Nemec, Krešimir

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

New Theoretical Approach of Matoš

Name not available

Poznańskie Studia Slawistyczne

Matoš u novoj teorijskoj vizuri

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Matoš w nowej optyce teoretycznej1Dubravka Oraić Tolić, Čitanja Matoša, Naklada Ljevak, Zagreb 2013, 396 s.Niniejsze rozważania będą przebiegać pod znakiem dwóch trygramów.Pierwszy jest magiczny – A.G.M. W literaturze i literaturoznawstwie chorwackim wystarczy podać tylko te trzy litery, nic więcej. Innych pisarzy nazywamy po imieniu, nazwisku lub używając przydomka: Krleža powie-dział, Tin napisał, wiersz Gorana, sonet Vidricia itd. Gdy mowa o Antunie Gustavie Matošu, nie jest to potrzebne. Wystarczą tylko te trzy litery zapi-sane wersalikami: A.G.M.Po raz pierwszy Matoš podpisał swój tekst inicjałami w 1897 roku, w sarajewskim piśmie „Nada” („Nadzieja”) i od tego momentu trygram ten stał się naprawdę magiczną formułą literatury chorwackiej. Zmieniają się czasy, mody literackie, systemy społeczne – tylko Matoš pozostaje zaraźli-wie aktualny. Gdy pod jakimś tekstem widzimy podpis A.G.M., traktujemy to jako swoistą kartę gwarancyjną, poręczenie, certyfi kat (chorwackiej) ja-kości, przyznawany niektórym naszym produktom. Tyle że takie gwaran-cje obejmują zazwyczaj rok, najdłużej dwa – trzy, a w przypadku Matoša wydają się nieograniczone. Licznym naszym pisarzom, także tym najwięk-szym, czas wiele odebrał; Matošowi odjął niewiele. Jeśli na chybił trafi ł sięgniemy do któregokolwiek z dwudziestu tomów jego dzieł zebranych (Matoš 1973) i w dowolnym miejscu zaczniemy czytać, zawsze ogarnie nas zdumienie, jak bardzo ten pisarz współbrzmi z naszą epoką. Przyczy-ny mogą być tylko dwie: albo zmiany w Chorwacji zachodzą powoli, co 1 Oryginalny tekst (Matoš u novoj teorijskoj vizuri) został opublikowany w czasopiśmie: „Hrvatska revija” nr 1, 2014, s. 31–33.POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 7/2014 ISSN 2084-3011Matoš w nowej optyce teoretycznej 323raczej nie jest prawdą, albo – co bardziej prawdopodobne – diagnozy Ma-toša były trafne i profetycznie przewidział on przyszłe wydarzenia w „pięk-nym, ale podeptanym chorwackim kraju” (Andrić 1914). Kiedy A.G.M. zmarł – w roku 2014 obchodzimy setną rocznicę jego śmierci – młody Ivo Andrić wygłosił w Wiedniu prelekcję dla chorwackiego stowarzyszenia stu-dentów Zvonimir, (tekst został opublikowany w piśmie „Vihor” [„Wicher”] Vladimira Čeriny [Andrić 1914: 89–91]), podczas której powiedział m.in.: „On jest niepodzielnym panem słów. Bawi się nimi, jak dzieci bawią się kamykami, truje, obdarowuje i rani (wygląda na to, że często inspirują go zarówno własne słowa, jak i cudze!); z ich pomocą – z łatwością żonglera – oddaje wszystkie skale myślenia i odczuwania, on nigdy nie jest niedopo-wiedziany, szkicowy, bo w swoim magazynie przechowuje słowa ciężkie jak kamień i lekkie jak piórka”. Następnie efektownie puentuje swoją wy-powiedź lapidarną „formułą” o A.G.M.: „Być Matošem oznacza nigdy nie być nudnym”.To jednocześnie najtrafniejsza ocena Matoša jako pisarza niechowa-jącego się pod skrzydłami instytucji i mocy, niekorzystającego z synekur, a więc z wygodnych posad, z których łatwo udzielać lekcji o życiu i histo-rii. Matoš, że tak powiem, od pierwszego dnia zaistniał na rynku literackim, czy też jak się dziś mówi, w sektorze publicznym, a to wymagało zaanga-żowania totalnego. Walka piórem o przetrwanie oznaczała zanurzenie się we wszystkich nurtach życia narodowego, dawanie siebie bez wykrętów i oportunizmu. Dlatego właśnie Matoš, jak kiedyś ładnie napisał Veselko Tenžera, jest pierwszym naszym pisarzem współczesności, obsesyjnego czasu nowoczesnej kultury. Którąkolwiek miarę wybrać – literacką czy estetyczną – Matoš znajdu-je się na samym szczycie literatury chorwackiej. Jeśli pisarza oceniamy na podstawie wpływu, jaki wywarł na swą macierzystą kulturę, Matoš jest na pierwszym miejscu. Tylko on, jako „arystokrata bez tytułów” (Karlo Häusler), miał własną szkołę: zwracano się do niego Rabbi, jak do Chrystu-sa, a wokół zbierali się uczniowie, apostołowie, dyscypułowie (Tin Ujević, Ljubo Wiesner, Krešimir Kovačić, Milan Vrbanić i inni), z czasem szerząc o nim różne, często apokryfi czne, żarty i anegdoty, a tak naprawdę tworząc i podtrzymując jeden z największych mitów literatury chorwackiej.Po Matošu już nic w literaturze chorwackiej nie było takie samo: to on ustanowił nowe standardy pisania, zmienił polityczny performatyw Partii Krešimir Nemec324Prawa Ante Starčevicia w nowoczesny chorwacki patriotyzm, wyleczył li-teraturę i kulturę chorwacką z prowincjonalności, wprowadzając do niej ko-smopolityczne i aksjologiczne kryteria.Drugi trygram, o którym będę mówił, to D.O.T.: Dubravka Oraić Tolić. Jej literacko-naukowe – ona określiłaby je jako „akademickie” – pisarstwo, bez wątpienia także znajduje się pod znakiem jakości i inwencji. To praw-da, że w naszej pracy ważną rolę odgrywa wzajemne przyciąganie się uczu-ciowe, a więc i afekty. W literaturze obiekty badań nigdy nie są aksjolo-gicznie neutralne, nie klasyfi kuje się ich na przykład jako ameby, kryształy czy formuły matematyczne. Literaturoznawcy wybierają przedmioty swych badań, kierując się kryterium bliskości. Chodzi więc najczęściej, parafrazu-jąc Johanna Wolfganga Goethego, o „powinowactwo z wyboru”2. Wydaje mi się jednak, że paradoksalnie, proces ten przebiega dwukierunkowo. Nie tylko literaturoznawca wybiera swego pisarza, lecz także pisarz, w pewien sposób, wyszukuje, przyzywa swego tłumacza. A.G.M. w D.O.T. otrzymał idealnego czytelnika i interpretatora. Liczba prac poświęconych Matošowi jest gigantyczna i stale rośnie. W opublikowanej niedawno książce Literatura o Antunu Gustavu Mato-šu Dubravko Jelčić (2011) podaje, że do 2009 roku odnotowano bez mała 1600 pozycji bibliografi cznych o pisarzu. Z kilku ważnych przyczyn szczególne miejsce w tej imponującej „ma-tošologii” przypada monografi i Dubravki Oraić Tolić. Po pierwsze, mowa o badaczce, która Matošem zajmuje się nieprzerwanie od początku swej pracy naukowej3, stąd książka Čitanja Matoša (Czytania Matoša), jak pisze autorka we wprowadzeniu, to „owoc wieloletniej miłości i zainteresowania Matošem” (Oraić Tolić 2013: 9). Po drugie, Dubravka Oraić Tolić jest ba-daczką, której Matoš jako pisarz, po prostu „pasuje” i to zarówno z powo-du jego fi nezji i duchowej wyjątkowości, jak i podejmowanych tematów. Wreszcie, omawiana książka to swoista synteza wszystkich dotychczaso-wych analiz Matoša oraz zapowiedź nowego kierunku, w którym pójdą prawdopodobnie następne lektury.2 Autor nawiązuje do powieści Johanna Wolfganga Goethego Die Wahlverwandtschaften; polskie wydanie: Powinowactwa z wyboru, przeł. W. Markowska, Warszawa 1978 – przyp. tłum.3 Autorka napisała także pracę magisterską o pejzażu w twórczości A.G. Matoša (Oraić Tolić 1980).Matoš w nowej optyce teoretycznej 325Tak też książka została podzielona na stare i nowe czytania. Przyjęty schemat świadczy tak naprawdę również o swoistej metodologicznej, a na-wet epistemologicznej cezurze, która miała miejsce na scenie literacko-na-ukowej w ostatnich dwóch – trzech dziesięcioleciach. Dawne interpretacje Dubravki Oraić Tolić, powstałe jeszcze w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, ukierunkowane są zwłaszcza na proza-torskie teksty Matoša – nowele i dzienniki podróży – a ich teoretyczno--metodologicznym podłożem jest immanentne podejście i metoda, którą afi rmowała „szkoła zagrzebska”. W nowych interpretacjach namysł anali-tyczny przesuwa się z tekstu na kontekst, na społeczne i kulturowe pro-blemy i zmiany, a rozprawy sytuowane są w obszarze interdyscyplinarnym lub postdyscyplinarnym. To przemieszczenie widoczne jest już w samych tytułach tekstów, w pierwszej części rozprawy znajdują się Matoševa pro-za (Proza Matoša), Camao, Oko Lobora (Wokół Loboru), w drugiej części Matoševe metropole i Matoševe provincije (Metropolie i prowincje Mato-ša), Matoš i žene (Matoš i kobiety), Matoš i nacija (Matoš i naród), Matoše-va poetika sna (Matošowa poetyka snu).Dzieło A.G.M. dostarcza mnóstwa bodźców również dla interpretacji ukierunkowanych na teorie płci, antropologię miasta, imagologię, teorie oniryczne czy modele konstrukcji narodu.Na samym początku mówiłem o zaraźliwej aktualności Matoša. Rzecz jasna nawet on nie mógł we wszystkim przekroczyć granic swych czasów i w sposób absolutny antycypować przyszłych wydarzeń. W rozdziale Ma-toš i žene autorka odkrywa bezdyskusyjnie patriarchalne stereotypy w wy-znawanej przez Matoša koncepcji gender. Pisarz konsekwentnie głosi ideę ontologicznego statusu różnic płciowych i ostrej granicy między męskimi i żeńskimi cechami genderowymi. O naszej pierwszej fali feminizmu pisze jednoznacznie negatywnie. Ostro reaguje na – jak sam mówi – „postępo-wych mężczyzn”, racząc ich niezbyt pozytywnymi epitetami. Równolegle buduje estetycznie i narodowo nacechowane imaginarium płciowe, w któ-rego centrum lokuje dwa obrazy: kobiety-matki (idealizowana ojczyzna) i kobiety-kochanki („odwieczna kobiecość”).Matoš nie byłby jednak Matošem, gdyby nie potrafi ł zabawić się ste-reotypami płciowymi oraz odwrócić związane z nimi role, co może świad-czyć o przeczuciu, że płeć nie jest jednak kategorią ontologiczną, lecz także konstrukcją społeczną lub funkcją podlegającą zmianie. Być może niektóre Krešimir Nemec326opinie Matoša moglibyśmy dziś ocenić jako politycznie niepoprawne, ale przynajmniej w wykreowanych przez niego postaciach kobiecych nie znaj-dziemy śladu mizoginii, którą obserwujemy w twórczości znacznie młod-szych pisarzy, np. u Miroslava Krležy i jego, inspirowanych Ottonem Wei-ningerem, fatalnych Bobočkach, Marijanach i Castellicach. Książkę kończy rozprawa o koncepcji narodu według Matoša. Ta zaś jest wyraźnie kroatocentryczna, zbudowana na tzw. modelu kulturowym, z wizją samodzielnego państwa jako spełnienia chorwackiego snu. Wszyst-ko to, rzecz jasna, w ślad za ideologią Partii Prawa Ante Starčevicia, której Matoš był zagorzałym wyznawcą („stekliš”). Wiemy, że w 1918 roku idea ta przegrała z jugoslawizmem, by powrócić do łask, już jako polityczna rze-czywistość, w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia.Moglibyśmy zadać hipotetyczne pytanie: jak Matoš, zakładając, że jest dziś między nami, patrzyłby na wejście Chorwacji do Unii Europejskiej i jak by głosował w referendum? Przypuszczam, że miałby wiele uwag i wątpliwości, ale ostatecznie zakreśliłby rubrykę „za”. Człowiek, który wypowiedział słynne zdanie: „Oprócz chorwackości nie ma we mnie nicze-go szczerego”, był także prawdziwym Europejczykiem i wymagał, byśmy we wszystkim, dosłownie we wszystkim, brali za wzór europejskie standar-dy. Dzięki częściowemu przeniesieniu suwerenności politycznej na Brukse-lę, ponownie wzmocni się model narodu kulturowego Matoša, warto więc w tym kontekście przypomnieć także inne jego zdanie: „Być w kulturze tyl-ko Chorwatem, to być biednym Chorwatem”.Prawdziwą przyjemność sprawiło mi czytanie tej książki. Książki, która jest nie tylko dobra, ale i piękna: dobrze zredagowana, rozkosznie skon-struowana, zawierająca bogaty materiał ilustracyjny. Na jej krawędziach, po obu stronach, odciśnięte są cytaty dzieł Matoša i literatury krytycznej o pisarzu, które wzmacniają autorski wykład i argumentację, a odbiorcy dają możliwość nielinearnego, interaktywnego czytania. Tak skomponowa-na i ułożona książka Čitanja Matoša zmienia się de facto w kompleksowy hipertekst.Na końcu, w ostatnim zdaniu, autorka książki (D.O.T.) zadaje pytanie, czy będziemy nadal czytać A.G.M.? Odpowiada lakonicznie: „Oczywiście! Trzeba tylko zmienić okulary”. Ja naprawdę je zmieniłem i mogę zapewnić, że po książce Dubravki Oraić Tolić zyskałem nowe, wyostrzone spojrzenie na dzieło Matoša.Matoš w nowej optyce teoretycznej 327LiteraturaAndrić I., 1914, A.G. Matoš, „Vihor” I, nr 5, s. 89–91.Jelčić D., 2011, Literatura o Antunu Gustavu Matošu (1896.–2009.), Zagreb.Matoš A.G., 1973, Sabrana djela, sv. 1–20, Zagreb.Oraić Tolić D., 2013, Čitanja Matoša, Zagreb.Oraić Tolić D., 1980, Pejzaž u djelu A.G. Matoša, magistarski rad, Zagreb.Krešimir Nemec(z języka chorwackiego przełożyła Joanna Rękas)

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Krešimir Nemec

Crossref

Matoš w nowej optyce teoretycznej

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

Matoš w nowej optyce teoretycznej1Dubravka Oraić Tolić, Čitanja Matoša, Naklada Ljevak, Zagreb 2013, 396 s.Niniejsze rozważania będą przebiegać pod znakiem dwóch trygramów.Pierwszy jest magiczny – A.G.M. W literaturze i literaturoznawstwie chorwackim wystarczy podać tylko te trzy litery, nic więcej. Innych pisarzy nazywamy po imieniu, nazwisku lub używając przydomka: Krleža powie-dział, Tin napisał, wiersz Gorana, sonet Vidricia itd. Gdy mowa o Antunie Gustavie Matošu, nie jest to potrzebne. Wystarczą tylko te trzy litery zapi-sane wersalikami: A.G.M.Po raz pierwszy Matoš podpisał swój tekst inicjałami w 1897 roku, w sarajewskim piśmie „Nada” („Nadzieja”) i od tego momentu trygram ten stał się naprawdę magiczną formułą literatury chorwackiej. Zmieniają się czasy, mody literackie, systemy społeczne – tylko Matoš pozostaje zaraźli-wie aktualny. Gdy pod jakimś tekstem widzimy podpis A.G.M., traktujemy to jako swoistą kartę gwarancyjną, poręczenie, certyﬁ kat (chorwackiej) ja-kości, przyznawany niektórym naszym produktom. Tyle że takie gwaran-cje obejmują zazwyczaj rok, najdłużej dwa – trzy, a w przypadku Matoša wydają się nieograniczone. Licznym naszym pisarzom, także tym najwięk-szym, czas wiele odebrał; Matošowi odjął niewiele. Jeśli na chybił traﬁ ł sięgniemy do któregokolwiek z dwudziestu tomów jego dzieł zebranych (Matoš 1973) i w dowolnym miejscu zaczniemy czytać, zawsze ogarnie nas zdumienie, jak bardzo ten pisarz współbrzmi z naszą epoką. Przyczy-ny mogą być tylko dwie: albo zmiany w Chorwacji zachodzą powoli, co 1 Oryginalny tekst (Matoš u novoj teorijskoj vizuri) został opublikowany w czasopiśmie: „Hrvatska revija” nr 1, 2014, s. 31–33.POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 7/2014 ISSN 2084-3011Matoš w nowej optyce teoretycznej 323raczej nie jest prawdą, albo – co bardziej prawdopodobne – diagnozy Ma-toša były trafne i profetycznie przewidział on przyszłe wydarzenia w „pięk-nym, ale podeptanym chorwackim kraju” (Andrić 1914). Kiedy A.G.M. zmarł – w roku 2014 obchodzimy setną rocznicę jego śmierci – młody Ivo Andrić wygłosił w Wiedniu prelekcję dla chorwackiego stowarzyszenia stu-dentów Zvonimir, (tekst został opublikowany w piśmie „Vihor” [„Wicher”] Vladimira Čeriny [Andrić 1914: 89–91]), podczas której powiedział m.in.: „On jest niepodzielnym panem słów. Bawi się nimi, jak dzieci bawią się kamykami, truje, obdarowuje i rani (wygląda na to, że często inspirują go zarówno własne słowa, jak i cudze!); z ich pomocą – z łatwością żonglera – oddaje wszystkie skale myślenia i odczuwania, on nigdy nie jest niedopo-wiedziany, szkicowy, bo w swoim magazynie przechowuje słowa ciężkie jak kamień i lekkie jak piórka”. Następnie efektownie puentuje swoją wy-powiedź lapidarną „formułą” o A.G.M.: „Być Matošem oznacza nigdy nie być nudnym”.To jednocześnie najtrafniejsza ocena Matoša jako pisarza niechowa-jącego się pod skrzydłami instytucji i mocy, niekorzystającego z synekur, a więc z wygodnych posad, z których łatwo udzielać lekcji o życiu i histo-rii. Matoš, że tak powiem, od pierwszego dnia zaistniał na rynku literackim, czy też jak się dziś mówi, w sektorze publicznym, a to wymagało zaanga-żowania totalnego. Walka piórem o przetrwanie oznaczała zanurzenie się we wszystkich nurtach życia narodowego, dawanie siebie bez wykrętów i oportunizmu. Dlatego właśnie Matoš, jak kiedyś ładnie napisał Veselko Tenžera, jest pierwszym naszym pisarzem współczesności, obsesyjnego czasu nowoczesnej kultury. Którąkolwiek miarę wybrać – literacką czy estetyczną – Matoš znajdu-je się na samym szczycie literatury chorwackiej. Jeśli pisarza oceniamy na podstawie wpływu, jaki wywarł na swą macierzystą kulturę, Matoš jest na pierwszym miejscu. Tylko on, jako „arystokrata bez tytułów” (Karlo Häusler), miał własną szkołę: zwracano się do niego Rabbi, jak do Chrystu-sa, a wokół zbierali się uczniowie, apostołowie, dyscypułowie (Tin Ujević, Ljubo Wiesner, Krešimir Kovačić, Milan Vrbanić i inni), z czasem szerząc o nim różne, często apokryﬁ czne, żarty i anegdoty, a tak naprawdę tworząc i podtrzymując jeden z największych mitów literatury chorwackiej.Po Matošu już nic w literaturze chorwackiej nie było takie samo: to on ustanowił nowe standardy pisania, zmienił polityczny performatyw Partii Krešimir Nemec324Prawa Ante Starčevicia w nowoczesny chorwacki patriotyzm, wyleczył li-teraturę i kulturę chorwacką z prowincjonalności, wprowadzając do niej ko-smopolityczne i aksjologiczne kryteria.Drugi trygram, o którym będę mówił, to D.O.T.: Dubravka Oraić Tolić. Jej literacko-naukowe – ona określiłaby je jako „akademickie” – pisarstwo, bez wątpienia także znajduje się pod znakiem jakości i inwencji. To praw-da, że w naszej pracy ważną rolę odgrywa wzajemne przyciąganie się uczu-ciowe, a więc i afekty. W literaturze obiekty badań nigdy nie są aksjolo-gicznie neutralne, nie klasyﬁ kuje się ich na przykład jako ameby, kryształy czy formuły matematyczne. Literaturoznawcy wybierają przedmioty swych badań, kierując się kryterium bliskości. Chodzi więc najczęściej, parafrazu-jąc Johanna Wolfganga Goethego, o „powinowactwo z wyboru”2. Wydaje mi się jednak, że paradoksalnie, proces ten przebiega dwukierunkowo. Nie tylko literaturoznawca wybiera swego pisarza, lecz także pisarz, w pewien sposób, wyszukuje, przyzywa swego tłumacza. A.G.M. w D.O.T. otrzymał idealnego czytelnika i interpretatora. Liczba prac poświęconych Matošowi jest gigantyczna i stale rośnie. W opublikowanej niedawno książce Literatura o Antunu Gustavu Mato-šu Dubravko Jelčić (2011) podaje, że do 2009 roku odnotowano bez mała 1600 pozycji bibliograﬁ cznych o pisarzu. Z kilku ważnych przyczyn szczególne miejsce w tej imponującej „ma-tošologii” przypada monograﬁ i Dubravki Oraić Tolić. Po pierwsze, mowa o badaczce, która Matošem zajmuje się nieprzerwanie od początku swej pracy naukowej3, stąd książka Čitanja Matoša (Czytania Matoša), jak pisze autorka we wprowadzeniu, to „owoc wieloletniej miłości i zainteresowania Matošem” (Oraić Tolić 2013: 9). Po drugie, Dubravka Oraić Tolić jest ba-daczką, której Matoš jako pisarz, po prostu „pasuje” i to zarówno z powo-du jego ﬁ nezji i duchowej wyjątkowości, jak i podejmowanych tematów. Wreszcie, omawiana książka to swoista synteza wszystkich dotychczaso-wych analiz Matoša oraz zapowiedź nowego kierunku, w którym pójdą prawdopodobnie następne lektury.2 Autor nawiązuje do powieści Johanna Wolfganga Goethego Die Wahlverwandtschaften; polskie wydanie: Powinowactwa z wyboru, przeł. W. Markowska, Warszawa 1978 – przyp. tłum.3 Autorka napisała także pracę magisterską o pejzażu w twórczości A.G. Matoša (Oraić Tolić 1980).Matoš w nowej optyce teoretycznej 325Tak też książka została podzielona na stare i nowe czytania. Przyjęty schemat świadczy tak naprawdę również o swoistej metodologicznej, a na-wet epistemologicznej cezurze, która miała miejsce na scenie literacko-na-ukowej w ostatnich dwóch – trzech dziesięcioleciach. Dawne interpretacje Dubravki Oraić Tolić, powstałe jeszcze w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, ukierunkowane są zwłaszcza na proza-torskie teksty Matoša – nowele i dzienniki podróży – a ich teoretyczno--metodologicznym podłożem jest immanentne podejście i metoda, którą aﬁ rmowała „szkoła zagrzebska”. W nowych interpretacjach namysł anali-tyczny przesuwa się z tekstu na kontekst, na społeczne i kulturowe pro-blemy i zmiany, a rozprawy sytuowane są w obszarze interdyscyplinarnym lub postdyscyplinarnym. To przemieszczenie widoczne jest już w samych tytułach tekstów, w pierwszej części rozprawy znajdują się Matoševa pro-za (Proza Matoša), Camao, Oko Lobora (Wokół Loboru), w drugiej części Matoševe metropole i Matoševe provincije (Metropolie i prowincje Mato-ša), Matoš i žene (Matoš i kobiety), Matoš i nacija (Matoš i naród), Matoše-va poetika sna (Matošowa poetyka snu).Dzieło A.G.M. dostarcza mnóstwa bodźców również dla interpretacji ukierunkowanych na teorie płci, antropologię miasta, imagologię, teorie oniryczne czy modele konstrukcji narodu.Na samym początku mówiłem o zaraźliwej aktualności Matoša. Rzecz jasna nawet on nie mógł we wszystkim przekroczyć granic swych czasów i w sposób absolutny antycypować przyszłych wydarzeń. W rozdziale Ma-toš i žene autorka odkrywa bezdyskusyjnie patriarchalne stereotypy w wy-znawanej przez Matoša koncepcji gender. Pisarz konsekwentnie głosi ideę ontologicznego statusu różnic płciowych i ostrej granicy między męskimi i żeńskimi cechami genderowymi. O naszej pierwszej fali feminizmu pisze jednoznacznie negatywnie. Ostro reaguje na – jak sam mówi – „postępo-wych mężczyzn”, racząc ich niezbyt pozytywnymi epitetami. Równolegle buduje estetycznie i narodowo nacechowane imaginarium płciowe, w któ-rego centrum lokuje dwa obrazy: kobiety-matki (idealizowana ojczyzna) i kobiety-kochanki („odwieczna kobiecość”).Matoš nie byłby jednak Matošem, gdyby nie potraﬁ ł zabawić się ste-reotypami płciowymi oraz odwrócić związane z nimi role, co może świad-czyć o przeczuciu, że płeć nie jest jednak kategorią ontologiczną, lecz także konstrukcją społeczną lub funkcją podlegającą zmianie. Być może niektóre Krešimir Nemec326opinie Matoša moglibyśmy dziś ocenić jako politycznie niepoprawne, ale przynajmniej w wykreowanych przez niego postaciach kobiecych nie znaj-dziemy śladu mizoginii, którą obserwujemy w twórczości znacznie młod-szych pisarzy, np. u Miroslava Krležy i jego, inspirowanych Ottonem Wei-ningerem, fatalnych Bobočkach, Marijanach i Castellicach. Książkę kończy rozprawa o koncepcji narodu według Matoša. Ta zaś jest wyraźnie kroatocentryczna, zbudowana na tzw. modelu kulturowym, z wizją samodzielnego państwa jako spełnienia chorwackiego snu. Wszyst-ko to, rzecz jasna, w ślad za ideologią Partii Prawa Ante Starčevicia, której Matoš był zagorzałym wyznawcą („stekliš”). Wiemy, że w 1918 roku idea ta przegrała z jugoslawizmem, by powrócić do łask, już jako polityczna rze-czywistość, w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia.Moglibyśmy zadać hipotetyczne pytanie: jak Matoš, zakładając, że jest dziś między nami, patrzyłby na wejście Chorwacji do Unii Europejskiej i jak by głosował w referendum? Przypuszczam, że miałby wiele uwag i wątpliwości, ale ostatecznie zakreśliłby rubrykę „za”. Człowiek, który wypowiedział słynne zdanie: „Oprócz chorwackości nie ma we mnie nicze-go szczerego”, był także prawdziwym Europejczykiem i wymagał, byśmy we wszystkim, dosłownie we wszystkim, brali za wzór europejskie standar-dy. Dzięki częściowemu przeniesieniu suwerenności politycznej na Brukse-lę, ponownie wzmocni się model narodu kulturowego Matoša, warto więc w tym kontekście przypomnieć także inne jego zdanie: „Być w kulturze tyl-ko Chorwatem, to być biednym Chorwatem”.Prawdziwą przyjemność sprawiło mi czytanie tej książki. Książki, która jest nie tylko dobra, ale i piękna: dobrze zredagowana, rozkosznie skon-struowana, zawierająca bogaty materiał ilustracyjny. Na jej krawędziach, po obu stronach, odciśnięte są cytaty dzieł Matoša i literatury krytycznej o pisarzu, które wzmacniają autorski wykład i argumentację, a odbiorcy dają możliwość nielinearnego, interaktywnego czytania. Tak skomponowa-na i ułożona książka Čitanja Matoša zmienia się de facto w kompleksowy hipertekst.Na końcu, w ostatnim zdaniu, autorka książki (D.O.T.) zadaje pytanie, czy będziemy nadal czytać A.G.M.? Odpowiada lakonicznie: „Oczywiście! Trzeba tylko zmienić okulary”. Ja naprawdę je zmieniłem i mogę zapewnić, że po książce Dubravki Oraić Tolić zyskałem nowe, wyostrzone spojrzenie na dzieło Matoša.Matoš w nowej optyce teoretycznej 327LiteraturaAndrić I., 1914, A.G. Matoš, „Vihor” I, nr 5, s. 89–91.Jelčić D., 2011, Literatura o Antunu Gustavu Matošu (1896.–2009.), Zagreb.Matoš A.G., 1973, Sabrana djela, sv. 1–20, Zagreb.Oraić Tolić D., 2013, Čitanja Matoša, Zagreb.Oraić Tolić D., 1980, Pejzaž u djelu A.G. Matoša, magistarski rad, Zagreb.Krešimir Nemec(z języka chorwackiego przełożyła Joanna Rękas)

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pss/article/download/782/700

Matoš w nowej optyce teoretycznej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Name not available

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Crossref

Poznańskie Studia Slawistyczne

Matoš w nowej optyce teoretycznej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Name not available

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Crossref

Poznańskie Studia Slawistyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w