Biały, Filip

  Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM  

nr 8, jesień-zima 2013 [7]Polityka, litePolityka, literatura; demokracjaCzy literatura, jako wytwór należący do dziedziny sztuki, może być źródłem wiedzy o polityce? Czy jeśli uznamy, że powieść bądź poemat mają charakter polityczny, to czy przyjmiemy jednocześnie, iż są one tylko idiosynkratyczną ekspresją zapatrywań twórcy? A może poszukiwać będziemy raczej metody ekstrapolacji owych zapatrywań i uczynienia z dzieł literackich pełnoprawnej przesłanki w badaniach rzeczywistości społecznej i politycznej? Innymi słowy, czy rozumienie świata, którego dostarcza nam sztuka, może przekładać się na wytwa-rzanie intersubiektywnej, uzasadnionej wiedzy naukowej? Te i inne pytania pojawiają się, gdy politolodzy wkraczają w obszar graniczny pomiędzy polityką a literaturą. Przestrzeń ta zajmowana była jak dotąd głównie przez przedstawicieli literaturoznawstwa. Roz-wijające się przynajmniej od lat 60. XX w. teorie literatury – na przy-kład dekonstrukcjonizm, krytyka postkolonialna, badania kulturowe – coraz większą wagę przywiązywały do wydobywania społecznych i politycznych aspektów interpretowanych dzieł. Korzystając z nie-zwykle bogatego instrumentarium metodologicznego i teoretycznego, literaturoznawcy wskazują na osadzenie dzieł we wpływających na nie (i podlegających jednocześnie wpływom literatury) kontekstach spo-łeczno-politycznych. Zwracają uwagę na podnoszenie przez literaturę tematów istotnych z punktu widzenia wspólnoty, ale i na to, że litera-tura staje się niekiedy jedynym głosem tych, którzy ze wspólnoty zo-stają wykluczeni. Politolodzy – a przynajmniej ci, których ambicją jest uczynienie ze swojej dyscypliny teoretycznej nauki empirycznej – nie będą za-interesowani analizą dzieł literackich, niestanowiących tradycyjnego przedmiotu ich badań1. Przede wszystkim dlatego, że przedstawiany 1 Dzieło sztuki staje się dla takich politologów interesujące o tyle, o ile wywiera wpływ „na życie polityczne, na przemiany polityczne, w tym ustrojowe, na przebieg i wyniki gry politycznej, wyborów i plebiscytów, walki międzypartyjnej lub frakcyjnej”. Mirosław Karwat ostrzega jednak przed „fałszywą świadomością”: „Możemy przypisy-wać zjawiskom rodowód polityczny lub znaczenie polityczne, jakiego nie mają, możemy wyolbrzymiać znaczenie ich aspektu politycznego (przy tym ignorując lub lekceważąc np. kontekst ekonomiczny czy kulturowy, np. rozpatrując powieść bardziej jako mani-fest polityczny, którym staje się ubocznie lub przypadkiem, niż jako dzieło literackie, [8] refleksjePolityka, literatura; demokracjaprzez nie obraz świata jest wyrazem odczuć i przemyśleń jednostki. W uproszczeniu: jest to zbyt mała próba badawcza, by można wysnu-wać z niej uzasadnione naukowo wnioski.Jednym ze źródeł różnicy pomiędzy opisywanymi podejściami jest oświeceniowe rozgraniczenie sztuki i nauki. W Krytyce władzy sądze-nia Immanuel Kant przekonywał, że ta pierwsza jest produktem ge-niuszu – czegoś osobliwego, co nie daje się ująć żadnymi prawidłami. Genialność, związana z arbitralnością przyrody, dawana jest człowie-kowi przy urodzeniu. Żadna, nawet najpilniejsza nauka, nie pozwoli temu, kto nie otrzymał odpowiedniego talentu, stać się artystą. I. Kant pisał: „można zupełnie dobrze nauczyć się wszystkiego, co wyłożył Newton w swym nieśmiertelnym dziele o zasadach filozofii przyrody, choć tak wielkiego potrzeba było umysłu, by dokonać takich odkryć; nie można natomiast nauczyć się pisać pełnych polotu wierszy, choć-by wszystkie przepisy dotyczące poezji były nie wiedzieć jak dokładne, a wzory nie wiedzieć jak znakomite”2.W tej optyce artysta nie jest racjonalny. Nie posiada pełnej kontroli nad okolicznościami powstania dzieła i nie musi jej posiadać. Nie zna wzoru czy przepisu na sztukę – a jednak ją tworzy. Inaczej badacz, który powinien dążyć do tego, by jego wytwór pozostawał w zgodzie z dającymi się wyeksplikować, przyjętymi w nauce metodami. Meto-dologiczna poprawność jest warunkiem koniecznym uznania przepro-wadzonego badania za naukowe oraz akceptacji jego wyników3.Samo rozgraniczenie tego, co racjonalne i nieracjonalne, naukowe i nienaukowe (a także, jeśli kwestionujemy binaryzmy, sztuki i nie--sztuki) można oczywiście zdekonstruować, wskazując na jego arbi-tralność. Nie istnieje jeden wzorzec racjonalności i jeden wzorzec na-ukowości. Dla literaturoznawcy subiektywizm analizowanego dzieła nie jest żadną przeszkodą, szczególnie w przypadku założenia mówią-cego o „śmierci autora”, a zatem deprecjacji znaczenia intencji twór-cy. Dla zorientowanego na teorię empiryczną politologa subiektywizm sztuki jest jednak nieusuwalną barierą na drodze do zaprezentowa-eksperyment stylistyczno-gatunkowy)”; M. Karwat, Polityczność i upolitycznienie. Me-todologiczne ramy analizy, „Studia Politologiczne” 2010, nr 17, s. 73, 84.2 I. Kant, Krytyka władzy sądzenia, Warszawa 1964, s. 233–234.3 Sprzeciw wobec zasadności rygorystycznego przestrzegania metod badawczych zamanifestował najgłośniej filozof nauki Paul Feyerabend, postulując anarchizm me-todologiczny, wyrażający się hasłem „wszystko ujdzie” (anything goes). Wskazywał on, że historycznych osiągnięć w nauce dokonywano często mimo zupełnego zlekceważenia ustalonej metodologii, która nie tylko nie ułatwia, ale wręcz utrudnia uzyskanie przeło-mowych rezultatów. Zob. P. Feyerabend, Przeciw metodzie, Wrocław 1996.nr 8, jesień-zima 2013 [9]nia wysnutych z dzieła wniosków jako dostatecznie uzasadnionych4. Wiedza literaturoznawcza to suma (poststrukturalista powiedziałby: różnica) wielu niewspółmiernych interpretacji, dowodząca możliwo-ści permanentnej redeskrypcji świata i nadawania mu nowego sensu. Wiedza politologiczna, choć wieloaspektowa, ma w swej sumie dać spójne wyjaśnienie rzeczywistości politycznej oraz umiejętność pro-gnozowania jej zmian.Obie perspektywy można próbować godzić. Taką przestrzenią możliwego porozumienia jest w naukach politycznych podejście in-terpretacjonistyczne. Jednak nawet w jego ramach czynienie dzieł literackich przedmiotem lub źródłem jest rzadkością – sięga się ra-czej po źródła tradycyjne, stosując wobec nich metody podobne do li-teraturoznawczych. Pamiętać zarazem należy, że w ramach politolo-gii istotną rolę odgrywają badania myśli politycznej, wpisujące się w perspektywę interpretacjonistyczną5. Przedmiotem zainteresowania mogą być w nich nie tylko teksty jawnie polityczne, lecz także te, któ-rych polityczność ujawnia się dopiero po zastosowaniu bardziej za-awansowanych narzędzi interpretacyjnych6.Być może jednak warto docenić odmienność obu opisywanych po-dejść. Nie jest konieczne dążenie do unifikacji, która z jednej strony nakazywałaby literaturoznawcom opierać swoje wnioski na badaniach empirycznych (choć i takie pomysły się pojawiają7), z drugiej zaś stro-ny – uznawać równoprawność metod i źródeł literaturoznawczych oraz zawansowanej analizy empirycznej, stosowanej we współczesnej politologii8. Przecież odmienność podejść, metod i źródeł wykorzysty-wanych w różnych dyscyplinach podyktowana jest odmiennością sta-wianych pytań i problemów, które pragniemy rozwiązać oraz mnogo-ścią zastosowań, którym służyć ma wytworzona wiedza. 4 Więcej mówi o tym w wywiadzie udzielonym „Refleksjom” prof. Barbara Krauz--Mozer.5 Nawet krytycy podejścia interpretacjonistycznego w politologii przyznają, że może być ono przydatne w badaniach nad wartościami i ideologiami – zob. Teorie i metody w naukach politycznych, red. D. Marsh, G. Stoker, Kraków 2006, s. 149.6 W rozmowie z „Refleksjami” prof. Przemysław Czapliński, dokonuje wartego uwagi rozróżnienia na „polityczność w literaturze” oraz „polityczność literatury”.7 Przykładem może być wykorzystanie kognitywistyki w badaniach literackich, zob. np. M. Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teo-ria narracji a proza XX wieku, Toruń 2012.8 Zob. P. Dunleavy, New Worlds in Political Science, “Political Studies” 2010, vol. 58, s. 239–265.Filip Biały[10] refleksjeTakie postawienie sprawy, zwracające uwagę na punkty sporne oraz możliwości porozumienia, pozwala dostrzec polityczność nauki, rozumianą jako fakt wielości spojrzeń i celów, warunkujących ludzką działalność – także tę naukową. Politycznym warunkiem możliwości badawczego wielogłosu jest demokracja – system, w który wpisana jest niezbędność poszukiwania balansu pomiędzy równością a zróżni-cowaniem. Te dwie wartości przyświecać powinny także nauce: dbając o metodologiczną poprawność, nie należy zamykać się na odmienne perspektywy. Bez tego niemożliwe jest poszukiwanie nowego, sta-nowiące być może o wiele cenniejszy element działalności naukowej, niż dążenie do udzielania ostatecznych odpowiedzi. Szczególnie „Re-fleksje”, pismo naukowe studentów i doktorantów, mogą i powinny nieustannie podawać w wątpliwość przyjęte kanony metodologiczne i granice dyscyplinarne.Filip BiałyRedaktor NaczelnyPolityka, literatura; demokracja

Polityka, literatura, demokracja

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/r/article/download/8797/8604

Polityka, literatura, demokracja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Refleksje. Pismo naukowe studentów i doktorantów WNPiD UAM