A co-authored piece on the transformation of the Turkish state under the Justice and Development Party Government

Doruk Tatar

Koca Mehmet Kentel

Humanities Commons

Express Bir+Bir  Abonelik RSS @birdirbirorgTematik Yazı Arşivi28.03.2014Devletleşen AKP, değişmeyen devlet Zor zamanlardan geçiyoruz. Sadece sosyal medyada değil, anaakım medyada da bir telaş, belirsizlik veşaşkınlık var. Sokak, zaten, alabildiğine hareketli, karmaşık ve kafa karıştırıcı. Takvim yapraklarında çeşitlitarihleri belirleyip kilitleniyoruz: Berkin Elvan’ın içimizi titreten cenazesi, Başbakan Erdoğan’ın nefretsaçtığı konuşmaları, Fethullah Gülen’in bedduaları, art arda sökün eden “tape”ler ve tabii ki 30 Martseçimleri… Hayatımız, ki izin verirseniz buna Türkiye gündemine kilitlenip kalmış bizim gibi diasporasakinlerini de ekleyelim, daimî bir olağanüstü halde, hiç olmadığı kadar hızlı ve yorucu biçimde akıyor.Geçen gün gördüğümüz bir tweet şöyle diyordu: “Artık direnmek değil, yaşamak istiyorum.”Hepimizi saran bu aciliyet hissi, AKP’nin, ama en çok da Tayyip Erdoğan’ın, frenleri boşalmış birkamyonun gaza sonuna kadar basan şöfürüymüşçesine hızlandırdığı otoriterleşmesine dayanıyor elbette.Sosyal hayatın her veçhesini yasaklara boğan, yolsuzluk dosyalarının üstünü örtmek için devletpersonelini hallaç pamuğu gibi dağıtan, seçim mitinglerinde çocukları ölmüş anneleri yuhalattıran,polisine destanlar yazdıran Erdoğan, hayatımızın orta yerine oturmuş durumda.Bir kısmımız, büyük bir şaşkınlık içinde, AKP’ye ve Erdoğan’a neler olduğunu, nasıl böyle şeyleryapabildiklerini sorguluyor. Erdoğan’a yönelik bu tarz eleştiri, 12 yıllık AKP iktidarını oldukça keskinbiçimde ikiye bölüyor: 2010 (ya da bazı yazarlara göre 2011) öncesi AKP’nin, toplumdaki “otantik’’ vedemokratik olduğu iddia edilen enerjilerin, “sosyolojik gerçeklerin” temsilcisi olduğunu ve Türkiye’yi –eksikleriyle de olsa– demokratikleşme yoluna soktuğunu, ancak anayasa referandumu (ya da son genelseçimler) sonrasında bu temsiliyetin tıkandığını, Erdoğan’ın “güç sarhoşu” olduğunu, sekiz‑dokuzsenenin tüm kazanımlarını yok etmeye başladığını söylüyor. Özellikle liberal‑sol entelektüellerde oldukçayaygın olan bu tip eleştirinin en sık kullandığı kavram, “devletleşme”. Örneğin yakınlarda Ufuk Uras,Cemaat’e karşı alınan MGK kararlarının “AKP’nin devletleşmesinin somut hali” olduğunu ifade etmiş (1),ta iki sene öncesinde ise Ferhat Kentel, Hrant Dink davasının örgüt bulunamadan sonlandırılması üzerine“AKP esir alındı ya da teslim oldu ya da devletleşti” demişti. (2) Bu yazı, “devletleşme” anlatısındavarsayılan devlet ve toplum karşıtlığının izini sürüp bu varsayımın sisteme muhalif başka gruplarca dapaylaşıldığını iddia ediyor.Devletleşen AKP ve yorumcularıBu kavramsallaştırmadaki “devlet” neye tekabül etmektedir ve AKP’nin bu devlet ile ilişkisi nedir?Hepimizin cevabını bildiğimizi düşündüğümüz bir soru, ama yine de sormakta fayda var: Şeklenbakıldığında bir dönüm noktası olarak algınabilecekken, 2002’de genel seçim zaferiyle hükümet olmasıAKP’nin devletleşme sürecinde neden ısrarla yok sayılıyor? Yine şeklen de olsa iktidar olmak, devletmekanizmasının bir parçası olmak demek değil mi? Hatta, AKP’nin çekirdek kadrolarının, belediyeleraracılığıyla 1994’ten beri gündelik hayatta devletin suretini kısmen temsil ettiklerini neden görmezdengeliyoruz? Bütün bu soruların işaret ettiği statik bir devlet algısının altını çizmek bu açıdan önemli.Varsayılan statik özellikten yola çıkarak devlet kavramını bir bütünlük içinde temsil etme eğilimi, devletindışında toplumu temsil eden bir AKP’nin devlet tarafından baştan çıkarılıp devletleştirildiği bir anlatıyı damümkün kılıyor.Söz konusu anlatı, devlet ve toplumu birbirine pek de değmeyen iki alan olarak hayal ediyor. Bu resimiçinde AKP projesi de, tarif edildiği anlamda devletleşmeye karşı direnen bir toplumsal hareketmiş gibikurgulanıyor ve Nuray Mert’in de belirttiği gibi, AKP’nin seçildiği anda aslında devlet mekanizmasınınkenarda köşede, küçük de olsa bir parçası haline geldiği gerçeğini gözden kaçırıyor. (3)Malûmu yeniden ilâm etmek pahasına da olsa, AKP’nin başından beri devlet kavramının kendisiyleherhangi bir sorununun olmadığını hatırlamamız gerekiyor. AKP deneyimini, toplumu mobilize etmekapasitesi son derece zayıflamış, Cihan Tuğal’ın tabiriyle “organik kriz” içindeki devleti toplumu ilebarıştırması projesi olduğunu düşünürsek, AKP’nin ajandasının daha en başından beri, o veya bu şekilde“devletleşmeyi” amaçladığını görebiliriz. (4) Asıl soru, AKP’nin bu yolda ilerlerken toplumu hangi yollarlayeniden örgütlediğidir. Bu örgütleme, AKP’nin siyasî bir özne olarak –Thomas Hobbes’un Leviathan’ınkapağında resmedildiği gibi–  pasif ve suretsiz kitlelere şekil vermesi olarak algınlanmamalı. 12 yıllık AKPdeneyimi, kitlelere devlet üzerinden kendilerini tasavvur edebilme ve bundan haz almanın yolunu da açtı.Bu açıdan AKP‑devlet ilişkisi üzerine düşünürken, partiyi sadece toplumsal bir hareket olarak değil, aynızamanda devlet tarafından dışlanmış kitlelerin kendilerini devletle yeniden özdeşleştirme girişimi olarakgörmek bize bugüne dair daha doğru bir resim verebilir. (5) Nitekim, liberal‑sol kalemlerin bunu bir“barışma” olarak isimlendirmesi ve bir tür iyiye gidiş olarak adlandırmaları, devlet kavramıyla ne dereceçetrefilli bir ilişki kurduklarını da imliyor.Belki de, bu entelektüel gruba atfedilen liberal tabiri toplum‑devlet ilişkisini anlama noktasındagerçekliğini öngörülmedik bir sonuç olarak buluyor. Liberalizmin kalbinde ikamet eden ikircikli birrealizm, siyaseti “mümkün olanın sanatı” olarak okurken, “olan” ve “olmayan” ikiliğini siyaset yapmanınbir önkoşulu olarak koyar. Buradan yola çıkarak Murat Belge’ye atfedilen “sosyoloji ile kavgaedilmeyeceği” düsturunun bir norm haline geldiği söylenebilir. Oysa Gezi Direnişi ile gördük ki, dahaönce orada olmayan, sosyal bilimcilerce tespit edilemeyen bir şey siyasetin göbeğinden fışkırabiliyor enbeklenmedik bir anda, bir gecikmişlik ve belki de aciliyet olarak. Diğer yandan, sosyolojiye karşı gardınindirilmesi çağrısında, toplum sosyolojinin pasif nesnesi olarak beliriyor; çeşitli neden ve motivasyonlarlaAKP’ye destek veren insanların pasif bir yığın olarak tanımlanmasının da yolunu açıyor. Alternatifsizlikveya başka sebeplerden dolayı AKP’ye oy vermeye “itilen”, Erdoğan’a “mahkûm edilen” yığınların parti‑devletleriyle kurdukları hazsal ilişkide aslında son derece “aktif” olabilecekleri ihtimali gözardı ediliyor.Diğer bir deyişle, makro boyuttaki sosyolojik koşullar insanları belli seçimler yapmaya zorlarken, buyapılanların yine de birer “seçim” olduğu gerçeği bastırılıyor. Halk, pasif ve objektif‑sosyolojikgerçekliğin öznesiz uygulayıcısı olarak resmediliyor.AKP’nin “benim aziz milletim” popülist retoriğine paralel giden ve özellikle hükümete devletleşene kadardestek veren entelektüeller arasında popüler olan “toplumun gözden (ve devletten) ırak kalmışdemokratik tabiatı” söyleminin açıklayamadığı ya da sessiz kaldığı pek çok konuyu dile getirmekmümkün. Sivas katliamındaki derin devlet parmağı, otelde insanlar yanarken tekbir getiren kitleninvarlığını hâlâ açıklayamıyor. 1982 Anayasası’na referandumdan çıkan yüzde 90’lık destek için verilen enyaygın açıklamanın hâlâ “cunta rejimininden kurtulma amacı” olması ise en hafif tabirle –ve liberaldüşünceye yakışmayacak bir biçimde– hüsnükuruntu. Tüm bu anlatılar, toplumun geniş kesimleriniverdikleri ya da vermeye zorlandıkları, ama son kertede yine de vermiş oldukları kararlarınsorumluluğundan kurtarırken, onları öznesizleştiriyor. Bu noktada devlete fetiş ilişkisiyle göbekten bağlıbir toplumdan ya da daha doğrusu kalabalıklardan dem vurabiliriz. Fetişte kendini ötekinde olmadığıvarsayılan “şey”in yerine koyarak ötekinin ideal bedenselliğini sağladığı ve bunun üzerinden özneninhazlandığı ilişkiyi, Erdoğan’ın yakın zamandaki Malatya mitinginde kitleyi göstererek “işte bizim ‘yaramız’burada” dediği anda bütün “bastırılmamışlığıyla” görebiliyoruz. AKP’nin üstesinden geldiği “organikkrizin” organikliği, fetişteki bu tarz bir bedensel imge ilişkisinden kaynaklanıyor. Kitlenin kendisiniErdoğan’ın (ve tek kişilik devletinin) uzantısı haline getirme “tercihi” ve bunun beraberinde gelensorumluluk burada söz konusu olan. Neticede toplum, devlete yoğun bir materyal ve hazsal ekonomiylebağlı, ondan ayrıştırılamaz bir aktör, dolayısıyla onun temsilcisi olduğu varsayılan AKP’nin 2010’dan sonradevletleştiği teorisi, AKP’li olduğu için kendini ta en başından beri “devletli” hisseden birçok vatandaşiçin muhtemelen pek de bir şey ifade etmeyecektir.“Ne bekliyordunuz ki? Devlet işte…”Üstelik, liberal entelektüellere atfettiğimiz devlet – toplum ayrılığı varsayımının, gerek AKP’ye, gereksedevlete muhalif, AKP’nin tarihini keskin çizgilerle ikiye ayırmayan, bu yazının yazarlarını da içinekatabileceğimiz kesimlerce de –kısmen de olsa– paylaşıldığını görüyoruz.  “Ne bekliyordunuz ki?”diyoruz, “1915’ten beri, devlet bu, dün Kürdistan’a yaptığını bugün ülkenin batısına (da) yapıyor.” Butepkinin, özellikle Gezi direnişiyle beraber politikleşen Batılı orta sınıflar için çok öğretici olduğu kesin.Okmeydanı’nda olanlara şaşırıldığında devletin kontrgerilla faaliyetleri tarihini, Berkin Elvan’ın cansızbedenini bile “terörist” diye hedef gösteren Erdoğan’a inanılmadığında Uğur Kaymaz’ın, CeylanÖnkol’un, Roboski’de katledilen Encü kardeşlerin ve daha nice “çocuk teröristlerin” isimlerini hatırlatmak,Walter Benjamin’in değişiyle “ezilenlerin tarihinin, içinde yaşadığımız olağanüstü halin bir istisna değil,norm olduğunu göstermesi” (6) bakımından elzem. Üstelik politik olarak da isabetli bir tespite dayanıyor:Eğer Uğur’a, Ceylan’a, Roboski’ye de Berkin’e çıkarttığımız kadar çok ses çıkartabilseydik, bugün çokdaha güçlü, çok daha umutlu, çok daha yan yana olabilirdik. Heyhat, geçmiş hep geç geliyor ve gelecekhep uzun sürüyor.Ancak bu söylemin, modern Türkiye’nin yüzyıllık tarihiyle kurduğu eleştirel ilişkinin de sorunları olduğunuteslim etmeliyiz. Devlet ve toplum karşıtlığının altını çizen, ikisine de aşkın, tarihüstü bir bütünlükatfeden, özellikle devleti hep aynı “devlet mantığı”yla hareket eden, buna her seferinde gücü yeten biraktör olarak tasavvur eden bu söylem de, devletle toplumun girdiği karmaşık ilişki biçimlerini ve bunlarındevamlı olarak yeniden örgütlendiğini ıskalıyor, niyeti bu olmasa da, basit bir devlet – toplum karşıtlığınasıkıştırıyor.Zira, aslında bu hikâyedeki aktörlerin her biri aynı düzlemde hareket ediyor. Ne devlet toplumdanayrışmış bir unsur, ne de liberal entelektüellerin varsaydığı, devletle toplum arasındaki ilişkiyi tarafsızgözle izleyebileceğimiz üçüncü bir düzlem var. Devletten anladığımız her şey (kaymakamından MillîGüvenlik Kurulu’na), topluma atfettiklerimiz (sivil toplum örgütlerinden “hassasiyet” linçlerine) veentelektüeller, çok daha geniş biçimde tasavvur edilmesi gereken bir toplumsallığın parçası. Dahası, butoplumsallık sadece bireylerden oluşmuyor, yapılı çevrenin de, doğanın da bu toplumsallığın içindedüşünülmesi gerekiyor. TOKİ’nin içinde olduğu toplumsalın, örneğin, Köy Enstitülerinin etrafında kurulantoplumsallıkla aynı şey olamayacağını kabul etmeliyiz. Evet, yeni MİT yasasına şaşıranlara JİTEM’ihatırlatmak boynumuzun borcudur. Ama JİTEM’in varlığı devamlı olarak reddedilmişken, MİT’e verilenolağanüstü yetkilerin nasıl ortalık yerde konuşulabildiğini, Meclis’ten geçirilmesinin nasıl hayaledilebildiğini de konuşmalı, değişenin nasıl bir siyasî, toplumsal ve hazsal rejim olduğunu dasorabilmeliyiz.Ülke tarihini anlamak için sosyal bilimlerin seferber ettiği ikili karşıtlıklar (toplum‑devlet, çevre‑merkez,elit‑halk vb.), bazı şeyleri anlamamıza izin vermiş olsa da, çoğu zaman birçok soruyu cevapsız bırakıyor,bazı aktörlere analizimizde yer bulamamamıza sebep oluyor. Örneğin bu karmaşık ilişkiler içinde, birzamanlar en saf haliyle sivil toplum olarak hayal edilen Cemaat’e devlet örgütlenmesinde yer bulamayıponu ancak “paralel” bir evrene sığdırabiliyoruz (bunu sadece AKP’nin yapmadığını, Kürt hareketinin debu söylemi zaman zaman benimsediğini unutmamalı). Üstelik bu statik görüntü kendini paralellikte detekrar ediyor, Erdoğan Cemaat’i “neo‑Ergenekon yapılanması” olarak tasvir edebiliyor. Oysa Gülenhareketinin toplumsallığı ve devleti örgütleme geçmişinin AKP’nin kadrolarından çok daha eskiyedayandığını, halen daha yönetimsellik teknolojileri açısından en az “hakiki” devlet kadar güçlü olduğunuda biliyoruz. Sorun, Cemaat’in sivil toplum düzleminden devlet düzlemine geçmeye karar vermiş olması,bunu yaparken de hakiki devletin dışında bir yapılanma oluşturması ya da AKP’nin (ve entelijensiyasının)bunu yeni keşfetmiş olması değil. Söz konusu aktörlerin arasındaki ilişki hiçbir zaman toplum ve devletikiliğiyle açıklanabilecek kadar basit değildi, şimdi de paralelliklerle açıklanamaz. Devletin, AKP’nin ve detoplumun (bir kısmının, diyelim) iktidarı, yönetebilme ve yönetimden haz alma kapasiteleri, zaten bubağlantı noktalarında ortaya çıkıyor. Bu bağlantı noktaları, her dem, yeniden üretiliyor.Sonuç yerine: Gezi ve şaşkınlığın gücüBu yazı, AKP’ye bir anda neler olduğunu anlayamayıp bunu ancak “devletleşmeyle” açıklayabilenler,dolayısıyla toplumsalı çözümlenmeden bırakanlarla “devlet zaten hep bu” diyenler arasında söylemsel birortaklık olduğunun tespiti üzerine şekillendi.Derdimiz ne AKP’nin son yıllarda otoriterleştiğini reddetmek (haşa!) ne de devletin şiddet hafızasını vetekrar ettiği pratikleri yok saymak. Ancak tüm bu tartışmalarda, toplumsalın nasıl yeniden kurulduğunun,iktidarların nasıl farklı yönetim teknikleri geliştirdiklerinin, dahası bu tekniklerin diğer ülkelerde nasılkarşılıkları olduğunun (dünyanın gelişmiş demokrasilerinin ardı ardına polis ve istihbarat teşkilatlarını yeniyetkilerle donatan yasalar çıkarttığını atlamayalım) (7), yeterince sorgulanmadığını hissediyoruz.Benjamin, yukarıda alıntıladığımız sözlerinden hemen sonra, “yaşadığımız şeylerin 20. yüzyılda “hâlâ”nasıl mümkün olabildiğine dair duyulan şaşkınlığın felsefi olmadığını” söyler. Nazi Almanyası içinsarfedilen bu sözlerin, AKP Türkiyesi için de geçerliliği elbette var. “21. yüzyıl Türkiye’sinde bugörüntüler!” başlıklarıyla paylaşılan polis şiddeti görüntülerinin ilerlemeci tarih anlatısına uymadığı içinyarattığı şaşkınlığın politik (ve felsefî) olarak pek üretken olmadığı ortada. Ancak Gezi Direnişi’nin, başkatür bir şaşkınlık haliyle, “bunu bana / arkadaşıma / o tanımadığım otuz insana / üç‑beş ağaca nasılyaparlar?” şaşkınlığıyla başladığını hatırlarsak, insanların şaşkınlığının politik gücünü yok saymamakgerektiğini de görmeliyiz. Kürt hareketinin, sosyalistlerin, feministlerin, LGBT hareketinin örgütlümücadelesi, geleceğe dair sahip olduğumuz umudun önemli bir kısmını oluşturuyorsa da, “nebekliyordunuz ki?” diye terslediğimiz insanların hayattan başka şeyler bekliyor olmaları da bu umudunüzerine eklenmelidir.Tarihle bugünün ilişkisi ne sonsuz bir aynılık, ne sonsuz bir değişim ne de bir anda gerçekleşen büyükkırılmalar üzerinden şekillenir. Geçmiş, değişen koşullarda geri çağırdığımızdır. Devletin Kürdistan’damükemmelleştirdiği kontrgerilla taktiklerini batıda uygulaması da (ki bu, sömürgecilik tarihini bilenler içinçok beklendik bir durumdur), Gezi’nin 15‑16 Haziran 1970 direnişiyle kurduğu ilişki de, Nor Zartonk’un“Mezarlığımızı aldınız, parkımızı alamayacaksınız!” pankartı da, “yeni”nin geçmişi yeniden hayal etmeküzerinden kurulduğunu bize gösterir. Evet, “tarihin meleği”nin bir gözü geriye bakmaktadır, amaarkasından esen rüzgâr onu başka yerlere savurur, o savrulan her yerde devlet, direniş ve ikisinin deparçası olduğu toplumsallık, geçmişin hafızasıyla beraber yeniden kurulur. Her yeniden kurulumun içindegeri dönen geçmişe dair bir borç ve dolayısıyla etik gündemdedir. Devleti tekilleştirip AKP’yi de onuntutsağı olarak sundukça, toplumu bu etikten azade kıldığımızı fark etmemizin zamanı geldi.Yaptıklarından sadece “sosyolojisinin” sorumlu olduğunu düşündüğümüz sürece, toplumun sandıktaki yada sokaktaki seçimlerini eleştirebilmemizin pek bir yolu yok çünkü.Doruk Tatar (University at Buffalo, SUNY – Karşılaştırmalı Edebiyat, doktora)K. Mehmet Kentel (University of Washington – Ortadoğu Çalışmaları, doktora) 1. http://www.turnusol.biz/public/haber.aspx?id=18911&pid=192. http://www.taraf.com.tr/yazilar/ferhat‑kentel/davayi‑bitirdiler‑ama/19582/3. http://www.sosyalistdemokrasigazete.net/sdarsiv/yazilar/2012/0210_nuraymert.htm4. Cihan Tuğal, Pasif Devrim: İslami Muhalefetin Düzenle Bütünleşmesi, İstanbul: Koç ÜniversitesiYayınları, 2010.5. Biz bu yazıyı yazarken Cenk Saraçoğlu’nun da benzer tespitler yaptığı bir yazısı yayınlandı:http://haber.sol.org.tr/devlet‑ve‑siyaset/akp‑doneminde‑insan‑bir‑toplumsal‑muhendislik‑oykusu‑haberi‑893886. Walter Benjamin, “Tarih Kavramı Üzerine”, Son Bakışta Aşk, İstanbul: Metis, 2001.7. Richard Seymour’un yazısı, İspanya, Kanada ve ABD’den örnekler veriyor:http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/nov/25/quebec‑spain‑anti‑protest‑laws‑democracy. Ayrıca geçen günlerde Avustralya’da da çok tartışılan bir gösteri yasası çıktı:http://www.huffingtonpost.com/2014/03/12/australia‑anti‑protest‑law_n_4948273.html güncel yazılarda arama...Dizin12 eylül ABD akp Beck BjörkBob Dylan brezilya BruceSpringsteen David Bowie direniş ElvisCostello emek ertuğrul kürkçüFeminizm filistin Handan Koç Irak JoeStrummer kentseldönüşüm KKTC kürtmeselesi kürt sorunu KürtçeKıbrıs Latin Amerika LeonardCohen Lou Reed manic streetpreachers manu chao Mete ÇubukçuMustafa Sönmez Neil Young Nick Cavepatti smith Paul Weller Pearl Jampkk R.E.M. radiohead SendikaTaner Öngür The Clash U2örgütlenme İsrailbütün dizinYeşilçam’da Emek ve 1 Mayıs(Kolektif Sinema) | video arşiviYeşilçam'da Emek ve 1 Ma…Express ve BiR+BiR dergileri: Kuloğlu Mah. Gazeteci Erol Dernek Sok. No: 11/4 Oda 3 Beyoğlu ‑ İstanbul / Tel‑Faks: 0.212.251 87 67

Devletleşen Akp, Değişmeyen Devlet.

https://hcommons.org/deposits/download/hc:17894/CONTENT/devletleşen-akp-değişmeyen-devlet-–-express-.-birbir-.-roll-28-mart-2014.pdf/

Devletleşen Akp, Değişmeyen Devlet.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Humanities Commons