Recenzja książki Agnieszki Mrozik - Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku

Szkudlarek, Katarzyna

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

nr 8, jesień-zima 2013 [97]
Polek (R)ewoKatarzyna SzkudlarekUniwersytet im. AdAmA mickiewiczA w PoznAniUPolek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny  
w Polsce po 1989 roku
Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura 
i władza w Polsce po 1989 roku
Agnieszka Mrozik
Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2012 
ss. 438.
„Tak się składa, że świat wydaje się czuć dobrze mimo feminizmu. Także  
w literaturze wszystko się ustabilizowało, feministyczny impet osłabł, kobiety 
zrobiły rewolucję, krytyka feministyczna wywalczyła sobie malutkie miejsce wśród 
innych języków, a hierarchie, salony literackie, nagrody, prawdziwe życie jest 
gdzie indziej”1.
Akuszerki transformacji Agnieszki mrozik, to zmieniona wersja roz-prawy doktorskiej, którą autorka obroniła w Instytucie Badań 
Literackich PAN. Praca napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Gra-
żyny Borkowskiej szczegółowo kreśli w wyobraźni czytelnika mapę 
heterogenicznych tożsamości współczesnych Polek. W syntetycznej 
opowieści A. Mrozik wyróżnia kilka faz i etapów, które owe tożsamo-
ści kształtowały. Współczesna literatura kobieca i feministyczna stają 
się dla niej kroniką opisywanych przeobrażeń. Autorka podkreśla przy 
tym, że tożsamościowe poszukiwania Polek należy rozpatrywać i in-
terpretować w kontekście szerszych zmian, którym podlegało polskie 
społeczeństwo, rzucone po 1989 r. na głębokie wody kapitalizmu i glo-
balnej polityki, a jednocześnie uwikłane w wewnętrzne spory wokół 
historii, pamięci i tradycji2. Agnieszka Mrozik wnikliwie reinterpretu-
je kobiecą literaturę po 1989 r., wskazując aspekty dotąd niedostrze-
żone przez badaczki i badaczy. Autorka odważnie, lecz nienachlanie 
analizuje i ocenia osiągnięcia oraz zaniechania polskiego feminizmu 
i literatury kobiecej ostatniego ćwierćwiecza. Nie pomija przy tym ka-
1 I. Iwasiów, Rewindykacje, Kraków 2002, s. 33
2 A. Mrozik, Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 
roku, Warszawa 2012, s. 15.
re
ce
nz
ja
[98] refleksje
tegorii męskości i literackiego obrazu ojcostwa, pamiętając, że pytanie 
dotyczące roli kobiet w społeczeństwie nieuchronnie prowokuje pyta-
nia kolejne, w tym te odnoszące się do kondycji mężczyzn, czy szerzej 
– relacji obu płci3. 
Autorka Akuszerek z zaangażowaniem stara się uchwycić zmia-
ny, które zaszły w polskiej narracji po 1989 r. A. Mrozik chce przede 
wszystkim odpowiedzieć na pytanie w jaki sposób owe przeobraże-
nia wpłynęły na życie przeciętnej Polki. W toku podjętej analizy sięga 
nie tylko po teksty literackie, ale także po teksty publicystyczne, na-
ukowe i przekazy medialne. Wszystkie te źródła są dla niej nierzad-
ko cennymi fragmentami dyskursu reprodukującego wiedzę o rzeczy-
wistości, w tym również wiedzę o kobietach, Polkach4. Rysując przed 
czytelnikiem mapę tożsamości współczesnych Polek, A. Mrozik wraca 
do okresu PRL-u, który w aktualnym dyskursie kobiecym praktycznie 
nie istnieje. Kilkadziesiąt lat historii Polski zdaniem autorki stało się 
wyrwą, niewygodnym epizodem, który wszyscy zgodnie postanowili 
wymazać z pamięci (w dużej mierze jest to konsekwencja polskiej poli-
tyki historycznej). Pozostał tylko PRL-owski archetyp mitu Matki Polki 
i symptomatyczne pochylanie się nad biernymi, acz dzielnymi kobieta-
mi – ofiarami komunistycznych władz – uwikłanymi w hegemoniczny 
dyskurs męskiej władzy5. Tożsamość kobiet pojmowana w kontekście 
narodowej ofiarności uległa stopniowemu przedefiniowaniu. Po 1989 
r. zyskuje ona zupełnie inny kształt – kształt kobiecości. Polki zaczyna-
ją weryfikować dotychczasowe wyobrażenia na swój temat. Nie ucie-
kają już od cielesności, seksualności, czy indywidualności. Dokonują 
rewizji tradycyjnych ról, zaczynają podważać aktualność starych figur 
wyznaczających pozycję kobiet w narodowej wspólnocie. Rozpoczyna-
ją kobiecą rewolucję.
O ile (r)ewolucja Polek (szczególnie jej twórczy wymiar) począt-
kowo zachwyca i ciekawi, o tyle jej późniejsze niejednorodne i kon-
formistyczne6 oblicze zaczyna z czasem rodzić pewne obawy. Początek 
lat 90. przynosi odpolitycznienie literatury. Przestaje być ona lustrem 
3 Ibidem, s. 15.
4 Ibidem, s. 10.
5 Ibidem, s. 391.
6 Zdaniem Przemysława Czaplińskiego działania kobiet z czasem wpisują się w funk-
cjonujący system liberalnej demokracji, stają się jego elementem. Kobiety nie podąża-
ją ścieżką inności, nie budują własnej narracji, nie prowokują. Wpisują się natomiast 
w główny nurt literacki, jedynie uzupełniając dyskurs dominujący o tzw. perspektywę 
grup marginalizowanych (w tym kobiet). A. Mrozik, Akuszerki transformacji, op. cit., 
s. 383.
Katarzyna Szkudlarek
nr 8, jesień-zima 2013 [99]
odbijającym jedyne, słuszne idee narodowe, a staje się przestrzenią 
wolności i słowa, formy i treści7. Efektem tego jest otwarcie pisarek 
na aspekty dotychczas marginalizowane, takie jak cielesność, seksu-
alność i pożądanie. Prym zaczyna wieść literatura psychologiczna, 
nastawiona na eksplorowanie stanów emocjonalnych. Polki zrywają 
ze służebną rolą literatury i w pełni zatapiają się we własnej, dotąd nie-
ujawnianej wrażliwości. Coraz częściej pisarki i publicystki podejmują 
tematy odnoszące się do kwestii ciała, ról płciowych, seksualności, re-
lacji między płciami w społeczeństwie, kulturowych konstrukcji mę-
skości i kobiecości, czy w końcu zagadnień bardziej delikatnych, takich 
jak przemoc, dyskryminacja czy wykluczenie8. Nie brakuje też głosów 
skrajnie krytycznych. Zaczynają się one pojawiać wszędzie tam, gdzie 
płeć zostaje ujmowana w kategoriach politycznych. Jedną z pisarek 
demaskujących mechanizmy patriarchalnej opresji jest w latach 90. 
Izabela Filipiak, którą do dzisiaj przedstawia się jako symbol kobiecej, 
twórczej INNOŚCI9. Okazuje się jednak, że mimo „potencjału rewolu-
cyjnego” to za mało, aby zmienić myślenie nie tylko polskich kobiet, 
ale także polskich mężczyzn.
Dość obszerny fragment Akuszerek zostaje poświęcony kobiecemu 
doświadczeniu (e/i)migracyjnemu pojawiającemu się w prozie Polek 
po 1989 r. A. Mrozik podaje w wątpliwość słuszność obranych strategii 
narracyjnych, zwracając uwagę na to, iż kobieca tożsamość jest kon-
struktem plastycznym i niejednorodnym, który podlega różnym me-
chanizmom opresji. Okazuje się zatem, że serwowane przez pisarki-
-emigrantki tożsamości nierzadko bywają boleśnie iluzoryczne, a co 
więcej, nie są wynikiem indywidualnych wyborów (jak w przypadku 
bohaterek Manueli Gretkowskiej, czy I. Filipiak będących młodymi, 
samodzielnymi intelektualistkami), lecz skutkiem bezlitosnych me-
chanizmów społeczno-ekonomicznych10. Niestety, w tym idyllicznym 
mirażu przepadają emigrantki zarobkowe. Ich doświadczenia coraz 
częściej inspirują jednak polskie pisarki, o czym A. Mrozik nie zapo-
mina i co z pieczołowitością odnotowuje.
Zaangażowanie kobiet w próby odmitologizowania figury Matki 
Polski trwają po dziś dzień. Jest to proces długi i żmudny. Z zegar-
mistrzowską dokładnością sekunduje mu A. Mrozik, która temu wła-
7 Ibidem, s. 379.
8 Wśród nich A. Mrozik wymienia m.in.: Nataszę Goerke, Manuelę Gretkowską, czy 
Olgę Tokarczuk.
9 Ibidem, s. 381.
10 Ibidem, s. 101–106.
Polek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny w Polsce po 1989 roku
[100] refleksje
śnie aspektowi poświęciła najwięcej miejsca w swojej książce. Autorka 
ukazuje cały przekrój obrazów Matki Polki – od romantycznego, przez 
pozytywistyczny po peerelowski. W końcu odkrywa jej najbardziej nas 
interesujące, bo najnowsze oblicze – superkobiety gotowej pogodzić 
wszystkie role społeczne. Matka Polka ze zdolnej do poświęcenia, 
skromnej i niewidzialnej kobiety przeobraża się w przedsiębiorczą, 
zaradną i przebojową, polską Bridget Jones. To właśnie powieściom 
popularnym spod znaku Jones poświęcona jest druga część książki 
A. Mrozik.
Ciekawą konwencją literacką omawianą przez autorkę jest także 
bunt córek, które mają pretensje do matek o zawarcie cichego kon-
sensusu z mężczyznami, a tym samym podtrzymywanie niewygodnego 
dla kobiet status quo (Absolutna Amnezja I. Filipiak, Zimno mi mamo 
Hanny Samson, czy Katoniela Ewy Madeyskiej)11. 
Akuszerki transformacji prowadzą do gorzkiej konkluzji. Książkę 
można potraktować, jak alarm wzywający do przebudzenia, przemy-
ślenia efektywności dotychczasowej strategii ruchu kobiecego. Autor-
ka jednak nie krzyczy, nie nawołuje, nie ma pretensji. A. Mrozik raczej 
wylicza pewne niedoskonałości retoryki, którą posługują się polskie 
pisarki, działaczki, polityczki. Ubolewa nad tym, że w dobie konser-
watywno-liberalnego backlashu aktywność kobiet jest nastawiona 
bardziej na „przetrwanie”, utrzymanie zdobytych pozycji, niż działa-
nia ofensywne12. Według Magdaleny Grabowskiej rozmaite inicjatywy 
polityczne, takie jak Kongres Kobiet Polskich, czy Partia Kobiet zdają 
się potwierdzać tę smutną tendencję. Podmioty te, owszem, deklara-
tywnie reprezentują interesy kobiet. Nie określają jednak precyzyjnie 
o interesy jakich kobiet chodzi. W polskim dyskursie nadal dotkliwie 
uwidacznia się brak rozmowy na temat różnic między kobietami13. 
W dodatku kobiety wpadły w sidła mainstreamowej pułapki, wyraża-
jąc zgodę na funkcjonowanie w dominującym, liberalnym dyskursie. 
Feministki stały się częścią liberalnej demokracji. Przestały mówić 
własnym językiem.
11 Ibidem, s. 194–223.
12 Ibidem, s. 384.
13 Ibidem, s. 384.
Katarzyna Szkudlarek
nr 8, jesień-zima 2013 [101]
notA o AUtorce
Katarzyna Szkudlarek [szkudlarek.kat@gmail.com] – student-
ka I roku studiów II stopnia na kierunku Politologia na WNPiD UAM 
w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: PRL w perspektywie badań 
genderowych, tożsamość Polek w dyskursie feministycznym, nowe ru-
chy społeczne, sytuacja społeczno-ekonomiczna w byłych republikach 
postradzieckich, gender mainstreaming.
Polek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny w Polsce po 1989 roku


Polish

Polek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny w Polsce po 1989 roku

  Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM  

nr 8, jesień-zima 2013 [97]Polek (R)ewoKatarzyna SzkudlarekUniwersytet im. AdAmA mickiewiczA w PoznAniUPolek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny  w Polsce po 1989 rokuAkuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 rokuAgnieszka MrozikWydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2012 ss. 438.„Tak się składa, że świat wydaje się czuć dobrze mimo feminizmu. Także  w literaturze wszystko się ustabilizowało, feministyczny impet osłabł, kobiety zrobiły rewolucję, krytyka feministyczna wywalczyła sobie malutkie miejsce wśród innych języków, a hierarchie, salony literackie, nagrody, prawdziwe życie jest gdzie indziej”1.Akuszerki transformacji Agnieszki mrozik, to zmieniona wersja roz-prawy doktorskiej, którą autorka obroniła w Instytucie Badań Literackich PAN. Praca napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Gra-żyny Borkowskiej szczegółowo kreśli w wyobraźni czytelnika mapę heterogenicznych tożsamości współczesnych Polek. W syntetycznej opowieści A. Mrozik wyróżnia kilka faz i etapów, które owe tożsamo-ści kształtowały. Współczesna literatura kobieca i feministyczna stają się dla niej kroniką opisywanych przeobrażeń. Autorka podkreśla przy tym, że tożsamościowe poszukiwania Polek należy rozpatrywać i in-terpretować w kontekście szerszych zmian, którym podlegało polskie społeczeństwo, rzucone po 1989 r. na głębokie wody kapitalizmu i glo-balnej polityki, a jednocześnie uwikłane w wewnętrzne spory wokół historii, pamięci i tradycji2. Agnieszka Mrozik wnikliwie reinterpretu-je kobiecą literaturę po 1989 r., wskazując aspekty dotąd niedostrze-żone przez badaczki i badaczy. Autorka odważnie, lecz nienachlanie analizuje i ocenia osiągnięcia oraz zaniechania polskiego feminizmu i literatury kobiecej ostatniego ćwierćwiecza. Nie pomija przy tym ka-1 I. Iwasiów, Rewindykacje, Kraków 2002, s. 332 A. Mrozik, Akuszerki transformacji. Kobiety, literatura i władza w Polsce po 1989 roku, Warszawa 2012, s. 15.recenzja[98] refleksjetegorii męskości i literackiego obrazu ojcostwa, pamiętając, że pytanie dotyczące roli kobiet w społeczeństwie nieuchronnie prowokuje pyta-nia kolejne, w tym te odnoszące się do kondycji mężczyzn, czy szerzej – relacji obu płci3. Autorka Akuszerek z zaangażowaniem stara się uchwycić zmia-ny, które zaszły w polskiej narracji po 1989 r. A. Mrozik chce przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie w jaki sposób owe przeobraże-nia wpłynęły na życie przeciętnej Polki. W toku podjętej analizy sięga nie tylko po teksty literackie, ale także po teksty publicystyczne, na-ukowe i przekazy medialne. Wszystkie te źródła są dla niej nierzad-ko cennymi fragmentami dyskursu reprodukującego wiedzę o rzeczy-wistości, w tym również wiedzę o kobietach, Polkach4. Rysując przed czytelnikiem mapę tożsamości współczesnych Polek, A. Mrozik wraca do okresu PRL-u, który w aktualnym dyskursie kobiecym praktycznie nie istnieje. Kilkadziesiąt lat historii Polski zdaniem autorki stało się wyrwą, niewygodnym epizodem, który wszyscy zgodnie postanowili wymazać z pamięci (w dużej mierze jest to konsekwencja polskiej poli-tyki historycznej). Pozostał tylko PRL-owski archetyp mitu Matki Polki i symptomatyczne pochylanie się nad biernymi, acz dzielnymi kobieta-mi – ofiarami komunistycznych władz – uwikłanymi w hegemoniczny dyskurs męskiej władzy5. Tożsamość kobiet pojmowana w kontekście narodowej ofiarności uległa stopniowemu przedefiniowaniu. Po 1989 r. zyskuje ona zupełnie inny kształt – kształt kobiecości. Polki zaczyna-ją weryfikować dotychczasowe wyobrażenia na swój temat. Nie ucie-kają już od cielesności, seksualności, czy indywidualności. Dokonują rewizji tradycyjnych ról, zaczynają podważać aktualność starych figur wyznaczających pozycję kobiet w narodowej wspólnocie. Rozpoczyna-ją kobiecą rewolucję.O ile (r)ewolucja Polek (szczególnie jej twórczy wymiar) począt-kowo zachwyca i ciekawi, o tyle jej późniejsze niejednorodne i kon-formistyczne6 oblicze zaczyna z czasem rodzić pewne obawy. Początek lat 90. przynosi odpolitycznienie literatury. Przestaje być ona lustrem 3 Ibidem, s. 15.4 Ibidem, s. 10.5 Ibidem, s. 391.6 Zdaniem Przemysława Czaplińskiego działania kobiet z czasem wpisują się w funk-cjonujący system liberalnej demokracji, stają się jego elementem. Kobiety nie podąża-ją ścieżką inności, nie budują własnej narracji, nie prowokują. Wpisują się natomiast w główny nurt literacki, jedynie uzupełniając dyskurs dominujący o tzw. perspektywę grup marginalizowanych (w tym kobiet). A. Mrozik, Akuszerki transformacji, op. cit., s. 383.Katarzyna Szkudlareknr 8, jesień-zima 2013 [99]odbijającym jedyne, słuszne idee narodowe, a staje się przestrzenią wolności i słowa, formy i treści7. Efektem tego jest otwarcie pisarek na aspekty dotychczas marginalizowane, takie jak cielesność, seksu-alność i pożądanie. Prym zaczyna wieść literatura psychologiczna, nastawiona na eksplorowanie stanów emocjonalnych. Polki zrywają ze służebną rolą literatury i w pełni zatapiają się we własnej, dotąd nie-ujawnianej wrażliwości. Coraz częściej pisarki i publicystki podejmują tematy odnoszące się do kwestii ciała, ról płciowych, seksualności, re-lacji między płciami w społeczeństwie, kulturowych konstrukcji mę-skości i kobiecości, czy w końcu zagadnień bardziej delikatnych, takich jak przemoc, dyskryminacja czy wykluczenie8. Nie brakuje też głosów skrajnie krytycznych. Zaczynają się one pojawiać wszędzie tam, gdzie płeć zostaje ujmowana w kategoriach politycznych. Jedną z pisarek demaskujących mechanizmy patriarchalnej opresji jest w latach 90. Izabela Filipiak, którą do dzisiaj przedstawia się jako symbol kobiecej, twórczej INNOŚCI9. Okazuje się jednak, że mimo „potencjału rewolu-cyjnego” to za mało, aby zmienić myślenie nie tylko polskich kobiet, ale także polskich mężczyzn.Dość obszerny fragment Akuszerek zostaje poświęcony kobiecemu doświadczeniu (e/i)migracyjnemu pojawiającemu się w prozie Polek po 1989 r. A. Mrozik podaje w wątpliwość słuszność obranych strategii narracyjnych, zwracając uwagę na to, iż kobieca tożsamość jest kon-struktem plastycznym i niejednorodnym, który podlega różnym me-chanizmom opresji. Okazuje się zatem, że serwowane przez pisarki--emigrantki tożsamości nierzadko bywają boleśnie iluzoryczne, a co więcej, nie są wynikiem indywidualnych wyborów (jak w przypadku bohaterek Manueli Gretkowskiej, czy I. Filipiak będących młodymi, samodzielnymi intelektualistkami), lecz skutkiem bezlitosnych me-chanizmów społeczno-ekonomicznych10. Niestety, w tym idyllicznym mirażu przepadają emigrantki zarobkowe. Ich doświadczenia coraz częściej inspirują jednak polskie pisarki, o czym A. Mrozik nie zapo-mina i co z pieczołowitością odnotowuje.Zaangażowanie kobiet w próby odmitologizowania figury Matki Polski trwają po dziś dzień. Jest to proces długi i żmudny. Z zegar-mistrzowską dokładnością sekunduje mu A. Mrozik, która temu wła-7 Ibidem, s. 379.8 Wśród nich A. Mrozik wymienia m.in.: Nataszę Goerke, Manuelę Gretkowską, czy Olgę Tokarczuk.9 Ibidem, s. 381.10 Ibidem, s. 101–106.Polek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny w Polsce po 1989 roku[100] refleksjeśnie aspektowi poświęciła najwięcej miejsca w swojej książce. Autorka ukazuje cały przekrój obrazów Matki Polki – od romantycznego, przez pozytywistyczny po peerelowski. W końcu odkrywa jej najbardziej nas interesujące, bo najnowsze oblicze – superkobiety gotowej pogodzić wszystkie role społeczne. Matka Polka ze zdolnej do poświęcenia, skromnej i niewidzialnej kobiety przeobraża się w przedsiębiorczą, zaradną i przebojową, polską Bridget Jones. To właśnie powieściom popularnym spod znaku Jones poświęcona jest druga część książki A. Mrozik.Ciekawą konwencją literacką omawianą przez autorkę jest także bunt córek, które mają pretensje do matek o zawarcie cichego kon-sensusu z mężczyznami, a tym samym podtrzymywanie niewygodnego dla kobiet status quo (Absolutna Amnezja I. Filipiak, Zimno mi mamo Hanny Samson, czy Katoniela Ewy Madeyskiej)11. Akuszerki transformacji prowadzą do gorzkiej konkluzji. Książkę można potraktować, jak alarm wzywający do przebudzenia, przemy-ślenia efektywności dotychczasowej strategii ruchu kobiecego. Autor-ka jednak nie krzyczy, nie nawołuje, nie ma pretensji. A. Mrozik raczej wylicza pewne niedoskonałości retoryki, którą posługują się polskie pisarki, działaczki, polityczki. Ubolewa nad tym, że w dobie konser-watywno-liberalnego backlashu aktywność kobiet jest nastawiona bardziej na „przetrwanie”, utrzymanie zdobytych pozycji, niż działa-nia ofensywne12. Według Magdaleny Grabowskiej rozmaite inicjatywy polityczne, takie jak Kongres Kobiet Polskich, czy Partia Kobiet zdają się potwierdzać tę smutną tendencję. Podmioty te, owszem, deklara-tywnie reprezentują interesy kobiet. Nie określają jednak precyzyjnie o interesy jakich kobiet chodzi. W polskim dyskursie nadal dotkliwie uwidacznia się brak rozmowy na temat różnic między kobietami13. W dodatku kobiety wpadły w sidła mainstreamowej pułapki, wyraża-jąc zgodę na funkcjonowanie w dominującym, liberalnym dyskursie. Feministki stały się częścią liberalnej demokracji. Przestały mówić własnym językiem.11 Ibidem, s. 194–223.12 Ibidem, s. 384.13 Ibidem, s. 384.Katarzyna Szkudlareknr 8, jesień-zima 2013 [101]notA o AUtorceKatarzyna Szkudlarek [szkudlarek.kat@gmail.com] – student-ka I roku studiów II stopnia na kierunku Politologia na WNPiD UAM w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: PRL w perspektywie badań genderowych, tożsamość Polek w dyskursie feministycznym, nowe ru-chy społeczne, sytuacja społeczno-ekonomiczna w byłych republikach postradzieckich, gender mainstreaming.Polek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny w Polsce po 1989 roku

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/r/article/download/8807/8614

Polek (R)ewolucje. Dyskurs feministyczny w Polsce po 1989 roku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM