Recenzja nr 2 (2010) czasopisma „Kultura Współczesna. Teoria. Interpretacja. Praktyka”634334923Poznańskie Studia Slawistyczn

Gawarecka, Anna

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 6/2014 ISSN 2084-3011 Czy warto dziś być niezadowolonym?„Kultura Współczesna. Teoria. Interpretacja. Praktyka” 2 (64), 2010, 235 s.Drugi numer kwartalnika „Kultura Współczesna” z 2010 roku został poświęcony zjawisku, które, choć jeszcze nie w pełni rozpoznane przez badaczy, w coraz większym stopniu określa emocjonalny klimat ponowo-czesnego świata, z jednej strony stanowiąc wykładnik narastających pesy-mistycznych nastrojów społecznych, z drugiej zaś uzupełniając i urozma-icając duchowy krajobraz epoki. Autorzy omawiają bowiem zagadnienie tzw. kultur oporu, a zatem inicjatyw, procesów i działań, które w ujęciach teoretycznych lub praktycznych realizacjach przeciwstawiają się dominują-cym i ustabilizowanym rozwiązaniom politycznym i kulturowym, obnaża-jąc ich nieoczywistość i podając w wątpliwość nienaruszalność panującego układu sił. Przy okazji rozważań dotyczących dysydenckich tradycji w kulturach słowiańskich, warto również przyjrzeć się współczesnym formom, mecha-nizmom i przejawom wyrażania niechęci do dominujących/obowiązujących reguł, wyznaczających zakres preferowanych czy choćby dopuszczalnych zachowań i z mocą autorytetu programujących współczesne modele egzy-stencji. Należy bowiem zadać sobie pytanie o kontynualny/heterogenicz-ny charakter najnowszych sygnałów narastania i demonstrowania potrzeby protestu i porównać ich rangę, rodzaj i zakres oddziaływania z dawniejszy-mi ruchami kontestacyjnymi. Część tekstów, zamieszczonych w omawia-nym numerze „Kultury Współczesnej”, bezpośrednio zresztą podejmuje próbę takiego porównania (np. Jana Sowy Co jest wywrotowe?; Piotra Ju-skowiaka Wspólnoty oporu w mieście postpolitycznym), akcentując przede wszystkim ich mniejszy w zestawieniu z poprzednikami „ładunek powagi” (Marek Krajewski używa nawet w tym kontekście określenia „rewolucja Anna Gawarecka 344dla draki”) i większe (poza- czy ponadpolityczne) rozproszenie negowa-nych bolączek współczesności. Ewa Rewers we wprowadzeniu do zamiesz-czonych w czasopiśmie rozważań (Subwersyjny podmiot w ruchu) podkreś-la, że: Można spierać się o to, do jakiego stopnia określona tradycja krytyczna jest przestarzała, lecz nadal bierzemy pod uwagę aktualność i autentyczność krytycznego modelu inter-pretacji i wytwarzania rzeczywistości. Dostrzegamy zmienny w przejawach, lecz trwały potencjał subwersyjny w obrębie polityki, życia codziennego, teorii naukowych i sztu-ki, a zatem wewnątrz porządków symbolicznych wyspecjalizowanych w „wytwarzaniu” oporu (s. 8). Autorka przypomina także o badawczym obowiązku rozpoznania owych, nadal aktualnych, przestrzeni subwersji i włączenia ich w eksplo-racyjne ramy najnowszej socjologii, politologii czy historii sztuki. O po-winności takiej mówi też Rafał Drozdowski (Kultury oporu na jałowym biegu?), dopowiadając jednak, że współczesna humanistyka często nie dysponuje narzędziami zdolnymi do adekwatnego uchwycenia swoistości wielokształtnych manifestacji kulturowego protestu. Konieczność wypra-cowania takich narzędzi przyświeca również innym autorom, publikującym w kwartalniku i poszukującym właściwego języka opisu obserwowanych praktyk kontestacyjnych.Zgodnie z tymi wstępnymi tezami, na zawartość numeru czasopisma składają się wypowiedzi socjologów, przedstawicieli culture studies, hi-storyków sztuki i architektury czy medioznawców, próbujących rozpoznać wszelkie przejawy społecznego i indywidualnego niezadowolenia, które skutkują konkretnymi działaniami, stanowiącymi wyraz frustracji i w rezul-tacie aktywnie dążącymi do wdrożenia w życie propozycji odmiennych. Au-torzy kolejnych artykułów analizują zachowania, reakcje i zabiegi ludzi źle zadomowionych w świecie, nieznajdujących dla siebie miejsca w przestrze-ni ekonomicznej, społecznej, politycznej czy kulturowej, pokrzywdzonych przez systemowe uwarunkowania lub niegodzących się na monopolistycz-ne aspiracje korporacyjnej hegemonii. Kwestionują więc narzucane przez oﬁ cjalnie „zatwierdzone” ideologie przeświadczenie, że żyjemy „w najlep-szym z możliwych światów” i przypominają o istnieniu Innych, tych, któ-rzy pozostają poza granicami pozornie każdemu dzisiaj zagwarantowanej promesse de bonheur. Nie zanikły wszak przyczyny protestu, nie zniknęły Czy warto dziś być niezadowolonym? 345obszary wykluczenia, nadal istnieją miejskie getta i stale rodzą się nowe niebezpieczeństwa, zagrażające indywidualnej i wspólnotowej tożsamości, niepozwalające na pełną i satysfakcjonującą samorealizację. Przeciwko nim powstają rozmaicie skonﬁ gurowane, pozbawione formalnego umocowania, często płynne i z reguły trudno uchwytne ruchy kontestacyjne. Ich enklawo-wy charakter powoduje, że nie odgrywają one wiodącej roli w przekształ-caniu bądź demontowaniu dominującego porządku (zarówno politycznego czy społecznego, jak i kulturowego), często ograniczając się do lokalnych i inspirowanych okazjonalnymi przyczynami inicjatyw, bliższych z reguły artystycznym happeningom niż realnym zabiegom, prowadzącym do prze-miany rzeczywistości. Wiele z tych ruchów obiera taktykę rozsadzania systemu od wewnątrz, wpisując się w ramy wyznaczone przez mainstreamowe tendencje, reduku-jące „przestrzeń akceptowanego” do narzucania określonych mód i wzor-ców estetycznych i egzystencjalnych, ale pozostawiające też duży margines swobody dla nieoﬁ cjalnych czy oddolnych kulturowych propozycji, w osta-tecznym rozrachunku wzbogacających jedynie asortyment dostępnych na rynku produktów. Jak pisze Jan Sowa w artykule Co jest wywrotowe?: „Hi-storia pokazała, jak doskonale kapitalizm asymiluje wszelkie próby podwa-żania go i w jak perwersyjny sposób potraﬁ  tak zrekonﬁ gurować pole idei, aby to, co było w niego wymierzone, stało się kolejną procedurą umacnia-nia jego władzy” (s. 13). Wtóruje mu Rafał Drozdowski (Kultury oporu na jałowym biegu?), który twierdzi, że „większość praktyk kulturowych, które wchodzą w spór czy wręcz w otwarty konﬂ ikt z kulturą dominującą i któ-re pragną być postrzegane jako jej alternatywa, niebezpiecznie łatwo kon-wencjonalizuje się, zrastając się w rezultacie z kulturowym mainstreamem” (s. 27). Podobne konstatacje, powracające we wszystkich niemal tekstach, pokazują, jak trudno w warunkach panującej dowolności i szczególnej mocy absorpcyjnej, którą operują maszyneria medialna i wolny rynek, wy-pracować autentyczne i efektywne narzędzia oporu. Przeświadczenie, że wszyscy z konieczności uczestniczą w dominujących reprezentacjach kul-turowych, oznacza, że opuszczenie ich granic jest złudne czy przynajmniej pozorne i nie daje w praktyce szansy na rzeczywistą zmianę sytuacji. Prze-mysł kulturowy bowiem dysponuje narzędziami umożliwiającymi oswoje-nie czy wchłonięcie wszelkich kontestacyjnych propozycji, pod warunkiem jednak, że odnajdzie w nich szansę powiększenia zysków i otwarcia swej Anna Gawarecka 346oferty na nowe kręgi odbiorców. Zdrada ideałów, spowodowana niemal nie-uchronnie przez uniwersalny i bezwarunkowy de facto wymiar tych zdol-ności absorpcyjnych, a stanowiąca konsekwencję globalnych procesów urynkowienia wszystkiego, co wkracza w przestrzeń aktywności skomer-cjalizowanej kultury, budzi zainteresowanie i prowokuje do zastanowienia się nad (nie)możliwością funkcjonowania poza ramami wyznaczonymi przez dominujące dyskursy. Otwiera to, toczoną w części artykułów (m.in. we wspomnianych już wypowiedziach Ewy Rewers, Jana Sowy, Rafała Drozdowskiego), debatę na temat relacji wnętrza i zewnętrza, za pomocą której owe dyskursy wyznaczają swe granice i deﬁ niują repertuar dystrybu-owanych w tych granicach środków, sposobów i metod reprezentacji i orga-nizowania rzeczywistości. W takiej sytuacji radykalnie kurczy się obszar potencjalnej zewnętrzno-ści, do minimum zredukowane zostają obszary odmowy podporządkowania się wymogom panującego systemu. Odrzucenie uczestnictwa w mainstrea-mowych trendach (np. rezygnacja z posiadania telewizora, omijanie galerii handlowych, bojkot globalnych marek) owocuje co prawda zaktywizowa-niem alternatywnych praktyk kulturowych, bazujących na zaproponowaniu paralelnych preferencji i modeli społecznych czy estetycznych, ale nie pro-wadzi do autentycznego odwrócenia ról, które, jak zdają się potwierdzać po-szczególne artykuły, zostały już na stałe rozpisane i nie wymagają dalszych renegocjacji. W efekcie kolejni autorzy koncentrują uwagę na tych formach oporu (nie tylko zresztą kulturowego), które nie zyskują powszechnej apro-baty i nie są najczęściej zbyt szeroko zakrojone, ich zasięg i zakres zacho-wują zatem wymiar lokalny bądź w sensie geograﬁ cznym, bądź z punktu widzenia liczby zaangażowanych uczestników akcji protestacyjnej (np. ma-nifestacje ekologów czy alterglobalistów, twórczość graﬁ ciarzy, polityczne i antykorporacyjne interwencje hakerów1 lub pikiety przeciwników zmian dokonywanych w codziennym otoczeniu), choć jednocześnie, na co zwraca uwagę Jan Sowa (s. 14), operują bardzo restrykcyjnymi kryteriami rekruta-cji członków i autorytarnie limitowanym podziałem na „swoich i obcych”. Zamieszczone w kwartalniku teksty rozpatrują różnorodne i hete-rogeniczne przejawy oporu kulturowego – od spektakularnych akcji, 1 Tym tematem zajmuje się Ewa Wójtowicz w artykule Wiki-obywatelskie nieposłuszeństwo. Alternatywne oblicze sztuki w kulturze cyfrowej (s. 100–114).Czy warto dziś być niezadowolonym? 347odpowiednio nagłaś nianych w mediach (a zatem automatycznie włącza-nych w przestrzeń mainstreamu), po sygnały oporu „rozproszonego”, uprawianego indywidualnie lub w nielicznych „grupach wsparcia”, często „w zaciszu domowym” i bez potrzeby publicznej manifestacji. Zajmujący się rolą takich inicjatyw (np. majsterkowanie i korzystanie z tradycyjnych narzędzi, własnoręczne pieczenie chleba czy przygotowywanie posiłków z nieprzetworzonych produktów) Marek Krajewski (w artykule Dyskretna niezgoda. Opór i kultura materialna) podkreśla ich „wywrotowy” poten-cjał, polegający przede wszystkim na podkopywaniu uniﬁ kacyjnych pro-cesów komercjalizacji, która, zmuszając do korzystania ze standardowej oferty rynku, utrudnia zarazem wyodrębnienie jednostki ludzkiej z tłumu. Celem operacji kontestacyjnych opisywanych w czasopiśmie pozostaje więc zawłaszczanie większości praktyk społecznych przez wszechobecny konsumpcjonizm. Część autorów dowodzi jednak obosieczności poszcze-gólnych „znaków rozpoznawczych” ponowoczesnej globalnej komercjali-zacji, z jednej strony utwierdzających, z drugiej strony zaś podważających jej własne podstawowe założenia. Maja Brzozowska-Brywczyńska w arty-kule (Przeciw)słodkie: subwersyjny potencjał estetyki (anty)cuteness przy-pomina na przykład, że: Niezależnie od potencjalnej konwertowalności instrumentarium kulturowego oporu w to-wary-znaki na konsumpcyjnym rynku, która do pewnego stopnia dyskredytuje te for-my subwersji, i niezależnie od oceny domniemanego stopnia ich autentyczności, opór lifestylowy może dawać jednostkom – po prostu – poczucie sprawczości niewprzęgnięte w nieznośny dydaktyzm cechujący niejednokrotnie całościowe alternatywne projekty po-rządkowania rzeczywistości społecznej (s. 116). Badaczka dowodzi tu, opisując fenomen Hello Kitty i japońskiej kultury kawaii, że niektóre kiczowe reprezentacje, choć wytworzone i eksploato-wane przez rynek, mogą również, oczywiście odpowiednio wykorzystane i zinterpretowane, służyć zakwestionowaniu obowiązujących powszech-nie zadań stawianych przed członkami społeczeństwa. W tym konkretnym przypadku mowa o dowartościowaniu infantylności, czego sygnały Brzo-zowska-Brywczyńska odnajduje w estetyce cuteness i wypływającym z niej tzw. „upluszowieniu” rzeczywistości. Do podobnych wniosków dochodzi też Agata Skórzyńska w wypowiedzi Subwersje miejskie. Niewyraźne kul-tury oporu, ukazując rolę postmodernistycznej gry z konwencjami kultury Anna Gawarecka 348popularnej w produkcji tzw. artivistów, czyli, najogólniej mówiąc, przedsta-wicieli nieoﬁ cjalnej sztuki miejskiej. Należy w tym miejscu podkreślić, że osobnym i powracającym w wielu tekstach wątkiem rozważań pozostaje kwestia urbanistycznego charakteru kulturowych przejawów oporu. Ingerencja w przestrzeń miejską, niekon-trolowana przez instytucjonalne projekty i zarządzenia, oznacza bowiem najbardziej być może wyrazisty przykład niezgody na monopol panujące-go porządku. O niechęci do zestandaryzowanych rozwiązań współczesnego urbanizmu piszą przede wszystkim znawcy architektury: Marcin Adamczak w artykule Architektura i przypadek. „Aleatoryczna” budowla jako forma oporu wobec constans racjonalnego planowania oraz Michał Podgórski, autor tekstu Negacja negacji, czyli opór przeciw antymaterii. Przeglądu dzisiejszych praktyk prowadzących do przekształcenia społecznej straty-ﬁ kacji miasta dokonuje zaś Piotr Juskowiak (Wspólnoty oporu w mieście postpolitycznym), eksponując rolę rewolucyjnej multitude (wielości), której przeciwstawia podtrzymującą roszczenia władzy, globalną metropolis. Dwa zamieszczone w kwartalniku teksty: Game farming – ponowo-czesna forma praco-zabawy Radosława Bomby oraz Nowe, wspaniałe, inteligentne otoczenie. O szansach i zagrożeniach związanych z Ambient Intelligence Kajetana Mojsaka dotykają problematyki współczesnej konte-stacji z nieco innego punktu widzenia. Prezentują bowiem fenomeny, które – jeszcze – nie stały się przedmiotem mniej lub bardziej zorganizowanego oporu. W pierwszym przypadku mowa o handlu wirtualnymi „towarami”, owocującym, zwłaszcza w Chinach, nowymi formami wyzysku pracowni-ków. Artykuł Mojsaka referuje natomiast dyskusję, która toczy się wokół futurologicznych (ale realnych) projektów zainstalowania tzw. inteligent-nego otoczenia, a zatem wytworzenia elektronicznych udogodnień w dzie-dzinie organizacji życia codziennego, dostosowanych do wymagań indy-widualnego konsumenta. Niepokój budzi tu przede wszystkim możliwość dysponowania i manipulacji danymi osobowymi i wypływająca stąd obawa o utratę prywatności i całkowite podporządkowanie wszystkich sfer życia anonimowym administratorom sieci. Zamieszczone w czasopiśmie artykuły opisują zatem kultury oporu w rozmaitych przekrojach i aspektach, rozpatrując je z różnych stron. Po-kazują, jak nieustannie, wewnątrz (pozornie!) ustabilizowanego układu sił, deﬁ niowanego przez dominację instytucjonalnie usankcjonowanych norm, Czy warto dziś być niezadowolonym? 349operują „podskórne” ruchy kontestacyjne, podkopujące nienaruszalność panującego porządku i wydobywające na jaw jego „słabe punkty” i man-kamenty. Podczas lektury części tekstów uderza ich lewicowe, „antykapi-talistyczne” przesłanie, odzwierciedlające wyraziście zarysowane poglądy autorów, a zatem wpisujące się w projekt humanistyki zaangażowanej. Nie-jednokrotnie artykuły te sygnalizują oczekiwanie na radykalną zmianę, któ-ra wypływa z coraz wyraźniejszej dziś świadomości kryzysu demokracji li-beralnej, coraz częściej kwestionowanej, ale nadal uzurpującej sobie prawo do decydowania o aprobowanych modelach zachowań codziennych, prak-tyk społecznych i sposobów odczytywania tekstów kultury oraz reakcji na współczesny kształt cywilizacji. Gdy jednak rodzi się poczucie zawodności i niepełnej miarodajności tych modeli, nie tylko nieułatwiających, ale wręcz utrudniających wypracowanie dla siebie miejsca w postmodernistycznym świecie, zaczyna się poszukiwanie nowych – budowanych na odmiennych, często subwersyjnych, zasadach – strategii oswajania rzeczywistości. Anna Gawarecka

Czy warto dziś być niezadowolonym?

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Poznańskie Studia Slawistyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Name not available

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 6/2014 ISSN 2084-3011 Czy warto dziś być niezadowolonym?„Kultura Współczesna. Teoria. Interpretacja. Praktyka” 2 (64), 2010, 235 s.Drugi numer kwartalnika „Kultura Współczesna” z 2010 roku został poświęcony zjawisku, które, choć jeszcze nie w pełni rozpoznane przez badaczy, w coraz większym stopniu określa emocjonalny klimat ponowo-czesnego świata, z jednej strony stanowiąc wykładnik narastających pesy-mistycznych nastrojów społecznych, z drugiej zaś uzupełniając i urozma-icając duchowy krajobraz epoki. Autorzy omawiają bowiem zagadnienie tzw. kultur oporu, a zatem inicjatyw, procesów i działań, które w ujęciach teoretycznych lub praktycznych realizacjach przeciwstawiają się dominują-cym i ustabilizowanym rozwiązaniom politycznym i kulturowym, obnaża-jąc ich nieoczywistość i podając w wątpliwość nienaruszalność panującego układu sił. Przy okazji rozważań dotyczących dysydenckich tradycji w kulturach słowiańskich, warto również przyjrzeć się współczesnym formom, mecha-nizmom i przejawom wyrażania niechęci do dominujących/obowiązujących reguł, wyznaczających zakres preferowanych czy choćby dopuszczalnych zachowań i z mocą autorytetu programujących współczesne modele egzy-stencji. Należy bowiem zadać sobie pytanie o kontynualny/heterogenicz-ny charakter najnowszych sygnałów narastania i demonstrowania potrzeby protestu i porównać ich rangę, rodzaj i zakres oddziaływania z dawniejszy-mi ruchami kontestacyjnymi. Część tekstów, zamieszczonych w omawia-nym numerze „Kultury Współczesnej”, bezpośrednio zresztą podejmuje próbę takiego porównania (np. Jana Sowy Co jest wywrotowe?; Piotra Ju-skowiaka Wspólnoty oporu w mieście postpolitycznym), akcentując przede wszystkim ich mniejszy w zestawieniu z poprzednikami „ładunek powagi” (Marek Krajewski używa nawet w tym kontekście określenia „rewolucja Anna Gawarecka 344dla draki”) i większe (poza- czy ponadpolityczne) rozproszenie negowa-nych bolączek współczesności. Ewa Rewers we wprowadzeniu do zamiesz-czonych w czasopiśmie rozważań (Subwersyjny podmiot w ruchu) podkreś-la, że: Można spierać się o to, do jakiego stopnia określona tradycja krytyczna jest przestarzała, lecz nadal bierzemy pod uwagę aktualność i autentyczność krytycznego modelu inter-pretacji i wytwarzania rzeczywistości. Dostrzegamy zmienny w przejawach, lecz trwały potencjał subwersyjny w obrębie polityki, życia codziennego, teorii naukowych i sztu-ki, a zatem wewnątrz porządków symbolicznych wyspecjalizowanych w „wytwarzaniu” oporu (s. 8). Autorka przypomina także o badawczym obowiązku rozpoznania owych, nadal aktualnych, przestrzeni subwersji i włączenia ich w eksplo-racyjne ramy najnowszej socjologii, politologii czy historii sztuki. O po-winności takiej mówi też Rafał Drozdowski (Kultury oporu na jałowym biegu?), dopowiadając jednak, że współczesna humanistyka często nie dysponuje narzędziami zdolnymi do adekwatnego uchwycenia swoistości wielokształtnych manifestacji kulturowego protestu. Konieczność wypra-cowania takich narzędzi przyświeca również innym autorom, publikującym w kwartalniku i poszukującym właściwego języka opisu obserwowanych praktyk kontestacyjnych.Zgodnie z tymi wstępnymi tezami, na zawartość numeru czasopisma składają się wypowiedzi socjologów, przedstawicieli culture studies, hi-storyków sztuki i architektury czy medioznawców, próbujących rozpoznać wszelkie przejawy społecznego i indywidualnego niezadowolenia, które skutkują konkretnymi działaniami, stanowiącymi wyraz frustracji i w rezul-tacie aktywnie dążącymi do wdrożenia w życie propozycji odmiennych. Au-torzy kolejnych artykułów analizują zachowania, reakcje i zabiegi ludzi źle zadomowionych w świecie, nieznajdujących dla siebie miejsca w przestrze-ni ekonomicznej, społecznej, politycznej czy kulturowej, pokrzywdzonych przez systemowe uwarunkowania lub niegodzących się na monopolistycz-ne aspiracje korporacyjnej hegemonii. Kwestionują więc narzucane przez ofi cjalnie „zatwierdzone” ideologie przeświadczenie, że żyjemy „w najlep-szym z możliwych światów” i przypominają o istnieniu Innych, tych, któ-rzy pozostają poza granicami pozornie każdemu dzisiaj zagwarantowanej promesse de bonheur. Nie zanikły wszak przyczyny protestu, nie zniknęły Czy warto dziś być niezadowolonym? 345obszary wykluczenia, nadal istnieją miejskie getta i stale rodzą się nowe niebezpieczeństwa, zagrażające indywidualnej i wspólnotowej tożsamości, niepozwalające na pełną i satysfakcjonującą samorealizację. Przeciwko nim powstają rozmaicie skonfi gurowane, pozbawione formalnego umocowania, często płynne i z reguły trudno uchwytne ruchy kontestacyjne. Ich enklawo-wy charakter powoduje, że nie odgrywają one wiodącej roli w przekształ-caniu bądź demontowaniu dominującego porządku (zarówno politycznego czy społecznego, jak i kulturowego), często ograniczając się do lokalnych i inspirowanych okazjonalnymi przyczynami inicjatyw, bliższych z reguły artystycznym happeningom niż realnym zabiegom, prowadzącym do prze-miany rzeczywistości. Wiele z tych ruchów obiera taktykę rozsadzania systemu od wewnątrz, wpisując się w ramy wyznaczone przez mainstreamowe tendencje, reduku-jące „przestrzeń akceptowanego” do narzucania określonych mód i wzor-ców estetycznych i egzystencjalnych, ale pozostawiające też duży margines swobody dla nieofi cjalnych czy oddolnych kulturowych propozycji, w osta-tecznym rozrachunku wzbogacających jedynie asortyment dostępnych na rynku produktów. Jak pisze Jan Sowa w artykule Co jest wywrotowe?: „Hi-storia pokazała, jak doskonale kapitalizm asymiluje wszelkie próby podwa-żania go i w jak perwersyjny sposób potrafi  tak zrekonfi gurować pole idei, aby to, co było w niego wymierzone, stało się kolejną procedurą umacnia-nia jego władzy” (s. 13). Wtóruje mu Rafał Drozdowski (Kultury oporu na jałowym biegu?), który twierdzi, że „większość praktyk kulturowych, które wchodzą w spór czy wręcz w otwarty konfl ikt z kulturą dominującą i któ-re pragną być postrzegane jako jej alternatywa, niebezpiecznie łatwo kon-wencjonalizuje się, zrastając się w rezultacie z kulturowym mainstreamem” (s. 27). Podobne konstatacje, powracające we wszystkich niemal tekstach, pokazują, jak trudno w warunkach panującej dowolności i szczególnej mocy absorpcyjnej, którą operują maszyneria medialna i wolny rynek, wy-pracować autentyczne i efektywne narzędzia oporu. Przeświadczenie, że wszyscy z konieczności uczestniczą w dominujących reprezentacjach kul-turowych, oznacza, że opuszczenie ich granic jest złudne czy przynajmniej pozorne i nie daje w praktyce szansy na rzeczywistą zmianę sytuacji. Prze-mysł kulturowy bowiem dysponuje narzędziami umożliwiającymi oswoje-nie czy wchłonięcie wszelkich kontestacyjnych propozycji, pod warunkiem jednak, że odnajdzie w nich szansę powiększenia zysków i otwarcia swej Anna Gawarecka 346oferty na nowe kręgi odbiorców. Zdrada ideałów, spowodowana niemal nie-uchronnie przez uniwersalny i bezwarunkowy de facto wymiar tych zdol-ności absorpcyjnych, a stanowiąca konsekwencję globalnych procesów urynkowienia wszystkiego, co wkracza w przestrzeń aktywności skomer-cjalizowanej kultury, budzi zainteresowanie i prowokuje do zastanowienia się nad (nie)możliwością funkcjonowania poza ramami wyznaczonymi przez dominujące dyskursy. Otwiera to, toczoną w części artykułów (m.in. we wspomnianych już wypowiedziach Ewy Rewers, Jana Sowy, Rafała Drozdowskiego), debatę na temat relacji wnętrza i zewnętrza, za pomocą której owe dyskursy wyznaczają swe granice i defi niują repertuar dystrybu-owanych w tych granicach środków, sposobów i metod reprezentacji i orga-nizowania rzeczywistości. W takiej sytuacji radykalnie kurczy się obszar potencjalnej zewnętrzno-ści, do minimum zredukowane zostają obszary odmowy podporządkowania się wymogom panującego systemu. Odrzucenie uczestnictwa w mainstrea-mowych trendach (np. rezygnacja z posiadania telewizora, omijanie galerii handlowych, bojkot globalnych marek) owocuje co prawda zaktywizowa-niem alternatywnych praktyk kulturowych, bazujących na zaproponowaniu paralelnych preferencji i modeli społecznych czy estetycznych, ale nie pro-wadzi do autentycznego odwrócenia ról, które, jak zdają się potwierdzać po-szczególne artykuły, zostały już na stałe rozpisane i nie wymagają dalszych renegocjacji. W efekcie kolejni autorzy koncentrują uwagę na tych formach oporu (nie tylko zresztą kulturowego), które nie zyskują powszechnej apro-baty i nie są najczęściej zbyt szeroko zakrojone, ich zasięg i zakres zacho-wują zatem wymiar lokalny bądź w sensie geografi cznym, bądź z punktu widzenia liczby zaangażowanych uczestników akcji protestacyjnej (np. ma-nifestacje ekologów czy alterglobalistów, twórczość grafi ciarzy, polityczne i antykorporacyjne interwencje hakerów1 lub pikiety przeciwników zmian dokonywanych w codziennym otoczeniu), choć jednocześnie, na co zwraca uwagę Jan Sowa (s. 14), operują bardzo restrykcyjnymi kryteriami rekruta-cji członków i autorytarnie limitowanym podziałem na „swoich i obcych”. Zamieszczone w kwartalniku teksty rozpatrują różnorodne i hete-rogeniczne przejawy oporu kulturowego – od spektakularnych akcji, 1 Tym tematem zajmuje się Ewa Wójtowicz w artykule Wiki-obywatelskie nieposłuszeństwo. Alternatywne oblicze sztuki w kulturze cyfrowej (s. 100–114).Czy warto dziś być niezadowolonym? 347odpowiednio nagłaś nianych w mediach (a zatem automatycznie włącza-nych w przestrzeń mainstreamu), po sygnały oporu „rozproszonego”, uprawianego indywidualnie lub w nielicznych „grupach wsparcia”, często „w zaciszu domowym” i bez potrzeby publicznej manifestacji. Zajmujący się rolą takich inicjatyw (np. majsterkowanie i korzystanie z tradycyjnych narzędzi, własnoręczne pieczenie chleba czy przygotowywanie posiłków z nieprzetworzonych produktów) Marek Krajewski (w artykule Dyskretna niezgoda. Opór i kultura materialna) podkreśla ich „wywrotowy” poten-cjał, polegający przede wszystkim na podkopywaniu unifi kacyjnych pro-cesów komercjalizacji, która, zmuszając do korzystania ze standardowej oferty rynku, utrudnia zarazem wyodrębnienie jednostki ludzkiej z tłumu. Celem operacji kontestacyjnych opisywanych w czasopiśmie pozostaje więc zawłaszczanie większości praktyk społecznych przez wszechobecny konsumpcjonizm. Część autorów dowodzi jednak obosieczności poszcze-gólnych „znaków rozpoznawczych” ponowoczesnej globalnej komercjali-zacji, z jednej strony utwierdzających, z drugiej strony zaś podważających jej własne podstawowe założenia. Maja Brzozowska-Brywczyńska w arty-kule (Przeciw)słodkie: subwersyjny potencjał estetyki (anty)cuteness przy-pomina na przykład, że: Niezależnie od potencjalnej konwertowalności instrumentarium kulturowego oporu w to-wary-znaki na konsumpcyjnym rynku, która do pewnego stopnia dyskredytuje te for-my subwersji, i niezależnie od oceny domniemanego stopnia ich autentyczności, opór lifestylowy może dawać jednostkom – po prostu – poczucie sprawczości niewprzęgnięte w nieznośny dydaktyzm cechujący niejednokrotnie całościowe alternatywne projekty po-rządkowania rzeczywistości społecznej (s. 116). Badaczka dowodzi tu, opisując fenomen Hello Kitty i japońskiej kultury kawaii, że niektóre kiczowe reprezentacje, choć wytworzone i eksploato-wane przez rynek, mogą również, oczywiście odpowiednio wykorzystane i zinterpretowane, służyć zakwestionowaniu obowiązujących powszech-nie zadań stawianych przed członkami społeczeństwa. W tym konkretnym przypadku mowa o dowartościowaniu infantylności, czego sygnały Brzo-zowska-Brywczyńska odnajduje w estetyce cuteness i wypływającym z niej tzw. „upluszowieniu” rzeczywistości. Do podobnych wniosków dochodzi też Agata Skórzyńska w wypowiedzi Subwersje miejskie. Niewyraźne kul-tury oporu, ukazując rolę postmodernistycznej gry z konwencjami kultury Anna Gawarecka 348popularnej w produkcji tzw. artivistów, czyli, najogólniej mówiąc, przedsta-wicieli nieofi cjalnej sztuki miejskiej. Należy w tym miejscu podkreślić, że osobnym i powracającym w wielu tekstach wątkiem rozważań pozostaje kwestia urbanistycznego charakteru kulturowych przejawów oporu. Ingerencja w przestrzeń miejską, niekon-trolowana przez instytucjonalne projekty i zarządzenia, oznacza bowiem najbardziej być może wyrazisty przykład niezgody na monopol panujące-go porządku. O niechęci do zestandaryzowanych rozwiązań współczesnego urbanizmu piszą przede wszystkim znawcy architektury: Marcin Adamczak w artykule Architektura i przypadek. „Aleatoryczna” budowla jako forma oporu wobec constans racjonalnego planowania oraz Michał Podgórski, autor tekstu Negacja negacji, czyli opór przeciw antymaterii. Przeglądu dzisiejszych praktyk prowadzących do przekształcenia społecznej straty-fi kacji miasta dokonuje zaś Piotr Juskowiak (Wspólnoty oporu w mieście postpolitycznym), eksponując rolę rewolucyjnej multitude (wielości), której przeciwstawia podtrzymującą roszczenia władzy, globalną metropolis. Dwa zamieszczone w kwartalniku teksty: Game farming – ponowo-czesna forma praco-zabawy Radosława Bomby oraz Nowe, wspaniałe, inteligentne otoczenie. O szansach i zagrożeniach związanych z Ambient Intelligence Kajetana Mojsaka dotykają problematyki współczesnej konte-stacji z nieco innego punktu widzenia. Prezentują bowiem fenomeny, które – jeszcze – nie stały się przedmiotem mniej lub bardziej zorganizowanego oporu. W pierwszym przypadku mowa o handlu wirtualnymi „towarami”, owocującym, zwłaszcza w Chinach, nowymi formami wyzysku pracowni-ków. Artykuł Mojsaka referuje natomiast dyskusję, która toczy się wokół futurologicznych (ale realnych) projektów zainstalowania tzw. inteligent-nego otoczenia, a zatem wytworzenia elektronicznych udogodnień w dzie-dzinie organizacji życia codziennego, dostosowanych do wymagań indy-widualnego konsumenta. Niepokój budzi tu przede wszystkim możliwość dysponowania i manipulacji danymi osobowymi i wypływająca stąd obawa o utratę prywatności i całkowite podporządkowanie wszystkich sfer życia anonimowym administratorom sieci. Zamieszczone w czasopiśmie artykuły opisują zatem kultury oporu w rozmaitych przekrojach i aspektach, rozpatrując je z różnych stron. Po-kazują, jak nieustannie, wewnątrz (pozornie!) ustabilizowanego układu sił, defi niowanego przez dominację instytucjonalnie usankcjonowanych norm, Czy warto dziś być niezadowolonym? 349operują „podskórne” ruchy kontestacyjne, podkopujące nienaruszalność panującego porządku i wydobywające na jaw jego „słabe punkty” i man-kamenty. Podczas lektury części tekstów uderza ich lewicowe, „antykapi-talistyczne” przesłanie, odzwierciedlające wyraziście zarysowane poglądy autorów, a zatem wpisujące się w projekt humanistyki zaangażowanej. Nie-jednokrotnie artykuły te sygnalizują oczekiwanie na radykalną zmianę, któ-ra wypływa z coraz wyraźniejszej dziś świadomości kryzysu demokracji li-beralnej, coraz częściej kwestionowanej, ale nadal uzurpującej sobie prawo do decydowania o aprobowanych modelach zachowań codziennych, prak-tyk społecznych i sposobów odczytywania tekstów kultury oraz reakcji na współczesny kształt cywilizacji. Gdy jednak rodzi się poczucie zawodności i niepełnej miarodajności tych modeli, nie tylko nieułatwiających, ale wręcz utrudniających wypracowanie dla siebie miejsca w postmodernistycznym świecie, zaczyna się poszukiwanie nowych – budowanych na odmiennych, często subwersyjnych, zasadach – strategii oswajania rzeczywistości. Anna Gawarecka

Anna Gawarecka

Crossref

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pss/article/download/964/883

Czy warto dziś być niezadowolonym?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Poznańskie Studia Slawistyczne

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Name not available

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Crossref

Czy warto dziś być niezadowolonym?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Poznańskie Studia Slawistyczne

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Name not available

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w