Recenzja książki Haralda Welzera - Selbst Denken. Eine Anleitung zum Widerstand

Szymanowski, Rafał

  Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM  

nr 8, jesień-zima 2013 [195]Przestrzeń mrecenzjaRafał SzymanowskiUniwersytet im. AdAmA mickiewiczA w PoznAniUPrzestrzeń możliwości według Haralda WelzeraSelbst Denken. Eine Anleitung zum Widerstand Harald WelzerS. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2013,ss. 336.Pośród licznych gruntownych przeobrażeń, które zaszły w ciągu ostat-nich kilku dekad w liberalnych demokracjach bogatego Zachodu, jest również zmiana społecznie dominującej wizji przyszłości. Jeszcze nie tak dawno temu, na przełomie lat 60. i 70. XX wieku dla przecięt-nego mieszkańca Republiki Federalnej Niemiec, przyszłość była obiet-nicą. Ludzie żywili nadzieję, iż to, co wkrótce nadejdzie, będzie lepsze od tego, co już istniało. Oczekiwania te miały zupełnie racjonalne pod-stawy. Pokolenie powojennego baby-boomu radziło sobie w świecie lepiej niż wszystkie generacje wcześniej, trwał okres najbardziej dyna-micznego wzrostu gospodarczego w historii ludzkości. Polityka gospo-darcza była egalitarystyczna. W Stanach Zjednoczonych aż do czasów Lyndona Bainesa Johnsona rządzili liberalni demokratyczni prezy-denci, albo niewiele różniący się od nich, pogodzeni z dziedzictwem Nowego Ładu Republikanie, tacy jak Dwight Eisenhower1. W Europie Zachodniej trwał w najlepsze socjaldemokratyczno-chadecki konsen-sus, który roztoczył parasol ochronny nad powojennym państwem do-brobytu2. Wcześniej niewyobrażalne działo się na oczach wszystkich mieszkańców planety – gdy w 1969 roku pierwszy człowiek postawił nogę na księżycu, wszystko wydawało się możliwe i osiągalne. Kilka dekad później, w środku drugiej dekady trzeciego millenium próż-no szukać śladów tamtego nastroju. Dziś, w rzeczywistości trapionej wszelkimi możliwymi kryzysami, od finansowego, poprzez demogra-ficzny, surowcowy i ekologiczny, aż do kryzysu przywództwa, przy-1 P. Krugman, The Conscience of a Liberal. Reclaiming America from the Right, London 2007, s. 10. 2 T. Judt, Powojnie. Historia Europy od roku 1945, Poznań 2013, s. 426–460. [196] refleksjeszłość zamiast być obietnicą, stanowi raczej zagrożenie. Niemal każdy jej wariant, który racjonalny umysł potrafi sobie wyobrazić, może być tylko gorszy od teraźniejszości.Właśnie od charakterystyki tej zastanawiającej zmiany naszej wizji przyszłości zaczyna swoją najnowszą pracę niemiecki psycholog spo-łeczny Harald Welzer. I choć książka rozpoczyna się opisem określo-nego społecznie podzielanego wyobrażenia (H. Welzer pozostaje tu blisko przedmiotu poznania dyscypliny, z której się wywodzi) to Selbst Denken. Eine Anleitung zum Widerstand (Myśl za siebie. Instrukcja oporu) jest tak naprawdę głęboko politycznym manifestem3. Badacza, który swoje pierwsze prace poświęcał zagadnieniom psychologii lu-dobójstwa, zbrodniom wojennym żołnierzy Wehrmachtu oraz pamię-ci o narodowym socjalizmie w Niemczech, od kilku lat zajmuje inna problematyka. Wspólnym mianownikiem ostatnich prac H. Welzera jest opis zachodniego ekspansywnego modelu rozwoju i jego radykal-na krytyka. Psycholog twierdzi, iż nie tylko dotarł on do kresu swo-ich możliwości, ale również przyczynił się do wybuchu praktycznie wszystkich współczesnych kryzysów. W najnowszej książce H. We-lzer kontynuuje tematy poruszone już w Końcu świata, jaki znaliśmy i Wojnach klimatycznych, zwracając uwagę na konieczność redefinicji założeń i środków polityki rozwoju prowadzonej przez zachodnie libe-ralne demokracje. Inspirująca i prowokująca do dalszej dyskusji jest w pracy H. We-lzera obserwacja, iż ekspansywny model rozwoju, ze zróżnicowaną intensywnością wcielany w życie w zdecydowanej większości państw zachodnich, pomyślany był jako model partykularny. Badacz nie od-mawia mu wielu zasług − to dzięki niemu obywatele bogatego Zacho-du korzystają z dobrodziejstw nie tylko liberalnej demokracji i wol-norynkowej gospodarki, lecz także wolności słowa, praw człowieka, systemów opieki zdrowia i edukacji. Jednak warunkiem sine qua non funkcjonowania owego modelu była eksploatacja, w czasach kolonial-3 H. Welzer, Selbst Denken. Eine Anleitung zum Widerstand, Frankfurt am Main 2013. Warto zauważyć, iż już w tytule badacz nawiązuje do kantowskiego programu oświecenia, który postulował odwagę posługiwania się rozumem. Zdaniem H. Welzera od czasów Immanuela Kanta istota tego apelu nie uległa zmianie. Dziś także człowiek musi odważyć się na „wyjście ze stanu zawinionej niedojrzałości”. Zmieniły się nato-miast mechanizmy opresji i źródła skrępowania jednostkowego intelektu. Dawniej ludzi otępiały religijne zabobony, prymitywne wierzenia i rady teologów, dzisiaj robią to wia-ry naszych czasów: rentowność, opłacalność, maksymalizacja zysku, a przede wszystkim to, co H. Welzer nazywa „religią wzrostu gospodarczego”. Rafał Szymanowskinr 8, jesień-zima 2013 [197]nych za pomocą przemocy i środków przymusu bezpośredniego, póź-niej w sposób bardziej wysublimowany, jakiegoś „zewnątrz”. Psycho-log podkreśla, iż nikt nie sądził, iż ten model powinien upowszechnić się w skali światowej. Problemy współczesnego świata wynikają więc stąd, iż zglobalizował się model partykularny, opierający się na eks-ploatacji tego, co znajdowało się na zewnątrz wobec niego. Zglobalizo-wany świat4 nie ma jednak żadnego „zewnątrz”, przynajmniej w sen-sie przestrzennym. Jednym jedynym „zewnątrz”, które w XXI wieku wciąż pozostaje do dyspozycji jest zatem czas, a konkretnie przyszłość. H. Welzer powtarza tu myśl niemieckiego literaturoznawcy Albrechta Koschorke, który sformułował ją jako pierwszy w artykule o znamien-nym tytule „Gra z przyszłością” („Spiel mit der Zukunft”5). Sposób roz-wiązywania wszystkich współczesnych kryzysów polega zatem, według H. Welzera, na prostym przestawieniu się z eksploatowania przestrze-ni (Die Ausbeutung des Raumes) na eksploatowanie przyszłości (Die Ausbeutung des Zukunft). Wyrażona przez H. Welzera obserwacja, choć z pewnością może budzić wiele zastrzeżeń i kontrowersji, uwrażliwia jednak autora na najbardziej palące problemy współczesnego świata, pozwalając mu dostrzec m.in. całkiem realną niesprawiedliwość międzygeneracyjną. Zauważa on, iż postępujące od czasów buntu studenckiego ’68 „uwol-nienie jednostki” spod władzy wspólnoty: procesy indywidualizacji i liberalizacji obyczajowej połączone z rewolucją neoliberalną w eko-nomii osłabiły solidarność społeczną i naderwały więzy międzypoko-leniowe. Dawniej poczucie pewnej ciągłości i tradycja powodowały, iż ludzie czuli się odpowiedzialni za świat, który przekazywali pokole-niu swoich dzieci. Współczesna pedagogika społeczna, jak podkreśla wielu specjalistów, wychowuje ludzi mogących liczyć tylko na siebie. Dziś każdy z osobna zmuszony jest wypracować własną, by posłużyć się terminem Anthony’ego Giddensa, „politykę życia”: indywidualną stra-tegię przetrwania i poradzenia sobie w nieprzyjaznej i nierozpoznanej 4 Terminu „zglobalizowany świat” (Die globalisierte Welt) używam w niniejszym tekście za H. Welzerem, który sam posługuje się nim wielokrotnie na kartach swojej pracy. Warto jednak pamiętać, iż z punktu widzenia poprawności językowej stanowi on tautologię. Jak przypomina ekonomista Grzegorz W. Kołodko „globalizacja świata” znaczy tyle co „uświatowienie globu”. „Zglobalizowany świat” jest więc trochę jak „ma-sło maślane” czy „kwiecisty kwiat”. Świat jest z definicji „światowy”, a glob jest także z definicji „globalny”. Zob. G. W. Kołodko, Dokąd zmierza świat? Ekonomia polityczna przyszłości, Warszawa 2013, s. 94. 5 A. Koschorke, Spiel mit der Zukunft, http://www.exc16.de/cms/fiktion-zukunft.html, 29.08.2013 r.Przestrzeń możliwości według Haralda Welzera[198] refleksjerzeczywistości. Troska o to, jak będzie wyglądał świat za kilkadziesiąt lat, pozostaje poza horyzontem bieżących zmartwień większości ludzi. W badaniach Boston Consulting Group tylko 13% ankietowanych de-klaruje, iż wierzy, że ich dzieciom będzie się lepiej wiodło niż im sa-mym. H. Welzer zauważa, iż obywatele bogatych i wysokorozwiniętych państw zachodnich nie tylko żyją na koszt przyszłych pokoleń, lecz także, paradoksalnie, przekazują w spadku swoim dzieciom i wnukom − dzisiejszym nastolatkom – świat dużo mniejszych szans, dramatycz-nie skurczoną przestrzeń możliwości6. H. Welzer, który oprócz swojej działalności naukowej jest też jed-nym z najbardziej aktywnych uczestników debaty publicznej w Niem-czech, stał się w ostatnich latach jedną z twarzy coraz popularniej-szego ruchu na rzecz wyhamowania dynamiki wzrostu gospodarczego. Nie przypadkiem w Berlinie na promocji książki How much is eno-ugh? Money and the Good Life interlokutorem jej autora, znanego brytyjskiego ekonomisty Roberta Skidelsky’ego był właśnie H. Welzer. Ten nowy ruch społeczny przypomina, iż w świecie ograniczonym w zasoby nie ma miejsca na nieograniczony wzrost. Eksterioryzacja kosztów i życie na kredyt, dwie najbardziej efektywne dźwignie sukce-su gospodarczego od lat 80. XX wieku, nie nadają się do uniwersaliza-cji i uwiecznienia, ze swej natury mogą być tylko miejscowe i tymcza-sowe7. W nowej książce H. Welzera kpiny z apostołów religii wzrostu przeplatają się z krytyką polityki gabinetu Angeli Merkel. Badacz przy-pomina umowę między CDU/CSU i FDP, której podpisaniem w 2009 roku uroczyście zainaugurowała rządy nowa czarno-żółta koalicja. Dokument ów nosił tytuł „Wachstum. Bildung. Zusammenhalt“, czyli „Wzrost. Edukacja. Spójność”. Psycholog stwierdza, iż nawet z punktu widzenia teorii ekonomii wzrost gospodarczy nie jest niczym więcej niż środkiem umożliwiającym osiągnięcie społecznie pożądanych celów 6 Warto zauważyć, iż niemiecki psycholog nie jest pierwszym badaczem, który w ostatnim czasie publicznie sformułował ciężkie zarzuty pod adresem własnego poko-lenia. David Willets, konserwatywny minister odpowiadający w rządzie Davida Came-rona za naukę i uniwersytety, wyraził radykalną opinię, iż pokolenie wyżu demograficz-nego, dzierżące stery władzy w Wielkiej Brytanii, prowadzi politykę zgodną ze swoimi interesami, ignorując potrzeby młodego pokolenia. Willets pytał w swojej książce, czy to przypadek, że neoliberalizm łączy się z doktryną monetarną w zarządzaniu finansa-mi publicznymi. Według niego to celowa strategia polityki antyinflacyjnej, która służy ochronie oszczędności tych, którzy już zdążyli je zgromadzić, a nie sprzyja tworzeniu miejsc pracy dla młodych. Zob. D. Willets, The Pinch. How the baby boomers took their children’s future – and why they should give it back, London 2011.7 Z. Bauman, Przedmowa, [w:] A. Leszczyński, Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980, Warszawa 2013, s. 14. Rafał Szymanowskinr 8, jesień-zima 2013 [199]takich, jak powszechny dobrobyt, bezpieczeństwo socjalne, szczęście, zadowolenie z życia, czy właśnie wysoki poziom oświaty i spójności. Postawienie wzrostu obok edukacji i spójności jest więc pomyleniem pojęć, sprawia, iż wzrost urasta do rangi celu samego w sobie. H. Welzer nie szczędzi cierpkich słów chadecko-liberalnej ko-alicji, a także zadowolonym z siebie, niemal bezkrytycznym wobec rządów Merkel niemieckim wyborcom. Jego krytyka wyrasta jednak z przekonania, iż obywatele mający przywilej życia w jednym z naj-bogatszych społeczeństw na Ziemi mają moralną powinność wzięcia odpowiedzialności za całą planetę. Warto pamiętać, iż w ramach de-baty publicznej wywołanej współczesnym globalnym kryzysem ekono-micznym coraz powszechniejsze staje się przekonanie, iż trzeba wy-myślić nowy paradygmat rozwoju. H. Welzer, adresując swoją książkę zwłaszcza do niemieckich czytelników, chce tym samym zapytać kto ma ten nowy model wymyślić, jak nie Niemcy – jedyne społeczeństwo, które wciąż w miarę suchą nogą przechodzi przez systemowy kryzys strefy euro. Czy jednak Niemcy mają ochotę takich pytań słuchać? Przy okazji kolejnych pakietów pomocowych dla państw południa unii walutowej powracają w niemieckich mediach dyskusje dotyczące „unii transferowej” oraz granic możliwości finansowych „największe-go płatnika netto”. Terminy te wdrukowują do głów Niemców przeko-nanie, iż nie tylko ponoszą cały ciężar finansowy unijnej kroplówki, ale wręcz stracili na wejściu w życie euro8. Zawirowania na kontynen-cie nie ułatwiają reform wewnętrznych. Niemiecki politolog Herfried Münkler wskazuje, iż w społeczeństwie występują określone cykle go-towości do zmian (Zyklen der Veränderungsbereitschaft9). Według niego Niemcy, doświadczeni dekadę temu całościową reformą pań-stwa socjalnego i rynku pracy − Agendą 2010 Gerharda Schrödera, wraz z jej kluczowym elementem, osławionym Hartz IV nie są jesz-8 Jak słusznie zauważył brytyjski historyk Timothy Garton Ash w ciągu pierwszej dekady istnienia euro „Niemcy przyzwyczaili się do wspólnej waluty, jednak nigdy jej nie pokochali” − beznamiętnego uczucia, jakim obdarzyli euro w żaden sposób nie da się przyrównać do żarliwej miłości, jaką żywili wobec marki niemieckiej. Jest to paradoks, gdyż jak przypomina T. Garton Ash, to Niemcy są największymi wygranymi wspólnej waluty. To właśnie euro jako idealne uzupełnienie jednolitego rynku wewnętrznego umożliwiło tak dynamiczny rozkwit niemieckiej gospodarki opartej o model ekspansji eksportowej. Zob. T. Garton Ash, The New German Question, „The New York Review of Books”, http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/aug/15/new-german-question/?pagination=false, 01.09.2013 r.9 M. Feldenkirchen, C. Hoffmann, Die bequeme Republik, „Der Spiegel“ 2013, nr 32, s. 23.Przestrzeń możliwości według Haralda Welzera[200] refleksjecze gotowi na kolejne szokowe zmiany10. Wielu obserwatorów martwi jednak nie tyle brak gotowości Niemców do następnej politycznej re-wolucji, lecz niechęć do niemal jakichkolwiek korekt. W debacie pu-blicznej przed jesiennymi wyborami do Bundestagu coraz donośniej wybrzmiewają głosy określające dzisiejsze Niemcy mianem „wygodnej republiki”11 oraz „drugiego Biedermeier”12. Zarzuca się wychowanej w bloku wschodnim Angeli Merkel, iż sprawując swoje rządy ukształ-towała dzisiejsze Niemcy na podobieństwo autorytarnej NRD z czasów jej młodości13. Pani kanclerz, twierdzą niektórzy, nie interesuje żywy i różnorodny dyskurs publiczny, nie widzi potrzeby wsłuchiwania się w głosy polemiczne wobec jej polityki, tłumi wszelki krytycyzm. Kul-tura polityczna nad Szprewą to kultura apatii; filozof Peter Sloterdijk mówi wręcz o „letargokratii”. Warto jednak zauważyć, iż po raz pierwszy od bardzo dawna głosy krytyczne wobec polityki niemieckiej rozchodzą się nie tylko w samych Niemczech, lecz docierają także do innych państw w Europie. Tacy ba-dacze jak Ulrich Beck, Wolfgang Streeck czy Heiner Flassbeck w ciągu ostatniego roku opublikowali szeroko dyskutowane, także i w Polsce, książki14. Każdy z tych tekstów poświęcony jest odrębnemu obszarowi problemowemu, lecz wszystkie z nich mają charakter silnie krytycz-ny wobec głównych założeń i kierunków polityki dotychczasowej ko-alicji. Warto zauważyć, iż samo Selbst denken przez kolejne miesiące nie schodziło z listy najchętniej w Niemczech kupowanych książek niebeletrystycznych, a na corocznym laboratorium idei dziennika „Die Tageszeitung” zorganizowanym w berlińskim „Haus der Kulturen der Welt” to właśnie dyskusja z H. Welzerem zgromadziła największą pu-bliczność, frekwencyjnie przebijając nawet panel z udziałem urzędują-cego ministra środowiska Petera Altmaiera. 10 Więcej o Agendzie 2010, Hartz IV i ich skutkach dla niemieckiej gospodarki i spo-łeczeństwa zob. P. Buras, Muzułmanie i inni Niemcy. Republika berlińska wymyśla się na nowo, Warszawa 2011, s. 43–47; R. Woś, Mity o Agendzie 2010, http://forsal.pl/artykuly/692846,wos_mity_o_agendzie_2010.html, 29.08.2013 r. 11 M. Feldenkirchen, C. Hoffmann, Die bequeme, op. cit., s. 22.12 D. Kurbjuweit, Das zweite Biedermeier, „Der Spiegel“, http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-94865590.html, 29.08.2013.13 A. Krzemiński, Nadchodzi wiosna Europy?, „Przegląd Polityczny” 2012, nr 115/116, s. 38–45. 14 U. Beck, Niemiecka Europa. Nowe krajobrazy władzy pod znakiem kryzysu, Warszawa 2013; H. Flassbeck, Zehn Mythen der Krise, Berlin 2013; W. Streeck, Ge-kaufte Zeit: Die vertagte Krise des demokratischen Kapitalismus, Berlin 2013.  Rafał Szymanowskinr 8, jesień-zima 2013 [201]Kanclerz Angela Merkela − przy wszystkich zarzutach, które moż-na formułować pod adresem jej polityki – udowodniła już nie jeden raz, iż jest politykiem bardzo elastycznym, przenikliwym i spostrze-gawczym. Dzierżąc stery władzy przez kolejne cztery lata będzie mu-siała liczyć się z coraz ostrzejszą krytyką środowisk rozczarowanych jej polityką oraz, być może, pójść na pewne ustępstwa. Dysydenci „wygodnej republiki Merkel” będą zwierać swoje szeregi, wpływać na dyskurs publiczny oraz wywierać presję na koalicję, która uformuje się po jesiennych wyborach do Bundestagu. H. Welzer będzie jednym z najważniejszych reprezentantów tej grupy. Także dlatego warto znać jego prace.notA o AUtorzeRafał Szymanowski [rafal.szymanowski@amu.edu.pl] – doktorant w Zakładzie Gospodarki Międzynarodowej WNPiD UAM w Poznaniu. W kręgu jego zainteresowań badawczych znajdują się: ekonomia po-lityczna, procesy globalizacji, problematyka zmian cywilizacyjnych, współczesny światowy kryzys gospodarczy, nowe ruchy społeczne, a także przyszłość socjaldemokracji oraz państwa dobrobytu.Przestrzeń możliwości według Haralda Welzera

Przestrzeń możliwości według Haralda Welzera

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/r/article/download/8815/8622

Przestrzeń możliwości według Haralda Welzera

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM