Recenzja: Martin Neher, Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis, Berlin-New York, de Gruyter 2004, 274 s. (BZAW, 333). ISBN 3-11-0178800-

Małecki, Zdzisław

Recenzja: Martin Neher, Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis, Berlin–New York, de Gruyter 2004, X + 274 s. ISBN 3-11-017880-

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

               Title: Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis - recenzja  Author: Zdzisław Małecki  Citation style: Małecki Zdzisław. (2007). Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis - recenzja. "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" (T. 40, z. 2 (2007), s. 467-469).  RECENZJE 467Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2007, t. 40, z. 2, s. 467–469Martin Neher, Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis, Berlin–New York, de Gruyter 2004, X + 274 s. ISBN 3-11-017880-XPraca M. Nehera postawiła sobie za cel ułatwić nam zrozumienie starotestamen-talno-żydowskich pojęć i grecko-hellenistycznych wpływów na koncepcję mądrości w Księdze Mądrości Salomona. Autor zajmuje się szczególnie przedstawieniem mądro-ści jako osobnego bytu lub jako poetyckiej metafory. W dziejach badań nad tym zagadnie-niem nie było zgody wśród badaczy. Odwoływali się oni do opisów mądrości w Księdze Przysłów, Hioba, Syracha, aż do Księgi Mądrości. Spotykali w tych różnych księgach różne wypowiedzi o charakterze ontycznym lub funkcyjnym mądrości, czyli o istocie i działaniu mądrości oraz jej miejscu między Bogiem i człowiekiem, transcendencją i im-manencją. Rozprawa, która podejmuje problem w kontekście filozoficznych i ducho-wych dziejów, rozpoczyna się dyskusją na temat pojęć hypostazy z jej różnymi akcenta-RECENZJE468mi, z próbą jej zdefiniowania. Badanie wszystkich tekstów biblijnych mówiących o istocie lub działaniu mądrości może pozwolić określić czy będzie to „pani mądrość” jako hypo-staza, czy poetycka personifikacja. W omawianiu tekstów, począwszy od Prz 1–9, przez Syr 1,20-30, w rozdz. 8 i 9 mą-drość ukazuje się jako personifikacja. W Prz 1–9 mądrość ukazuje się jako rozum, rada, zrozumienie, jednak w poetyckim rozumieniu, czyli wzmocnieniu autorytetu posłannictwa mądrości lub nauczycielki mądrości. Oznacza to, że mądrość nie jest hypostazą. Odnosi się to również do rozdz. 8 Księgi Przysłów. W Prz 8,22-31 mimo bardzo sugestywne-go obrazu mądrości chodzi również o jej miejsce i podporządkowanie Bogu oraz ważno-ści w człowieku. Ona jest (por. Prz 3,19; Ps 104,24) przymiotem, z którym Bóg stworzył świat. Można spytać, czy nie lepiej nazwać ją jako plan (idea) Boga przed stworzeniem świata, który został zrealizowany w porządkowaniu stworzonego świata, jako znak obec-ności i mądrości Boga.W Księdze Hioba 28 ukazana jest jako poddana Bogu mądrość, a nie konkretne stwo-rzenie. Jest ona niepojęta dla człowieka, który może do niej dojść tylko przez bojaźń Bożą. W Księdze Syracha charakterystyczny jest związek między mądrością, bojaźnią Bożą i przy-kazaniami. Z dwóch omawianych tekstów, również Syr 14,20–15,10 i 1,1-10, wskazuje na związek mądrości z bojącymi się Boga. Tezę tę rozwija również rozdz. 24. Mądrość wy-chwala samą siebie (Syr 24,3-22), metaforycznie mówi o jej stworzeniu, obecności w świe-cie, miejscem jej zamieszkania będzie Izrael/Jeruzalem. Według Syr 24,23-29 wypełnia ona niewyczerpane bogactwo Tory. Z tej mądrości Tory pochodzi według Syr 24,30-34 błogo-sławiona działalność nauki mądrości. Mimo tych powiązań mądrości i prawa, nie można w Księdze Syracha stwierdzić jej istnienia jako samodzielnego bytu. Może jednak powstać pytanie, czy Syr 24,23 nn. nie jest objawieniem Tory, przedstawiającym działanie mądro-ści w Syr 24,3-22, jako samodzielnego bytu.Główny tytuł badań nad tekstem mówi o roli mądrości w Księdze Mądrości Syracha, począwszy od Syr 1,1-10, w którym Syr 1,1-4 przedstawia podstawowy problem re-lacji między Bogiem i mądrością (1,1-3a i 1,4). Brzmiąca w tym tekście konkurencja między Bogiem i mądrością zostanie rozwiana przez pojęcie ducha mądrości (1,5.6). Tekst potwierdza różnice między Bogiem i mądrością, akcentując transcendencję Boga. Problem ten podejmuje również Księga Mądrości 7,15-22. Tekst łączy ściśle Boga i mądrość (7,7.22b), chociaż stwierdza ich różnorodność. Pochodzący od Boga duch mą-drości powoduje ruch w kosmos i do człowieka (7,14.27.28), nie przyjdzie tylko do czło-wieka grzesznego (1,4.6), wróci z powrotem do Boga (1,9 n.). Takie stwierdzenia o istocie i działaniu mądrości, stanowiące połączenie pojęć biblijnych i filozoficznych abstraktów (Mdr 7,22) lub platonicznych obrazów (7,25), wskazują na funkcjonalny charakter ja-ko działanie ducha Bożego w człowieku. Również w rozdz. 9 odczytujemy mądrość ja-ko ducha Bożego (9,17) jako pośrednika, stojącego blisko Boga (9,1.4.5), który zostanie udzielony człowiekowi pobożnemu, aby spełnił wolę Bożą. W rozdz. 10 ukazuje się ja-ko najwyższy duch, który wstępował w dusze pobożnych, aby im pomagać sprawiedliwie postępować wobec Boga.Można więc postawić pytanie o znaczenie mądrości w Księdze Mądrości Salomona ja-ko rodzaj działania Boga i rozumieć ją jako objawienie w dziejach Izraela. Można ją też rozumieć jako aktywną obecność Boga w Jego stworzeniu i w ludzkim sercu.Po egzegetycznym badaniu tekstów autor przechodzi do pytania o filozoficzne okre-ślenia mądrości jako pośrednika między Bogiem i światem (s. 155–228). Najpierw oma-wia Filona z Aleksandrii, który pisał o hypostazie; jego teksty mogły mieć wpływ na au-tora Księgi Mądrości Salomona. Już od połowy XIX w. podejmowane były badania nad wpływem idei filozoficznych platonizmu na Księgę Mądrości Salomona. Przykład stoika RECENZJE 469Posejdoniosa z Apamei (między 135 a 50 r. przed Chr.) wskazuje, że jego kosmologicz-na teologia o Bogu i świecie, jako wielkiej jedności, nie mogła być podstawą dla autora Mądrości Salomona w rozumieniu mądrości jako pośrednika między Bogiem i światem. Również platonik Tanioch z Askelonu (140–68/67 przed Chr.), ze swoją ideą Boga, duszy świata i przebóstwionego świata, nie mógł mieć wpływu na poglądy autora Księgi Mądrości Salomona. Eudoros z Aleksandrii (I w. przed Chr.), przedstawiciel platonizmu i odkrywca transcendencji Boga, nie wykazuje związków z Księgą Mądrości.Wnioski z dotychczasowych badań tekstów biblijnych pozwalają stwierdzić, że poza niektórymi pojęciami platoników, nie można stwierdzić specyficznych związków mądro-ści, występujących w Księdze Mądrości Salomona i filozofii platońskiej. W przeciwień-stwie do niejasnego podziału między Bogiem i światem w platońskich poglądach filo-zoficznych, żydowska teologia zachowuje podział między transcendencją Boga i Jego działaniem w świecie przez ducha mądrości. Wobec braku świadectw filozoficznych na mądrość jako hypostazę, potwierdza się rozumienie tekstów mądrościowych jako poety-cką personifikację.Główną zasługą tego studium jest podjęcie badań historyczno- filozoficznych i dostar-czenie obszernego materiału (rozdz. 3 i 4) pozwalającego wyjaśnić duchowe środowisko Księgi Mądrości. Autor, po dosyć gruntownych badaniach, doszedł do wniosku, że mądrość w księgach mądrościowych nie jest hypostazą, ale poetycką personifikacją.Metodyczne pytanie o mądrość jako hypostazę pozwoliło spojrzeć również w części egzegetycznej na inne aspekty Księgi Mądrości. Odnosi się to szczególnie do struktury li-terackiej całej Księgi czy poszczególnych jej tekstów, jak np. Mdr 7,1–8,21. Badania pro-wadzone w pracy i przedstawione materiały pozwalają szerzej poznać historyczno-ducho-wy kontekst Księgi Mądrości Salomona, jej obraz mądrości, jaki przedstawia czytelnikowi jej odniesienie do Boga jako jej Stwórcy. Ks. Zdzisław Małecki

Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis - recenzja

You have downloaded a document fromRE-BUSrepository of the University of Silesia in KatowiceTitle: Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis - recenzjaAuthor: Zdzisław MałeckiCitation style: Małecki Zdzisław. (2006). Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis - recenzja. "Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne" (T. 39, nr 1 (2006), s. 194-196).Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych Polska - Licencja ta zezwala na rozpowszechnianie, przedstawianie i wykonywanie utworu jedynie w celach niekomercyjnych oraz pod warunkiem zachowania go w oryginalnej postaci(nie tworzenia utworów zależnych).UNIWERSYTET ŚLĄSKI•W W KATOWICACH[W Biblioteka Uniwersytetu ŚląskiegoMinisterstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego194 RECENZJEŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2006, t. 39, z. 1, s. 194 196Martin Neher, Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis, Ber­lin-New York, de Gruyter 2004, 274 s. (BZAW, 333). ISBN 3-11-0178800-XOd czasu wydania przez Otto Kaisera komentarza do Księgi Mądrości, egzege- ci nie przestają interesować się problemem mądrości, jaką przedstawia ta Księga, pod wpływem pojęć grecko-hellenistycznych. Interesuje ich zwłaszcza personi­fikacja mądrości, jako samodzielnego bytu (hipostaza) lub jako poetyckiej meta­fory. Przedstawiając historię badań nad Księgą Mądrości, autor stwierdza istnie­nie różnych poglądów w tej materii (s. 1-17). Pisze, że Księgi: Przysłów, Hioba i Syracha w różny sposób przedstawiają mądrość. Księgi te inaczej przedstawia­ją jej ontyczne i funkcjonalne działanie, tzn. jej transcendencję i immanencję oraz jej miejsce między Bogiem i człowiekiem. Opis jej działania w kontekście dzie­jów ducha i filozofii rozpoczyna autor od przedstawienia dyskusji nad pojęciem hipostazy w różnych aspektach (bardziej ontycznym, czy bardziej funkcjonalnym) i problemem jednostronności w próbie określenia jej definicji. Badania tekstów biblijnych mówiących o istocie lub działaniu mądrości powinny umożliwić roz­strzygnięcie o charakterze mądrości między „panią mądrością”, jako hipostazą lub jej poetycką personifikacją.RECENZJE 195Autor rozpoczyna interpretację Księgi Przysłów, poczynając od Prz 1,20-33 oraz rozdz. 8 i 9, mówiących o personifikacji mądrości. Personifikacja w Prz 1-9 i sy- nonimiczne używanie pojęć wskazują na poetycki charakter jej opisów. Mądrość w tym kontekście nie jest hipostazą, odnosi się to również do rozdz. 8. W Prz 8,22­31 mamy właściwy obraz mądrości i jej podporządkowania Bogu i Jago prawu, w przeciwieństwie do ludzi. Była ona od początku u Boga (por. Prz 3,19; Ps 104,24) i współdziałała z Bogiem w stworzeniu świata. Można zapytać, czy dynamika poe­zji lub jej struktura nie odpowiada bardziej przedstawieniu mądrości jako planu (idei) Boga przed stworzeniem świata i porządku w stworzonym świecie jako znak obecności mądrości Bożej i jej realizacji.W Księdze Hioba (28,1 nn.) mądrość poddana jest Bogu i nie jest jakimś samo­dzielnym stworzeniem. Dla ludzi jest ona niezgłębiona i można ją zdobyć przez bojaźń Bożą.Księga Syracha przedstawia jej związek z bojaźnią Bożą i przykazaniami. Z dwóch omawianych tekstów: Syr 14,20-15,10 i 1,1-10, ukazujących łączność mądrości z bojaźnią Bożą, jakby wynika rozdz. 24. Mądrość w Prz 42,3-22 mó­wi o sobie i swojej roli w budowaniu porządku przez tych, którzy ją posiadają. Według Prz 24,23-29 należy w życiu tak postępować, jak wymaga od nas Prawo Mojżeszowe. Z tej nauki mądrości, wynikającej z Tory, pochodzi także pełne błogo­sławieństwa działanie nauki mądrości. Na podstawie tej więzi mądrości z Prawem nie możemy mówić w Księdze Syracha o samoistnym bycie mądrości. Opierając się na wszystkich opisach mądrości, można pytać, czy jest to działanie przedsta­wione jako objawienie Tory i czy określenie jej natury jest adekwatne.Główna część badanych tekstów o mądrości w Księdze Mądrości Salomona (s. 89-154) rozpoczyna się tekstem Mdr 1,1-10. Mdr 1,1-4 omawia podstawowe problemy odniesienia mądrości do Boga. Tekst ten przedstawia przymioty mą­drości oraz boskość mądrości, jako różnicę między Bogiem i mądrością, wyraża­jące transcendencję Boga (Mdr 1,5.6). Podobnie przedstawia ten problem rozdz. 7, zwłaszcza 7,15-22 rozwiązuje napięcie: Bóg - mądrość. Duch łączy ściśle mą­drość i Boga (Mdr 7,7. 22-23), jest jakby elementem łączącym te dwa byty. Duch mądrości, który wyszedł z Boga, zwraca się do świata i człowieka (Mdr 7,14.27­28). Mądrość nie wejdzie w duszę przewrotną (Mdr 1,4.6), ale wróci do Boga (Mdr 1,9 n.).Wypowiedzi o istocie i działaniu mądrości bliskie są filozoficznym pojęciom abstrakcyjnym (Mdr 7,22-23) lub obrazom platonizującym (Mdr 7,25) i wskazuje na działanie ducha Bożego w człowieku. Również rozdz. 9 przedstawia mądrość jako ducha Bożego (Mdr 9,17) z zadaniem pośredniczenia, znajduje się w pobliżu Boga (Mdr 9,1.4.5). Dzięki modlitwie człowieka przychodzi do niego, aby poma­gać mu wypełniać wolę Bożą (Mdr 9,10.13-17). Również rozdz. 10 przedstawia ją jako ducha, który wstąpił w dusze pobożnych i dokonywał w nich cudownych dzieł. Rozpatrując te teksty, można rozumieć je bardziej jako pytanie o znaczenie mądrości w Księdze Mądrości Salomona niż o sposób działania Boga i Jego obja­wienia w dziejach Izraela. Można ją rozumieć jako „aktywną obecność Boga w je­go stworzeniu i sercach ludzi, którzy Go przyjmą”.Egzegetyczne badanie tekstów prowadzi do dalszego pytania o filozoficzny cha­rakter tych tekstów, przedstawiających mądrość jako pośrednika między Bogiem i światem (s. 155-228). Przedstawienie poglądów Filona z Aleksandrii wyjaś­nia problem przez substancjalne przedstawienie duchowych sił mądrości. Autor przedstawił tu szkic dziejów badań nad filozoficznym wpływem na treść Księgi 196 RECENZJEMądrości Salomona od połowy XIX w. (s. 164-180), który miał miejsce w tym czasie. Przykład takiego wpływu filozofii mamy ze strony stoika Poseidonisa z Apamea między 135 a 50 r. przed Chrystusem. Jego teologiczna kosmolo­gia o Bogu i świecie, jako jednej wielkości, nie służyła jednak autorowi Księgi Mądrości, mimo wspólnych elementów, jako podstawa do rozumienia mądrości, która pośredniczyła między Bogiem i światem. Również poglądy platońskie o toż­samości Boga, duszy, świata i przebóstwionego świata nie mają w Księdze swego uzasadnienia. Eudoros z Aleksandrii, przedstawiciel platonizmu i nowy odkryw­ca transcendencji Boga, nie miał również wpływu na tę Księgę, mogły jednak słu­żyć jako aktualizacja fenomenu pośrednictwa, jako możliwy impuls dla jego wy­jaśnienia w Księdze Mądrości.Autor dochodzi do wniosku, że - poza niektórymi pojęciami filozoficznego ję­zyka (Mdr 1,7; 7,23.24 n.) - nie widać specjalnych wpływów tych filozofów na pojęcia mądrości w tej Księdze. Przeciwnie, brak wyraźnego rozdzielenia Boga od świata w systemach filozoficznych. Teologia judaistyczna wyraźnie odróżnia trans­cendencję Boga i Jego działanie w świecie przez Ducha mądrości. U filozofów nie ma mowy o mądrości jako hipostazie i pozwala rozumieć mądrość w Księdze ja­ko poetycką personifikację.Recenzenci podkreślają dużą zasługę studium nad badaniem tekstów filozo­ficznych (rozdz. 3 i 4), które dostarczają wiele materiałów źródłowych i pomagają wyjaśnić różnice duchowo-historycznego środowiska powstania Księgi Mądrości. Również jest do przyjęcia podstawowa teza, jaką wyprowadza autor, że mądrość w Księdze Mądrości (jak również w Prz, Hi i Syr) nie jest hipostazą, ale jest poe­tycką personifikacją.Metodycznie poprawne i filozoficznie ukierunkowane pytanie o mądrość jako hipostazę wyjaśnione będzie w egzegetycznej części w innym aspekcie. Wskazują na to badania literackiej budowy Księgi i jej poszczególnych tekstów w duchu dys­kusji z M. Gilbertem i H. Engelsem, którzy przyjęli tezę budowy pierścieniowej (Mdr 7,1-8,2).W odróżnieniu od greckiej enkomium lub w nawiązaniu do współczesnego kultu Izis (Izis jako stróż prawa i sprawiedliwości, zbawczyni i dobrodziejka), praca przedstawiła biblijną interpretację mądrości. Książka zawiera wiele boga­tego materiału do dalszych badań nad środowiskiem powstania Księgi Mądrości Salomona.Ks. Zdzisław Małecki

https://rebus.us.edu.pl/bitstream/20.500.12128/18770/1/Malecki_Wesen_und_Wirken.pdf

Wesen und Wirken der Weisheit in der Sapientia Salomonis - recenzja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ

Repozytorium Uniwersytetu Śląskiego RE-BUŚ