Dulęba, Łukasz

Crossref

Polityka niepamięci

  Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM  

nr 3, wiosna-lato 2011 [227]Polityka nierecenzjaŁukasz DulębaUniwersytet im. adama mickiewicza w PoznaniUPolityka niepamięciOd «Shoah» do «Strachu».Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznychPiotr ForeckiPoznań 2010, ss. 460.Praca poznańskiego badacza przypomina i odtwarza debaty poświę-cone problemom polsko-żydowskim odnoszącym się do historii Zagłady Żydów jak i „symbolicznemu panowaniu” nad obozem-mu-zeum Auschwitz-Birkenau. W sporach tych uczestniczyli historycy, dziennikarze, publicyści, politycy oraz duchowni. Autor pracy zajmuje się kwestią pamięci zbiorowej, która w perspektywie całego opracowa-nia okazuje się być zbiorowym zapomnieniem, i jedynie drogą publicz-nych debat może być powoli odkrywana.W pracy Od «Shoah» do «Strachu». Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych dr Piotr Forecki poka-zuje przebieg dyskusji, skrupulatnie przedstawiając argumenty każdej ze stron reprezentowanej w trakcie prasowych polemik. Autor swoją pracą podkreśla zdobycze transformacji ustrojowej, przeciwstawiając brak pamięci o historii polskich Żydów w okresie Polski Ludowej róż-norodności dyskusji ostatnich trzech dekad. Poddając analizie spory o przeszłość relacji polsko-żydowskich, a także o pamięć o wspólnej historii, Autor dochodzi do wniosku, że odrabianie zaległości w posta-ci narodowego rozrachunku zostało dopiero co zapoczątkowane1. Zda-niem badacza, schemat wszystkich dotychczasowych debat był zbliżo-ny i w podobny sposób dzielił ich uczestników. Emocjonalne podejście do tematu powodowało „opór w przyjmowaniu informacji uprzednio wypartych”2. Można pokusić się o stwierdzenie, że cisza w polskiej hi-storiografii nad tematem stosunków polsko-żydowskich nie drażniła sumień Polaków. Wraz z naruszeniem spokoju poprzez przypomnie-1 P. Forecki, Od «Shoah» do «Strachu». Spory o polsko-żydowską przeszłość i pa-mięć w debatach publicznych, Poznań 2010, s. 426.2 Ibidem, s. 423.[228] refleksjenie wielu zapomnianych wydarzeń, uruchomiona została postawa obronna, odwołująca się do „paradygmatu narodowej niewinności”3. Teoretyczne modele debaty i pojawiające się w pracy płaszczyzny ana-lizy zarysowują charakterystyczne typy zachowań na spory wokół rela-cji polsko-żydowskich.Praca posiada obszerny wstęp, wyjaśniający brak w historiografii z czasów Polski Ludowej badań i refleksji nad Holocaustem oraz jego społecznymi skutkami. „Zbiorowe zapomnienie Zagłady” było zgodne nie tylko z politycznym zapotrzebowaniem władz, ale także pożąda-ne przez narodową korektę ideologii socjalistycznej4. Na swój sposób proces ten wychodził naprzeciw nie do końca uświadomionym żąda-niom niepamięci Polaków5. Autor stara się przedstawić motywy po-wojennego zapomnienia. Jego zdaniem wynikało ono m.in. z dystansu kulturowego, obyczajowego i religijnego „powodującego wzajemną obcość i brak zrozumienia, wyznaczający przepaść dzielącą te dwie społeczności”, czego wynikiem był chociażby międzywojenny anty-semityzm6. Także pojawienie się Żydów w strukturach nowej władzy (co jest faktem wielokrotnie wyolbrzymianym)7, wzmacniało przeko-nanie o „mniejszej liczbie strat jakie poniósł naród żydowski”8 i wpły-wało na amnezję polskiego społeczeństwa.W głównej części pracy autor przedstawia wydarzenia i przyczy-ny sporu polsko-żydowskiego, a zarazem rekonstruuje zapis tych de-bat, wskazując na pewne powtórzenia w argumentacji dyskutujących i na nowe wątki, odkrywające nieznane dotąd fakty ze wspólnej histo-rii Polaków i Żydów. Debaty te można podzielić na dwie grupy: jed-na dotyczy sporów o historię, a druga o miejsca pamięci. W pierwszej grupie znajdą się spory o film Claude’a Lanzmanna, „Shoah”, a także reakcje na esej prof. Jana Błońskiego i na publikacje Jana Tomasza Grossa. W drugiej grupie, w której spór dotyczył głównie symboliki 3 Ibidem.4 Zob. M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm, Nacjonalistyczna legi-tymizacja komunistycznej władzy w Polsce, Warszawa 2001.5 P. Forecki, Od Shoah..., op. cit., s. 33.6 Zob. ibidem, s. 34. Autor podkreśla rolę Kościoła w podtrzymywaniu szkodliwych stereotypów. Zob. także. R. Modras, Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933-1939, Kraków 2004; D. Pałka, Kościół katolicki wobec Żydów w Polce międzywo-jennej, Kraków 2006, s. 137-369.7 Zob. A Paczkowski, Żydzi w UB. Próba weryfikacji stereotypu, [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001, s. 192-204; K. Kersten, Po-lacy, Żydzi, Komunizm. Anatomia półprawd 1939-1968, Warszawa 1992, s. 84; M. Za-remba, Komunizm..., op. cit., s. 187.8 Zob. P. Forecki, Od Shoah..., op. cit., s. 41.Łukasz Dulębanr 3, wiosna-lato 2011 [229]miejsca, znajdują się spory o klasztor sióstr karmelitanek, czy o „krzyż papieski” na żwirowisku w Oświęcimiu. Ciekawym wynikiem debat jest stan w którym pojawienie się nowych opracowań historycznych dotyczących m.in. historii stosunków polsko-żydowskich na wsi, nie przewartościowuje struktury debaty, a argumentacja części dyskutan-tów nie ulega zmianie.Książka, będąc zapisem i próbą rekonstrukcji sporów o przeszłość i pamięć, wypełnia swoją rolę. Sformułowana we wstępie teza o chę-ci zapomnienia, leżącej zarówno u podstaw milczenia społeczeństwa pamiętającego Zagładę Żydów, jak i również u podstaw oficjalnej wy-kładni historycznej zaaprobowanej przez władzę, jest podparta epizo-dami z historii Polski Ludowej, które dobitnie wskazują na intencje usuwania samego faktu Zagłady z pamięci zbiorowej polskiego społe-czeństwa9. Co prawda Autor podaje informację, że początkiem upoli-tyczniania historii jest początek stalinizmu, ale nie podkreśla symbio-zy między tymi zjawiskami10. Co prawda początkowo komuniści wydali walkę tylko syjonizmowi, jako ideologii narodowej11, ale tylko kwestią czasu było wprowadzenie legitymizacji antysemityzmu, co w Polsce rozpoczęło się, w odróżnieniu od innych państw bloku wschodniego, stosunkowo późno12.Pierwszą debatą, która stworzyła zainteresowanie wokół tema-tu relacji polsko-żydowskich był spór poświęcony filmowi „Shoah” C. Lanzamana. Jest to film, na który składają się wypowiedzi ofiar, obserwatorów, a także sprawców Zagłady. Liczne opinie głoszone w Polsce dotyczące wymowy filmu każą Autorowi stwierdzić, że jest to pierwsze źródło komentujące temat Zagłady, które tak dogłębnie przywróciło temat pamięci w dyskursie publicznym. Należy jednak wskazać na obecność tematu Zagłady we wcześniejszych periodykach 9 Zob. ibidem, s. 74-105.10 Zob. ibidem, s. 68-69. Por. A. Lustiger, Czerwona księga. Stalin i Żydzi. Tragicz-na historia Żydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego i radzieckich Żydów, Warsza-wa 2004, s. 94-104 i 261-387.11 Wielu polskich Żydów o przekonaniach lewicowych nie utożsamiało się z syjoni-zmem. Janina Bauman wspomina reakcję swojego męża, Zygmunta Baumana, który do-wiedział się o chęci emigracji swojego ojca do Izraela: „To był dla Zygmunta drugi tego dnia cios [pierwszym było zwolnienie z wojska ze względu na «utrzymywane przez jego ojca kontakty z ambasadą Izraela» - przyp. Ł. D.]. Nie godził się z syjonizmem, bolało go, że ojciec myśli o emigracji do Izraela...” Zob. J. Bauman, Nigdzie na ziemi. Powroty. Opowiadania, Łódź 2011, s. 86. 12 P. Forecki, Od Shoah..., op. cit., s. 68-70.Polityka niepamięci[230] refleksjekatolickich takich jak „Więź”13, czy „Znak”14. Jednakże najważniej-szym tekstem okresu „Solidarności” jest esej Jana Józefa Lipskiego15, który autor recenzowanej pracy przedstawia jako ważny dla rewizji tematów polsko-żydowskich16. Teksty te nie wywołały jednak takiej repliki jak film francuskiego reportera. Jednakże zgadzając się z au-torem pracy, należy stwierdzić, że to dopiero esej Jana Błońskiego, krakowskiego krytyka literackiego, jest tekstem przełomowym, prze-wartościowującym dotychczasowe mniemanie o wszechobecnym pol-skim zaangażowaniu w niesieniu pomocy Żydom. Co ważne autor ese-ju opublikowanego w „Tygodniku Powszechnym”, sam siebie stawia jako skażonego, by użyć określenia Hanny Świdy-Zięby, „hańbą obo-jętności”17. Esej J. Błońskiego otworzył możliwość dyskusji, co prawda nie tak powszechnie dostępnej jak w przypadku sporów po 1989 r., ale dającej asumpt do zakwestionowania dotychczasowego stanu na-rodowej świadomości. W przypadku filmu C. Lanzmanna, spór miał charakter jednostronny. Prasa reżimowa zgodnie określiła film jako antypolski, gdyż zdaniem dziennikarzy przypisuje on Polakom winę za Zagładę Żydów. W przypadku recepcji filmu, autor recenzowanej pracy porusza ciekawy wątek znajomości przedmiotu dyskusji, którego duża część zabierających głos dziennikarzy i publicystów nie oglądała. P. Forecki pisze: „dyskusję nad filmem Shoah skomplikował jednak i utrudnił w początkowym studium przede wszystkim fakt, iż w Pol-sce, poza nielicznymi wyjątkami, tego filmu nikt nie widział”18. Stawia to niejako dotychczasowy spór jako niepoważną dyskusję, dając władzy pretekst do stosowania mechanizmów obronnych. Po części podobnie ma się rzecz z ostatnimi publikacjami J. T. Grossa19. Opisując debatę po wyświetleniu w Polsce filmu C. Lanzmanna, autor pracy podkreśla reakcję władz na obraz Polaków zawarty w dokumencie francuskiego reżysera. Argumenty, na które powoływali się autorzy relacji z reżimo-13 K. E. Śliwiński, Biedny chrześcijanin patrzy na getto, „Więź” 1972 nr 4, s. 28.14 S. Wilkanowicz, Antysemityzm, patriotyzm, chrześcijaństwo, „Znak” 1983 nr 2-3, s. 171-176.15 J. J. Lipski, Dwie ojczyzny – dwa patriotyzmy. Uwagi o megalomanii narodo-wej i ksenofobii Polaków, [w:] ,Przeciw antysemityzmowi 1939-2009, red. A. Michnik, Kraków 2010, s. 735-754.16 Zob. P. Forecki, Od Shoah..., op. cit., s. 128.17 H. Świda-Zięba, Hańba obojętności, [w:] Przeciw antysemityzmowi..., op. cit., s. 143-155.18 P. Forecki, Od Shoah..., op. cit., s. 135.19 J. T. Gross odpowiadając swoim adwersarzom powtarzał to, co już zostało opisane przez niego w książce, której wydanie stało się początkiem sporu. Zob. ibidem, s. 315. Łukasz Dulębanr 3, wiosna-lato 2011 [231]wej prasy, niczym nie różniły się od późniejszych tez stawianych przez prasę i polityków polemizujących z wynikami prac J. T. Grossa20.Emocjonalny spór o symbolikę miejsca, jaki wyłania się z rekon-strukcji sporów o były nazistowski obóz koncentracyjny, był konflik-tem, w którym dużą rolę odegrał Kościół katolicki. Do zabrania głosu w sprawie  klasztoru sióstr karmelitanek został zmuszony Jan Paweł II, mimo że rozwiązanie sporu leżało po stronie episkopatu krajowego i zgromadzenia zakonów karmelitańskich21. Dyskusje wokół symboliki miejsca Zagłady podkopywały istniejące w społeczeństwie przeświad-czenie o polskiej martyrologii. Jak pisze autor, „większość Polaków nie dostrzegała w Auschwitz symbolu Zagłady i w ogóle nie utożsamia-ła z nią byłego obozu”22. Martyrologiczna historiografia, wywodząca się z czasów Polski Ludowej, po zmianach systemowych z 1989 roku nie doczekała się natychmiastowej modyfikacji. Badania przeprowa-dzone w czasie trwania najgorętszych sporów o znaczenie Auschwitz przyznają rację stawianym przez autora tezom o braku w świadomości historii Zagłady w polskim społeczeństwie23.Debaty z ostatniej dekady są chyba najważniejsze ze względu na postawione w nich tezy o udziale Polaków w zagładzie Żydów. Au-tor nie daje się wciągnąć w wydawałoby się oczywiste określenie stron debat jako: „światli obywatele” i „upokorzeni patrioci”24, i odróżnia wśród rzeczników „obrony paradygmatu polskiej niewinności” nurt umiarkowany i radykalny. W sporze wokół pracy poświęconej mordo-wi w Jedwabnem, P. Forecki wskazuje na argumenty z jakimi spotkał się autor Sąsiadów i jego praca. Wielokrotnie bezsilność argumenta-cyjna każe polemistom stosować w debatach argumenty nie mające 20 Same tytuły artykułów poświęconych filmowych mówiły o ich wymowie: Potwarz, Shoah – skandaliczny film szkalujący Polaków – w programie francuskiej tv, Antypol-scy fałszerze historii czy Obelga dla Polaków. Zob. ibidem s. 36-41. 21 Zob. ibidem, s. 192-193. 22 Zob. ibidem s. 278.23 Z badań przeprowadzonych w styczniu 1995 r. wynika, że nazwa Oświęcim prawie połowie (47 proc.) pytanych kojarzyła się z przede wszystkim miejscem męczeństwa Po-laków, przy czym tylko 8 proc. uważało Oświęcim za miejsce zagłady Żydów. Badania przeprowadzone w 2002 r. pokazują, że konflikty o symbolikę obozu Auschwitz-Bir-kenau spowodował, że spadła liczba badanych osób twierdzących, że to głównie Pola-cy byli ofiarami obozu (8 proc.). Natomiast debaty nie zrewidowały na tyle pamięci, by liczba twierdzących, że obóz Auschwitz-Birkenau był miejscem zagłady Żydów. Licz-ba pytanych tak uważających wynosiła 14 proc. Zob. ibidem, s. 184 i 278. Odmienne od pamięci Polaków są wyniki badań historyków i badaczy obozu Auschwitz-Birkenau, którzy twierdzą, że około 90 proc. ofiar stanowili Żydzi. Zob. ibidem, s. 168. 24 Zob. ibidem, s. 299.Polityka niepamięci[232] refleksjewiele wspólnego z tematyką poruszanego problemu. Podobnie rzecz ma się z debatą spowodowaną wydaniem polskiego tłumaczenia pra-cy The Fear: Anti-Semitism in Poland after Auschtwitz. An Essay in Historical Imterpretation25. Autor przyjął słuszne płaszczyzny analizy debaty, gdyż w toku odtwarzania polemik prasowych zaprezentowa-ne zostają charakterystyki typowych reakcji na pojawiające się tezy J. T. Grossa. Debata wokół Strachu J. T. Grossa wskazała na potrzebę rewizji historii stosunków polsko-żydowskich i wykazała przepełnie-nie części publikacji antysemickimi treściami26. Lektura pracy P. Foreckiego każe przyznać rację słowom Anny Wolff-Powęskiej, która pisze, że „w sporach o historię ścierają się obiektywizm i partyjność, badawcza dociekliwość i imaginacja...”27. Książka rekonstruująca polemiki wskazuje na trudność wyrwania się stereotypom i półprawdom, a przez co pokazuje ich kontynuację w dyskursie publicznym. Jak napisano w recenzji redakcyjnej „Prze-glądu Politycznego”, książka ta jest jak „zwierciadło w którym odbija się nasza nieodległa przeszłość”28. Skrupulatne odtworzenie treści de-bat, a zarazem odwołanie do licznych źródeł historycznych pogłębia-jących naszą wiedzę o Zagładzie, deprecjonuje liczne zarzuty stawiane przez „obrońców paradygmatu polskiej niewinności”. W ten sposób autor staje po stronie historii i pamięci i przywraca jej właściwe miej-sce. Swoją pracą P. Forecki pokazuje istniejącą deformację znaczeń wypadków historycznych w świadomości Polaków, a także, co boli chyba najbardziej, długoletnią legitymizację zapomnienia tego, co do-tyka drażliwej sfery historii. Należy mieć nadzieję, że przy kolejnych sporach o wzajemne relacje praca poznańskiego badacza będzie brana pod uwagę jako lektura obowiązkowa.nota o aUtorzeŁukasz Dulęba [lukasz.duleba@politeja.pl] – doktorant na Wydzia-le Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM. Zainteresowania nauko-we: filozofia i myśl polityczna.25 J. T. Gross, The Fear: Anti-Semitism in Poland after Auschtwitz. An Essay in Historical Imterpretation, Princeton and Oxford 2006.26 Zob. ibidem, s. 420-421.27 A. Wolff-Powęska, Państwo precz od historii, „Gazeta Wyborcza” 3-4 czerwca 2006, s. 19.28 „Przegląd Polityczny” 2010, nr 102, s. 192.Łukasz Dulęba

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/r/article/download/8764/16226

Polityka niepamięci

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM