korespondencja Teodorowicza z o. Ledóchow-skim z lat 1914–1937 (s. 589–657) oraz z różnymi osobami w sprawie Teresy Neu-mann z lat 1930–1938 (s. 659–998). W przypadku tego ostatniego wyboru można natrafi ć na korespondentów znanych, jak prymas Hlond, bp. Ratyzbony Michael Buchberger, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego ks. Józef Archutowski oraz osoby o zdecydowanie bardziej lokalnym formacie jak włocławski wykładowca ks. Bolesław Kunka, wykładowca poznański ks. Aleksander Żychliński, poznański infułat ks. Stanisław Bross, jarosławski katecheta ks. Stanisław Szpetnar czy austriacki pisarz i dziennikarz Friedrich von Lama. Listy są pisane w językach: polskim, niemieckim, francuskim. Wartość publikowania źródeł epistolografi cznych, zwłaszcza kiedy mowa o listach osób, które odegrały tak znaczącą rolę w dziejach jak ostatni arcybi-skup ormiańsko-katolicki we Lwowie, jest nie do przecenienia. Choćby po lektu-rze tych zgromadzonych w recenzowanej publikacji nietrudno się dziwić, że do tej pory nie opracowano całościowej biografi i Teodorowicza, pomimo kilku war-tościowych prac odnoszących się do jego życia i działalności1. Bogata spuścizna Teodorowicza przynosi tyle wątków odnoszących się do Galicji i Polski pierwszej połowy XX w., że trudno je uchwycić — główne linie z życia hierarchy prze-nikają się z licznymi i niezmiernie interesującymi wątkami pobocznymi. Poza mocno uwypukloną kwestią traktowania wizji Neumann, która spowodowała konfl ikty hierarchy z jezuitami, a w końcu jego kłopoty ze Stolicą Apostolską, z lektury wyłaniają się przede wszystkim liczne odniesienia dotyczące życia reli-gijnego, a zwłaszcza historii Kościoła rzymskokatolickiego na ziemiach polskich. Widać współpracę przede wszystkim Teodorowicza z Sapiehą, ale i animozje, tarcia i ludzkie słabości pośród członków Episkopatu, licznych duchownych i katolików świeckich. Teodorowicz, choć potrafi ł być dyplomatą i zachowywał przyjęte konwenanse i formy, z lektury, zwłaszcza listów do Sapiehy, wyłania się jako człowiek pełen pasji, niekiedy używający ostrego i dosadnego języka, który umiał wyrazić swoje zdanie i dezaprobatę wobec działalności innych osób. Nie zawsze w tych sądach był sprawiedliwy, a rzadko wyważony. Doskonale to widać w jego charakterystykach biskupów Leona Wałęgi, Józefa Sebastiana Pelczara, Anatola Nowaka czy z nawet pobłażliwych określeń wobec tych hie-rarchów, których cenił i lubił, ale często miał odmienne od nich zdanie, jak 1 Z publikacji zwartych zob. m.in.: R. Kubik, Józef Teofil Teodorowicz — ostatni arcybi-skup polskich Ormian, Gorzów Wielkopolski 1998; S. Gawlik, Życie i działalność ks. abpa Józefa T. Teodorowicza, Kraków 1988; R. Król-Mazur, Działalność polityczna arcybiskupa Józefa Teofila Teodorowicza w latach 1888–1923, Kraków 2013; Ormiański pasterz Lwowa ksiądz arcybiskup Jó-zef Teodorowicz na tle dziejów ormiańskich, red. W. Osadczy, M. Kalinowski, M. Jacov, Lublin 2015; J. Teodorowicz, Dwie epoki. Wybór pism, red. P. Skibiński, Kraków–Warszawa 2016.988 RecenzjeJózef Bilczewski. Zainteresowania, pasje, czytane lektury to kolejny temat, który jest jednym z głównych, poruszanych na łamach poszczególnych listów. Trudno się dziwić, większość osób, z którymi Teodorowicz utrzymywał korespondencję, łączyła żarliwą wiarę ze światem kultury i nauki, a on sam pozostawił po sobie znaczny, choć zróżnicowany dorobek.Poszczególne grupy listów opatrzone są każdorazowo wstępami i zaopa-trzone w aparat krytyczny. Jak zawsze w przypadku ks. Wołczańskiego, który jest wydawcą licznej korespondencji, całość przygotowana jest z dużym pie-tyzmem i starannością. Wydawca pokazuje nie tylko wątki tematyczne, które dominują w korespondencji poszczególnych osób, ale również sporo pisze o języku, kontekstach, pojawiających się postaciach i w końcu o przydatności danej grupy źródeł do badań. Przykładowo ks. Wołczański nie ukrywa rozcza-rowania lekturą listów między Teodorowiczem a Szeptyckim, którzy nie wyszli poza ogólnie przyjęte konwenanse, mimo że obaj należeli do jednych z naj-wybitniejszych, ale i najmocniejszych osobowości epoki, wielokrotnie mając odmienne zdanie w wielu kwestiach. Arcybiskup Teodorowicz to postać, która do dziś wzbudza niesłabnące zain-teresowanie. Chociaż był Ormianinem, to uważał się za Polaka i śledząc jego życie trudno znaleźć podobny przykład oddania sprawie polskiej. Watażka kre-sowy — jak go nazwał ks. Wołczański — został arcybiskupem w wieku zaledwie 37 lat i przez kolejnych prawie 40 uczestniczył w wielu istotnych wydarze-niach Lwowa, Galicji Wschodniej, Polski czy w końcu Europy. Pomimo znacz-nych osiągnięć na polu konserwacji zabytków, nauki, kaznodziejstwa czy życia politycznego popełniał błędy, a zdecydowane zaangażowanie po stronie naro-dowej demokracji spowodowało, że jak cieszył się popularnością u jednych, tak w oczach drugich był jednym z najlepszych przykładów zbytniej ingerencji dostojników Kościoła w sprawy państwa. Recenzowaną publikację zdecydowa-nie należy polecić, zwłaszcza że jak dotąd przeszła trochę niezauważona w histo-riografi i — zupełnie niesłusznie. Tomasz Pudłocki (Kraków)Tatsiana Astrouskaya, Cultural Dissent in Soviet Belarus (1968–1988). Intelligentsia, Samizdat and Nonconformist Discours es, Wiesbaden 2019, Harrasov itz Verlag, ss. 232, Historische Belarus Studies W ostatnich latach coraz większą popularnością wśród badaczy na świecie cieszy się tematyka kultury sprzeciwu (ang. cultural dissent / culture of dissent) w państwach Europy Środkowej i Wschodniej w czasie zimnej wojny. Najbar-dziej wymownym na to dowodem są dwa realizowane w ostatnich latach mię-dzynarodowe projekty badawcze: „Courage. Cultural Opposition — Understan-ding the Cultural Heritage in the Former Socialist Countries” (koordynowany 

Arcybiskup Józef Teodorowicz (1864-1938) : studia i materiały

https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/261720/pudlocki_arcybiskup_jozef_teodorowicz_1864-1938_studia_i_materialy_2020.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Arcybiskup Józef Teodorowicz (1864-1938) : studia i materiały

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Jagiellonian Univeristy Repository