Biały, Filip

  Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM  

nr 3, wiosna-lato 2011 [233]„Tygodnik PrecenzjaFilip BiałyUniwersytet im. adama mickiewicza w PoznaniU„Tygodnik Powszechny”  według Romana GraczykaCena przetrwania? SB wobec „Tygodnika Powszechnego”Roman GraczykCzerwone i Czarne, Warszawa 2011,ss. 496.roman graczyk był w latach 1983-1991 pracownikiem i redaktorem „Tygodnika Powszechnego”, a później jego współpracownikiem. Kilka lat temu, na prośbę ks. Adama Bonieckiego, ówczesnego redak-tora naczelnego krakowskiego pisma, podjął się napisania książki na temat inwigilacji środowiska „Tygodnika Powszechnego” przez Służ-bę Bezpieczeństwa, przede wszystkim w oparciu o akta zgromadzone w Instytucie Pamięci Narodowej1. Efektem jego pracy jest Cena prze-trwania? SB wobec Tygodnika Powszechnego – książka, która jesz-cze przed wydaniem była przedmiotem ożywionej debaty2. Publikacji towarzyszyły wypowiedzi samego autora, a także liczne komentarze prasowe. Wydaje się, że próba rekapitulacji recenzowanej pozycji nie może ignorować tego kontekstu.Rozpocząć należy jednak krótką charakterystyką treści Ceny przetrwania? Książka składa się z wstępu i dziewięciu rozdziałów, które de facto umieścić można w czterech kategoriach. Wstęp oraz rozdział I („Tygodnik” a PRL), II (Powstrzymywanie „Tygodnika”) 1  R. Graczyk pisze, że rozmowy na temat książki prowadzone były jesienią 2006 r. Zob. R. Graczyk, Cena przetrwania? SB wobec Tygodnika Powszechnego, Warsza-wa 2011, s. 4. Redaktor „Tygodnika Powszechnego”, Wojciech Pięciak, pisze z kolei, że do rozmowy doszło jesienią roku 2007, a jedną z motywacji wyboru R. Graczyka jako autora monografii, było wydanie przez niego w styczniu tamtego roku książki Tropem SB. Jak czytać teczki. Wydaje się, że błędna jest informacja podana w książce Cena przetrwania?; sam R. Graczyk w wypowiedzi udzielonej dziennikowi „Rzeczpospolita” podaje rok 2007. Zob. E. Łosińska, „Tygodnik Powszechny” a SB – kłopot z książką, „Rzeczpospolita” z dnia 17 grudnia 2010 r.2  W doniesieniach prasowych zwracano uwagę na fakt, że Wydawnictwo Znak, które pierwotnie miało wydać książkę R. Graczyka, nie zdecydowało się ostatecznie tego uczynić. Praca ukazała się nakładem wydawnictwa Czerwone i Czarne.[234] refleksjei IX (Konkluzje) zarysowują tło historyczne, ale też zawierają szereg najbardziej generalnych ocen, dotyczących roli „Tygodnika Powszech-nego” w systemie PRL oraz charakteru współpracy osób ze środowi-ska „Tygodnika”, krakowskiego Klubu Inteligencji Katolickiej oraz miesięcznika „Znak” z SB. W odrębnych kategoriach umieścić należy rozdział III (Nieudane werbunki, czyli czapki z głów!), w którym Au-tor opisuje przypadki osób bezskutecznie nakłanianych do współpracy z bezpieką oraz rozdział IV (W sidłach), o osobach, które taką współ-pracę świadomie podjęły. Czwartą kategorię stanowią „przypadki osobne” (rozdziały V-VIII), opisujące relacje pomiędzy SB a czterema ważnymi postaciami krakowskiego środowiska. Szczególne kontrowersje wzbudzić mogą generalne oceny do-tyczące roli „Tygodnika Powszechnego” w systemie PRL, zawarte w rozdziale I. R. Graczyk uznaje, że środowisko krakowskie „brało udział w systemie politycznym PRL-u od przełomu październikowe-go w 1956 r. do kryzysu konstytucyjnego w 1976 r.”3, wskazując nie tylko na działalność jego przedstawicieli w instytucjach życia politycz-nego (m.in. w radach narodowych czy w Sejmie, gdzie funkcjonowało koło poselskie „Znak”), ale też na charakter publikacji „Tygodnika Po-wszechnego”. Wśród tych ostatnich symptomatyczną rolę przypisuje artykułom publikowanym przez pismo z okazji święta 22 lipca, obrazu-jącym z biegiem czasu coraz bardziej krytyczny, ale jednak akceptują-cy stosunek redaktorów do państwa. Próba czynienia na tej podstawie ocen dotyczących stosunku środowiska „Tygodnika” wobec systemu PRL wydaje się być tyleż kontrowersyjna, co nie do końca związana z tematem książki i analizowanym w niej materiałem empirycznym4. Rozdział II poświęca R. Graczyk przedstawieniu ogólnego obrazu kon-troli i inwigilacji środowiska krakowskiego przez instytucje państwa, ze szczególną rolą Służby Bezpieczeństwa. Rozdział ten zawiera także szereg ważnych uwag warsztatowych i metodologicznych.3  R. Graczyk, Cena przetrwania…, op. cit., s. 42. Chodzi o głosowanie sejmowe, w którym Stanisław Stomma nie poparł zmian w konstytucji PRL.4  Andrzej Friszke zwraca uwagę, że tego rodzaju tezy należałoby konfrontować nie z aktami wytworzonymi przez krakowski wydział SB, ale raczej z materiałami, które miały bardziej bezpośrednie przełożenie na stosunki władzy wobec środowiska „Tygo-dnika”. Spór ten, skądinąd zasadniczy, wykracza jednak poza ramy niniejszej recenzji. Zob. A. Friszke, Czy „Tygodnik Powszechny” był częścią systemu PRL? Nad książką Romana Graczyka, „Więź” 2011, nr 4, s. 114-124. A. Friszke przytacza opinie na temat „Tygodnika” formułowane przez Urząd do Spraw Wyznań oraz dokumenty Biura Admi-nistracyjnego KC PZPR – zob. Ocena „Tygodnika Powszechnego” za rok 1963 (od nr 1 do 50), tamże, s. 125-135.Filip Białynr 3, wiosna-lato 2011 [235]Rozdziały III i IV są w istocie syntezą materiałów pochodzących z akt SB na temat osób ściślej lub luźniej związanych ze środowiskiem „Tygodnika”, które – odpowiednio – albo nie podjęły się roli tajne-go współpracownika, albo też rolę tę wypełniały5. Ogółem mowa jest o 9 osobach, które oparły się bezpiece lub swoim zachowaniem znie-chęciły ją do kontynuowania prób werbunku, oraz o 17 tajnych współ-pracownikach, z których najistotniejsze osoby (np. ks. Mieczysław Maliński czy sekretarka „Tygodnika” Sabina Kaczmarska) zostały już wcześniej ujawnione. Te dwa rozdziały książki stanowią swoisty kata-log osób, uporządkowany jednak bez wyraźnego klucza. Rekonstruk-cje poszczególnych przypadków są o tyle cenne, że ujawniają nie tylko metody działania Służby Bezpieczeństwa, ale i efektywnego oporu wo-bec tych działań. R. Graczyk pokazuje też – o czym często się zapomina – że stosunek społeczeństwa wobec bezpieki oraz jej modus operandi ulegały zmianie wraz z ewolucją systemu PRL.Cztery kolejne rozdziały mają odmienny charakter, dotyczą bo-wiem postaci usytuowanych bardzo wysoko w środowisku krakow-skim. Halina Bortnowska, dziennikarka i działaczka społeczna, zaj-mowała w latach 1961-1986 stanowisko redaktora oraz sekretarza redakcji miesięcznika „Znak”. Stefan Wilkanowicz, którego R. Gra-czyk charakteryzuje jako „aktywistę katolickiego”, był w latach 1978-1994 redaktorem naczelnym „Znaku”, wcześniej m.in. prezesem kra-kowskiego KIK. Marek Skwarnicki to poeta i działacz katolicki, od lat 50. dziennikarz, a potem felietonista „Tygodnika Powszechnego”. Mieczysław Pszon, żołnierz AK, w 1945 r. delegat rządu londyńskie-go na województwo krakowskie, po wojnie oskarżony o szpiegostwo i skazany na karę śmierci (ostatecznie zamienioną na karę więzienia, w którym spędził prawie 8 lat), pełnił rolę politycznego stratega „Ty-godnika”, szczególnie jeśli chodzi o porozumienie z Niemcami; zmarł w 1995 r.6 Wszystkie te osoby, jak wynika z akt SB, na pewnym etapie zarejestrowane zostały jako kontakt operacyjny (H. Bortnowska jako k.o. „Ala”) lub tajni współpracownicy (S. Wilkanowicz jako t.w. „Try-bun”, M. Skwarnicki jako t.w. „Seneka”, M. Pszon jako t.w. „Geza”). 5  Podkreślić należy, że celowo nie mówimy tu o osobach „nie zarejestrowanych” lub „zarejestrowanych” jako t.w. Fakt rejestracji nie może być przesądzający dla okre-ślenia kontaktów danej osoby z SB mianem współpracy. R. Graczyk, w przeciwieństwie do wielu publicystów piszących na temat lustracji i akt SB, zwraca uwagę na to rozróż-nienie – zob. Cena przetrwania..., op. cit., s. 116.6  Zob. W. Pięciak, Strategie Mieczysława Pszona, „Tygodnik Powszechny” 2011, nr 10, s. 21-25. Szerzej: Polacy i Niemcy pół wieku później. Księga pamiątkowa dla Mie-czysława Pszona, red. W. Pięciak, Kraków 1996.„Tygodnik Powszechny” według Romana Graczyka[236] refleksjeMimo  rudności, jaką jest bardzo fragmentaryczny stan zachowanych materiałów, kontakty tych osób z SB R. Graczyk nazywa współpracą.Opisywane cztery rozdziały, poświęcone „przypadkom osob-nym”, charakteryzuje podobna struktura, wskazująca wyraźnie inten-cje, przyświecające autorowi. Rozdziały te rozpoczyna obszerny rys biograficzny każdej z postaci, nie pozostawiający wątpliwości co do bardzo pozytywnego stosunku R. Graczyka się do ich pracy społecz-nej i zaangażowania w życie Kościoła. Dopiero potem następuje opis kontaktów z SB. Rozdziały, w przypadku trojga żyjących osób, wieńczy próba konfrontacji zebranych materiałów z pamięcią samych bohate-rów. R. Graczyk przeprowadził z H. Bortnowską, S. Wilkanowiczem i M. Skwarnickim wywiady, które zostały autoryzowane. Ostatecznie jedynie H. Bortnowska zgodziła się na zamieszczenie w książce tekstu rozmowy, wraz z dołączonym oświadczeniem (autor zamieścił też po-dobne oświadczenie M. Skwarnickiego).Brak tu miejsca, by szczegółowo odnieść się do materiałów, na podstawie których R. Graczyk formułuje ocenę kontaktów każdej z czterech opisywanych osób z SB. Sam autor nie określa stawianych na ich podstawie hipotez mianem mocnych7. Za komentarz posłużyć może bardzo znacząca trudność, w jaką wikła się autor w Konluzjach. Określając kontakty M. Pszona oraz – jak pisze: do pewnego stopnia – S. Wilkanowicza i M. Skwarnickiego z SB jednoznacznym mianem współpracy i nie widząc powodów dla szukania innego określenia, już w kolejnym zdaniu wycofuje się z tej jednoznaczności. Pisze zamiast tego o „współpracy, ale niekoniecznie w formie klasycznej, polegają-cej na świadomym szkodzeniu własnemu środowisku. Być może była to współpraca inédite: jakaś szczególna jej forma, niemieszcząca się w dotąd znanych klasyfikacjach?”8. Trudno podejrzewać, że wytraw-ny publicysta, jakim jest R. Graczyk, nie dostrzega i nie docenia kon-sekwencji, jakie z określenia „współpraca” wyciągnięte zostaną przez tych, którzy książkę poznają jedynie z doniesień prasowych. Tymcza-sem treść i charakter materiałów zaprezentowanych w książce nie pozwalają na zarzucenie którejkolwiek z czterech opisywanych osób świadomego dostarczania SB informacji z intencją szkodzenia środo-wisku.Cena przetrwania? napisana jest sprawnie, widać w niej dobry warsztat dziennikarza, będącego jednocześnie doświadczonym bada-7  R. Graczyk, Cena przetrwania…, op. cit., s. 376.8  Ibidem, s. 449-450.Filip Białynr 3, wiosna-lato 2011 [237]czem akt, które pozostawiła po sobie Służba Bezpieczeństwa (na czas pracy nad książką R. Graczyk został zatrudniony przez IPN). Nie jest to jednak praca zawodowego historyka, i niekiedy temperament pu-blicystyczny autora daje o sobie znać. Nie brak fragmentów nieprze-konujących, jak np. psychologizujących prób wyjaśniania motywacji poszczególnych osób, które podjąć miały współpracę z SB9. Tym, co może zainteresować czytelnika Ceny przetrwania?, nie-będącego jednocześnie czytelnikiem współczesnego „Tygodnika Po-wszechnego” (którego cyrkulacja jest o ponad połowę niższa niż w cza-sach PRL, a zasięg i wpływ intelektualny – nieporównanie mniejszy10), może być próba zrozumienia sposobu, w jaki omawiana pozycja wpi-suje się w debatę na temat teczek dawnej SB i lustracji. Bez wątpienia dyskusja o Cenie przetrwania?, tocząca się na łamach prasy, jest ko-lejnym odcinkiem telenoweli, w której pojawiają się doskonale znani bohaterowie i poglądy. Wskazać można, że sympatie wobec książki i jej autora układają się podług podziałów politycznych: konserwatywna część opinii obwieszcza z triumfem koniec „Tygodnikowej” legendy, zrównując środowisko krakowskie z organizacją PAX11, a lewicowo-li-beralna – określa R. Graczyka i popierających go redaktorów „Tygo-dnika” mianem „dziarskiej ekipy wymachującej esbeckimi kwitami”12. Zaanektowanie tego konkretnego sporu – nie bez udziału autora, ak-tywnie broniącego swych tez w prasie – przez publicystyczne machiny wojny polsko-polskiej, brnące w tych samych od lat koleinach, sprawia że spór o Cenę przetrwania? nosi znamiona konfliktu zastępczego. Z tej właśnie przyczyny znaczenie recenzowanej pozycji dla historycz-nej wiedzy o środowisku „Tygodnika Powszechnego” określić będzie można dopiero za pewien czas. Wydaje się jednocześnie, że materiał faktograficzny zaprezentowany przez R. Graczyka nie wnosi wyjąt-9  O S. Wilkanowiczu R. Graczyk pisze np. „najbardziej prawdopodobnym motywem zgody Wilkanowicza na nieformalne spotkania z SB wydaje się przemożna chęć działa-nia”; ibidem, s. 378. O Tadeuszu Nowaku (t.w. „Ares”), dyrektorze administracji „Tygo-dnika”, stwierdza z kolei: „Gdybym miał najkrócej uzasadnić, dlaczego Tadeusz Nowak tak daleko zaangażował się we współpracę z Bezpieką, powiedziałbym o jego osobliwej sylwetce psychologicznej. Nowak był typem kolekcjonera orderów i wyróżnień. Obiecu-jąc mu kolejne wzbogacenie kolekcji, SB wiele mogła od niego uzyskać”; ibidem, s. 213.10  O współczesnym „Tygodniku Powszechny” pisał w poprzednim numerze „Reflek-sji” M. Pera – zob. „Tygodnik Powszechny”: w poszukiwaniu mądrości, „Refleksje” 2010, nr 2, s. 45-55.11  R. A. Ziemkiewicz, Meandry realizmu, „Rzeczpospolita” z dnia 5-6 marca 2011, s. P3.12  A. Romanowski, Wielkość i upadek „Tygodnika Powszechnego”, „Gazeta Wybor-cza” z dnia 2-3 kwietnia 2011, s. 27.„Tygodnik Powszechny” według Romana Graczyka[238] refleksjekowo istotnej wiedzy o dziejach krakowskiego pisma. Stanowi raczej próbę reinterpretacji znanych wcześniej faktów w świetle materia-łów, których uznanie za wiarygodne bądź niewiarygodne determinuje przyjęcie tej reinterpretacji za uprawnioną lub za aberrację. Dopiero akceptacja założenia, że akta Służby Bezpieczeństwa mogą służyć za źródło historyczne (które poddać należy, jak każde inne źródło, od-powiedniej krytyce13), umożliwia rozpoczęcie rzetelnej dyskusji, która być może zostanie jeszcze podjęta.nota o aUtorzeFilip Biały [filip.bialy@amu.edu.pl] – doktorant w Zakładzie Me-todologii Nauk Politycznych Wydziału Nauk Politycznych i Dzien-nikarstwa UAM. Współzałożyciel Klubu „Tygodnika Powszechnego” w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: metodologiczne i filozoficzne podstawy myśli politycznej i teorii polityki.13  Por. A. Paczkowski, Archiwa aparatu bezpieczeństwa PRL jako źródło: co już zrobiono, co można zbadać, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 1, s. 9-11.Filip Biały

„Tygodnik Powszechny” według Romana Graczyka

Crossref

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/r/article/download/8735/16227

„Tygodnik Powszechny” według Romana Graczyka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM

Crossref