Oktawian Jeleński – Polak w carskim mundurze. O Rosjanach i relacjach polsko-rosyjskich w XIX wieku

Abstract

[full article in Polish; abstract in English] In his memoirs of a Pole, Oktawian Jeleński presented the life of soldiers, gentry, peasants, merchants, Russian women and Orthodox clergy in provinces. He also focused on Polish-Russian relations during the January Uprising. His observations deserve attention of the historians researching Polish-Russian relations in the 19th century. Without doubt, Jeleński supported conciliatory approaches, however, at the same time he would severely criticise actions of the Russian administration and police undertaken in order to weaken the Polish spirit, especially in the North-Western Krai. Jelenski believed that good Polish-Russian relations were possible to achieve. In his opinion, however, the Russian „patriotic historiography” and propaganda practiced by Moskowskije wiedomosti, whose editor was Mikhail Katkov, stood in the way. Jeleński’s memoirs are a clear demonstration that a Pole wearing a Tsar’s uniform did not have to deny his Polish identity and the Catholic religion.[straipsnis lenkų kalba; santrauka anglų kalba] Oktawian Jeleński w swych „Rozmyślaniach i wspomnieniach Polaka” dokonał charakterystyki życia na prowincji wojskowych, ziemiaństwa, chłopów, kupiectwa, rosyjskich kobiet oraz duchowieństwa prawosławnego. Wiele uwagi poświęcił również relacjom polsko-rosyjskim w dobie powstania styczniowego. Wiele jego spostrzeżeń zasługuje na uwagę historyków podejmujących problematykę relacji polsko-rosyjskich w XIX wieku. Niewątpliwie Jeleński stał na pozycjach ugodowych, ale zdecydowanie poddawał krytyce wszelkie przedsięwzięcia rosyjskiego aparatu administracyjno-policyjnego, zmierzające do osłabienia ducha polskiego, zwłaszcza w Kraju Północno-Zachodnim. Jeleński wierzył w ułożenie dobrych relacji polsko-rosyjskich. Jego zdaniem na przeszkodzie stała jednakże rosyjska „patriotyczna historiografia” i propaganda uprawiana przez „Moskowskije wiedomosti” («Московские ведомости»), których redaktorem był Michaił Katkow. Wspomnienia Jeleńskiego są świadectwem na to, że Polak noszący carski mundur nie musiał się wypierać polskości i religii katolickiej