Stęplewski, Artur

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 10/2016 ISSN 2084-3011DOI: 10.14746/pss.2016.10.31Głos protestanta w kwestii relacji  państwo – KościółEligiusz Czyż, Państwo & Kościół, wyd. Tymbes, Kraków 2014, 51 s.Niemal codziennie w polskich mediach można przeczytać lub usłyszeć kontrowersyjne społecznie wypowiedzi polityków i duchownych, którzy – „w trosce o obywatela” – informują o wprowadzeniu lub zmianach praw dotyczących prywatnych decyzji życiowych: zapłodnienia in vitro, aborcji, eutanazji, nauczania religii w szkołach świeckich itp. Przeciwnicy i zwo-lennicy konkretnych rozwiązań tych palących kwestii przerzucają się argu-mentami związanymi z etyką, moralnością albo swobodą i wyborem, jaki ma czy powinien mieć człowiek. Ważny aspekt tych sporów stanowi rela-cja państwo – Kościół. Kościół, nawet jeśli określany jest jako zbiorowość chrześcijańska, w kontekście polskim przybiera jednoznacznie katolickie oblicze, co politycy, szczególnie prawej strony, zwykle deklarują wprost. Jego jednostronny obraz potwierdza też prezentacja poglądów i zaprasza-nie do dyskusji przede wszystkim duchownych katolickich. W rezultacie, celowo lub nie, dziennikarze utrwalają przeświadczenie, że Polska jest krajem jednej konfesji. Pozytywny wyłom w tej praktyce zrobiła redakcja kanału TVN24, która, co prawda nieczęsto, ale jednak zapraszała do pro-gramu Babiniec kobietę pastora. Jej obecność wśród rozmówców niewąt-pliwie łamała stereotypowe przekonania dużej części Polaków o obrazie polskiego chrześcijaństwa. Pozwoliła z jednej strony pokazać wspólnotę wierzących, nad którą duchowej opieki nie muszą – jak np. w katolicyzmie – sprawować tylko mężczyźni, z drugiej – prezentowała głos duszpaste-rza podchodzącego do relacji państwa z Kościołem w sposób obywatelski, świadomego rozdziału sfery duchowej i politycznej w życiu społecznym.Czy Rzeczpospolita Polska jest lub raczej: czy powinna być państwem zdeklarowanym religijnie? Czy najnowsze wydarzenia związane choćby 444 Artur Stęplewskiz falą uchodźców z Bliskiego Wschodu są zagrożeniem ekonomicznym dla państwa, czy niosą dla niego również niebezpieczeństwo religijne mo-gące zmienić obraz „katolickiego kraju”?Szukając odpowiedzi na te pytania oraz – szerzej – analizując rela-cje nowoczesnego państwa i religii, warto zwrócić uwagę na niepozorną, niespełna pięćdziesięciostronicową książeczkę Eligiusza Czyża pt. Pań-stwo & Kościół. Publikacja jest tym ciekawsza, że prezentuje stanowisko przedstawiciela wspólnoty protestanckiej, marginalizowanej – jak i inne polskie Kościoły mniejszościowe – w życiu codziennym. Obejmuje ona 14 niewielkich rozdziałów, stylistycznie nawiązujących do eseju (a fragmen-tami do kazania), w których autor przedstawia swoje stanowisko wobec omawianych zagadnień. Za najlepszy układ uważa rozdział państwa od Kościoła ustanowiony, jego zdaniem, pod wpływem protestanckiej „Wiel-kiej Reformacji” [pozostawiam wielkie litery zgodnie z pisownią orygi-nału – A.S.], która wprowadziła zmiany w dziedzinie religii i gospodarki (Dzieło Reformacji, s. 5). Za przykład wzorcowej koegzystencji między administracją cywilną a kościelną państwa służą Czyżowi Stany Zjedno-czone Ameryki1 – azyl dla uciskanych przez państwo bądź przez Kościół w innych krajach. Nieprzypadkowo swoje rozważania autor rozpoczyna, zbyt skromnie lub prowokacyjnie, od przypomnienia historii grupy miesz-kańców angielskiego hrabstwa Nottingham, która 1620 roku wyruszyła do Ameryki w poszukiwaniu swobód religijnych i społecznych (Wstęp, s. 3).W kilku pierwszych rozdziałach autor koncentruje się na filarach ide-alnego ustroju społeczno-religijnego – wolności (Nowy świat, s. 10–12), silnym prawie stanowionym (Rządy prawa, s. 10–12), szacunku wszystkich bez wyjątku obywateli dla państwa (Co cesarskie, a co boskie, s. 12–19), szkolnictwie świeckim, które przygotowuje odpowiedzialnych urzędników państwowych (Państwo, s. 19–21).Punktem zwrotnym w dziejach Europy, który pozwolił wyznaczyć granice tego, co świeckie, a co duchowe, było według Czyża przeniesie-nie wiary (i szerzej: religijności) do praw osobistych jednostki. Przesta-ła ona być oceniana, a zwłaszcza potępiana przez Kościół, narzucający 1 Wbrew wszelkim notkom bibliograficznym, które nagłówek polonizują, podając spój-nik „i” między członami tytułu zamiast anglosaskiego „&”, oryginalny kształt graficzny stro-ny tytułowej nie jest przypadkowy ani błędny. Głos protestanta w kwestii relacji państwo – Kościół 445prawa Boskie jako sądownicze i państwowe, za sposób praktykowania religii. Drugi ważny czynnik to uwolnienie nauki i sztuki od autorytetu oraz cenzury religijnej, dające możliwość rozwijania twórczych zdolności człowieka. Osiągnięcia te przypieczętował rewolucyjny zryw we Francji oraz odkrycia geograficzne, przyczyniając się do budowy nowoczesnego państwa na nowym kontynencie ostatecznie rozdzielonego z Kościołem i zmieniającego obraz całego świata według ducha Oświecenia i wolności (s. 7).Poglądy Eligiusza Czyża wydają się rodzajem paraboli, poprzez którą wyraża on swoją krytyczną ocenę współczesnych relacji państwa z Ko-ściołem w Polsce, wyraźnie odmiennych od zaprezentowanego wzorca w związku z nierzadkimi próbami ingerencji głównej organizacji religijnej kraju, Kościoła katolickiego, w życie polityczne i społeczne Polski, doko-nywanymi przy poparciu konfesyjnie zdeklarowanych polityków. Zgodnie z protestanckim zaufaniem do Biblii, wszelkie potwierdzenia dla swoich opinii, więc także dla krytyki odwrotnej sytuacji, autor znajduje w jej tre-ści. Podkreśla, że rozdzielenie władzy świeckiej od religijnej nastąpiło już w czasach Mojżeszowych, a zakres działalności każdej z nich „wyryty” został na dwu Tablicach Przymierza, które są jednocześnie symbolem przeprowadzonego przez Boga podziału. Na pierwszej zostały wymienio-ne przykazania ze sfery Kościoła (od 1 do 4), na drugiej przykazania z ob-szaru władzy państwa. Dłuższy wywód poświęca Czyż biblijnej zasadzie „co boskie Bogu, a co cesarskie cesarzowi” (Łuk 20,25)2, mającej rozstrzygające znacze-nie w konflikcie między administracją państwa i Kościoła. Autor głosi tu typowe dla protestanckiej teologii politycznej, a mało popularne w kato-lickim społeczeństwie przekonanie, że zgodnie ze słowem Ewangelii oraz Listów Apostolskich (1Piotr 2,13–25) państwo w każdej sytuacji działa właściwie, a wierny nie ma prawa uczestniczyć w działalności wywro-towej (s. 14–15). Uzasadnia je ograniczenie uprawnień władzy świeckiej tylko do drugiej tablicy Dekalogu i oddzielenie jej od instytucji religijnych (od teokracji). Sprawia to, że rządy nie muszą być „moralne”, a obywa-tel nie może oczekiwać, by takie były, ani by jakakolwiek organizacja religijna mogła wywierać na nie swój wpływ (s. 19). To przesłanie Czyż 2 Sigla i identyfikacje biblijne wg Biblii gdańskiej.446 Artur Stęplewskiinterpretuje jako jednoznaczne rozgraniczenie sfer, które nie mają miejsc przecinających się, w miejsca „wspólne” bowiem wkracza inkwizycja: W interesie wszystkich obywateli jest, by władza nie okazała się rządem dusz, lecz rządem prawa. W przeciwnym razie „inkwizycja jest nieuchronnym i logicznym skut-kiem wszelkich roszczeń jakichkolwiek zgromadzeń ludzi w celu karania niemoralno-ści, ponieważ karanie niemoralności w pewnym stopniu musi dotykać wszelkich myśli i zamiarów serca” (z r6zdziału: Co cesarskie, a co boskie, s. 19).Kontynuując myśl, autor stwierdza, że prawdziwy chrześcijanin nie ma prawa stawiać oporu władzy świeckiej ani rządowi kraju, w którym mieszka; wszelka władza, bez względu na ustrój polityczny, zapatrywania partii oraz postępowanie rządów, nawet najbardziej brutalne i kierowane przeciwko społeczeństwu, zgodne są z nieznanymi ludziom planami Boży-mi. Prawdopodobnie zdając sobie sprawę z pewnej rewolucyjności takich zapatrywań Eligiusz Czyż dokładnie tłumaczy znaczenie pojęcia moral-ność, jakim się posługuje. Robi to zarówno w odrębnym rozdziale (U źró-deł moralności, s. 21–23), jak i w trakcie omawiania innych problemów.Rozdziałem Religijny terror (s. 24–28) rozpoczyna autor cykl rozwa-żań na temat zagrożeń dla separacji państwa i Kościoła. Na pierwszym miejscu stoi fanatyzm religijny i pragnienie narzucania swojego świato-poglądu innym (szczególnie niewierzącym), dalej cenzura, przewidująca kary za obrazę „uczuć religijnych” (tak w oryginale). Zdaniem Czyża jest to „zbójowanie” nie mające nic wspólnego z pobożnością ani praworząd-nością (s. 24).Podobnie jak świeckości prawa, sądów, oświaty i urzędów państwo-wych Eligiusz Czyż broni autonomii nauki (W obronie postępu, s. 29–32), która nie kieruje się autorytetem Boga. Wynika z tego, że żadna wspólnota religijna nie może powstrzymywać rozwoju myśli badawczej; co więcej – Kościół powinien wspierać i wykorzystywać naukę, by „otwierać za-mknięte dotąd drzwi” (s. 29). Kościół – zdaniem autora – zgodnie z usta-lonym przez Boga porządkiem musi zachować dystans wobec spraw, któ-rych nie rozumie i do których nie został powołany: „Cywilizacja budowana w oparciu o rozum ludzki nie kieruje się autorytetem Boga. Miarą postępu w sensie świeckim jest doświadczenie historyczne i odkrycia naukowe, a w środowisku kultury i sztuki osiągnięcia w sferze doznań i emocji in-spirowanych wyobraźnią twórców” (z rozdziału W obronie postępu, s. 29). Głos protestanta w kwestii relacji państwo – Kościół 447Dynamikę i postęp charakteryzujące naukę i sztukę publicysta prze-ciwstawia niezmienności nauki Kościoła, która – nawet jeśli prowadzi do głębszego poznania – nie zmienia wcześniejszych wykładni rozpatrywa-nego problemu.W konsekwencji Czyż odrzuca możliwość nauczania religii w szko-łach świeckich (Nauka u podstaw, s. 44–46). Zadaniem placówek eduka-cyjnych jest wpajanie uczniom zasady samodzielnego myślenia, poznawa-nia i zgłębiania otaczającego świata, zadawania trudnych pytań, stawiania hipotez i obalania ich poprzez sprawdzanie i doświadczenia oparte na wie-dzy naukowej. Takiej natury nie ma wiara – podkreśla autor. Stosowanie metodologii badawczych wiedzy świeckiej nie przystaje do metafizyki ob-cowania z Bogiem. Łączenie zatem religii z edukacją szkolną jest jedynie nieusprawiedliwionym dążeniem do teokratyzacji państwa.Kościołowi oddaje autor wyłącznie misję ewangelizacyjną wiernych, nauczanie i nadzorowanie przestrzegania zasad moralnych wyznaczonych dla określonej wspólnoty deklarującej przynależność do grupy religijnej (Kościół, s. 32–34). I tylko dla tej jednej grupy: w przeciwnym razie roz-szerzanie stref wpływu i zakresu działalności określonego Kościoła grozi konfliktem prawd wiary i wykładni teologicznych. O ile zatem rola Ko-ścioła sprowadza się do etyki postępowania wierzących, o tyle moralność nie stanowi przedmiotu zainteresowania państwa, które nie może tego aspektu życia regulować, oceniać ani karać, gdyż prowadziłoby to do opo-wiedzenia się za jednym z wielu możliwych dogmatów wyznaniowych, a więc i za jednym z Kościołów, jak można dopowiedzieć.Państwo ze swojej strony rozwiązuje kwestie społeczne i codzien-ne troski obywateli, w tym dotyczące lecznictwa, prawa karnego, nauki, problemów materialnych (Rozdział Kościoła i państwa, s. 34–38). Przy-wołam jedną z bardziej interesujących opinii na ten temat: „Współczesne chrześcijaństwo nie chce Boga, który wybawia, gdyż bardziej potrzebuje instytucji państwa, by ta uczyniła religię przyjemną, wolną od wyrzeczeń i ryzyka – zwłaszcza materialnych – strat” (z rozdziału Rozdział Kościoła i państwa, s. 38). Autor, negując łączenie kompetencji państwa i Kościoła, wielokrotnie powtarza i podkreśla, że gwarantem rzeczywistego ich podziału musi być konstytucja, a także stałe kontrolowanie przywódców politycznych przez obywateli – tylko wtedy ci pierwsi mogą respektować granice różnych 448 Artur Stęplewskisfer działalności. W tym właśnie względzie Czyż stawia za wzór Stany Zjednoczone, które od początku zapewniały swoim obywatelom wolność wyznania, a także konsekwentnie pilnowały i pilnują rozłączności sfery państwowej i duchowej. Autor przytacza nawet kilka przykładów działa-nia amerykańskich chrześcijan wbrew własnemu interesowi, byle tylko nie dać urzędnikom okazji do ingerencji w swoje życie duchowe. Jednym z nich była próba wprowadzenia przez Kongres obowiązkowego dnia wol-nego od pracy dla chrześcijan, przeciw której oni sami zdecydowanie za-protestowali (Ku przestrodze, s. 39–44).Eligiusz Czyż przypomina, a właściwie należałoby napisać: uświada-mia czytelnikom, że jedynie rozdzielenie instytucji państwowych i reli-gijnych gwarantuje Kościołowi trwanie i siłę, co powinni wziąć sobie do serca zwłaszcza przywódcy wspólnot wyznaniowych. Słabością natomiast jest ingerowanie w kwestie państwowe i szukanie wroga w urzędach, par-tiach, a nawet w pojedynczym człowieku, traktowanym jak „mocarz”, któ-ry mógłby rywalizować z Bogiem i zagrozić fundamentom wiary.Omawiana książka jest głosem w bardzo aktualnej dziś dyskusji, pre-zentuje stanowisko, które rzadko się słyszy, a jeśli już, to nie zawsze do-ciera ono do szerszego odbiorcy, często przecież uważającego, że Kościół jest wręcz powołany do aktywności w sprawach państwa i powinien być przez nie wspierany. Domaganie się szczególnych względów ze strony władz, finansowanie z budżetu, żywe uczestnictwo w polityce czy też go-spodarce tworzą z Kościoła aktywnego gracza w sprawach spoza sfery religii, teologii, moralności. Jednocześnie skarży się on na brak wpływu na sprawy świeckie, laicyzację społeczeństwa wywołaną przez jakoby zbyt liberalną politykę państwa czy wreszcie na nieustanne „obrażanie uczuć religijnych” swoich członków. Eligiusz Czyż – zwracając się niemal wprost do duchowieństwa – przypomina, że walka i nienawiść „w imię Boże” to tak naprawdę zwrot przeciwko Stwórcy − i dodaje ważne słowa: „Nie baczy się przy tym, iż Wszechmogący, jakby wbrew oczekiwaniom katów niemoralności, jednak nie wykazuje obrazy, nie przestaje miłować grzesznika, wyświadczać mu łaski i darzyć swoimi błogosławieństwami” (z rozdziału Religijny terror, s. 24).Nowoczesne społeczeństwa składają się z jednostek, a każda z nich stawia przed sobą inne wyzwania i cele. Obywatele mogą się różnić języ-kiem, wartościami i tradycjami. Rolą państwa jest wspieranie odmienności  Głos protestanta w kwestii relacji państwo – Kościół 449i kontrola, by nie prowadziły one do konfliktów. Takiej funkcji nie może pełnić Kościół, który obejmuje tylko określoną część społeczeństwa, a nie wszystkich obywateli. Sama zaś integracja społeczna musi opierać się na wartościach kulturowych, na nauce i sztuce, nie na religii, przestrzega Eli-giusz Czyż.Pewnym mankamentem jego rozważań może być bezkrytyczna ide-alizacja rzeczywistości społeczno-politycznej i gospodarczej Stanów Zjednoczonych, jakby ziszczonej ziemi obiecanej. Niekiedy przeszkadza porzucanie racjonalnego dyskursu na rzecz cytatu biblijnego. Czytelnik odnosi wrażenie, że autor boi się powiedzieć za dużo i „ucieka” w Słowo Boże, zasłania się nim. Niewątpliwie jednak książka jest ciekawa poznaw-czo, przybliża inną perspektywę pobożności (biblijną), inny sposób my-ślenia, odmienne wykładnie teologiczne niż te, jakie zwykle w Polsce są upowszechniane, dlatego warto po nią sięgnąć.Artur Stęplewski

Głos protestanta w kwestii relacji  państwo – Kościół

Artur Stęplewski

Crossref

Poznańskie Studia Slawistyczne

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE
PSS NR 10/2016 ISSN 2084-3011
DOI: 10.14746/pss.2016.10.31
Głos protestanta w kwestii relacji  
państwo – Kościół
Eligiusz Czyż, Państwo & Kościół, wyd. Tymbes, 
Kraków 2014, 51 s.
Niemal codziennie w polskich mediach można przeczytać lub usłyszeć 
kontrowersyjne społecznie wypowiedzi polityków i duchownych, którzy – 
„w trosce o obywatela” – informują o wprowadzeniu lub zmianach praw 
dotyczących prywatnych decyzji życiowych: zapłodnienia in vitro, aborcji, 
eutanazji, nauczania religii w szkołach świeckich itp. Przeciwnicy i zwo-
lennicy konkretnych rozwiązań tych palących kwestii przerzucają się argu-
mentami związanymi z etyką, moralnością albo swobodą i wyborem, jaki 
ma czy powinien mieć człowiek. Ważny aspekt tych sporów stanowi rela-
cja państwo – Kościół. Kościół, nawet jeśli określany jest jako zbiorowość 
chrześcijańska, w kontekście polskim przybiera jednoznacznie katolickie 
oblicze, co politycy, szczególnie prawej strony, zwykle deklarują wprost. 
Jego jednostronny obraz potwierdza też prezentacja poglądów i zaprasza-
nie do dyskusji przede wszystkim duchownych katolickich. W rezultacie, 
celowo lub nie, dziennikarze utrwalają przeświadczenie, że Polska jest 
krajem jednej konfesji. Pozytywny wyłom w tej praktyce zrobiła redakcja 
kanału TVN24, która, co prawda nieczęsto, ale jednak zapraszała do pro-
gramu Babiniec kobietę pastora. Jej obecność wśród rozmówców niewąt-
pliwie łamała stereotypowe przekonania dużej części Polaków o obrazie 
polskiego chrześcijaństwa. Pozwoliła z jednej strony pokazać wspólnotę 
wierzących, nad którą duchowej opieki nie muszą – jak np. w katolicyzmie 
– sprawować tylko mężczyźni, z drugiej – prezentowała głos duszpaste-
rza podchodzącego do relacji państwa z Kościołem w sposób obywatelski, 
świadomego rozdziału sfery duchowej i politycznej w życiu społecznym.
Czy Rzeczpospolita Polska jest lub raczej: czy powinna być państwem 
zdeklarowanym religijnie? Czy najnowsze wydarzenia związane choćby 
444 Artur Stęplewski
z falą uchodźców z Bliskiego Wschodu są zagrożeniem ekonomicznym 
dla państwa, czy niosą dla niego również niebezpieczeństwo religijne mo-
gące zmienić obraz „katolickiego kraju”?
Szukając odpowiedzi na te pytania oraz – szerzej – analizując rela-
cje nowoczesnego państwa i religii, warto zwrócić uwagę na niepozorną, 
niespełna pięćdziesięciostronicową książeczkę Eligiusza Czyża pt. Pań-
stwo & Kościół. Publikacja jest tym ciekawsza, że prezentuje stanowisko 
przedstawiciela wspólnoty protestanckiej, marginalizowanej – jak i inne 
polskie Kościoły mniejszościowe – w życiu codziennym. Obejmuje ona 14 
niewielkich rozdziałów, stylistycznie nawiązujących do eseju (a fragmen-
tami do kazania), w których autor przedstawia swoje stanowisko wobec 
omawianych zagadnień. Za najlepszy układ uważa rozdział państwa od 
Kościoła ustanowiony, jego zdaniem, pod wpływem protestanckiej „Wiel-
kiej Reformacji” [pozostawiam wielkie litery zgodnie z pisownią orygi-
nału – A.S.], która wprowadziła zmiany w dziedzinie religii i gospodarki 
(Dzieło Reformacji, s. 5). Za przykład wzorcowej koegzystencji między 
administracją cywilną a kościelną państwa służą Czyżowi Stany Zjedno-
czone Ameryki1 – azyl dla uciskanych przez państwo bądź przez Kościół 
w innych krajach. Nieprzypadkowo swoje rozważania autor rozpoczyna, 
zbyt skromnie lub prowokacyjnie, od przypomnienia historii grupy miesz-
kańców angielskiego hrabstwa Nottingham, która 1620 roku wyruszyła do 
Ameryki w poszukiwaniu swobód religijnych i społecznych (Wstęp, s. 3).
W kilku pierwszych rozdziałach autor koncentruje się na filarach ide-
alnego ustroju społeczno-religijnego – wolności (Nowy świat, s. 10–12), 
silnym prawie stanowionym (Rządy prawa, s. 10–12), szacunku wszystkich 
bez wyjątku obywateli dla państwa (Co cesarskie, a co boskie, s. 12–19), 
szkolnictwie świeckim, które przygotowuje odpowiedzialnych urzędników 
państwowych (Państwo, s. 19–21).
Punktem zwrotnym w dziejach Europy, który pozwolił wyznaczyć 
granice tego, co świeckie, a co duchowe, było według Czyża przeniesie-
nie wiary (i szerzej: religijności) do praw osobistych jednostki. Przesta-
ła ona być oceniana, a zwłaszcza potępiana przez Kościół, narzucający 
1 Wbrew wszelkim notkom bibliograficznym, które nagłówek polonizują, podając spój-
nik „i” między członami tytułu zamiast anglosaskiego „&”, oryginalny kształt graficzny stro-
ny tytułowej nie jest przypadkowy ani błędny.
 Głos protestanta w kwestii relacji państwo – Kościół 445
prawa Boskie jako sądownicze i państwowe, za sposób praktykowania 
religii. Drugi ważny czynnik to uwolnienie nauki i sztuki od autorytetu 
oraz cenzury religijnej, dające możliwość rozwijania twórczych zdolności 
człowieka. Osiągnięcia te przypieczętował rewolucyjny zryw we Francji 
oraz odkrycia geograficzne, przyczyniając się do budowy nowoczesnego 
państwa na nowym kontynencie ostatecznie rozdzielonego z Kościołem 
i zmieniającego obraz całego świata według ducha Oświecenia i wolności 
(s. 7).
Poglądy Eligiusza Czyża wydają się rodzajem paraboli, poprzez którą 
wyraża on swoją krytyczną ocenę współczesnych relacji państwa z Ko-
ściołem w Polsce, wyraźnie odmiennych od zaprezentowanego wzorca 
w związku z nierzadkimi próbami ingerencji głównej organizacji religijnej 
kraju, Kościoła katolickiego, w życie polityczne i społeczne Polski, doko-
nywanymi przy poparciu konfesyjnie zdeklarowanych polityków. Zgodnie 
z protestanckim zaufaniem do Biblii, wszelkie potwierdzenia dla swoich 
opinii, więc także dla krytyki odwrotnej sytuacji, autor znajduje w jej tre-
ści. Podkreśla, że rozdzielenie władzy świeckiej od religijnej nastąpiło już 
w czasach Mojżeszowych, a zakres działalności każdej z nich „wyryty” 
został na dwu Tablicach Przymierza, które są jednocześnie symbolem 
przeprowadzonego przez Boga podziału. Na pierwszej zostały wymienio-
ne przykazania ze sfery Kościoła (od 1 do 4), na drugiej przykazania z ob-
szaru władzy państwa. 
Dłuższy wywód poświęca Czyż biblijnej zasadzie „co boskie Bogu, 
a co cesarskie cesarzowi” (Łuk 20,25)2, mającej rozstrzygające znacze-
nie w konflikcie między administracją państwa i Kościoła. Autor głosi tu 
typowe dla protestanckiej teologii politycznej, a mało popularne w kato-
lickim społeczeństwie przekonanie, że zgodnie ze słowem Ewangelii oraz 
Listów Apostolskich (1Piotr 2,13–25) państwo w każdej sytuacji działa 
właściwie, a wierny nie ma prawa uczestniczyć w działalności wywro-
towej (s. 14–15). Uzasadnia je ograniczenie uprawnień władzy świeckiej 
tylko do drugiej tablicy Dekalogu i oddzielenie jej od instytucji religijnych 
(od teokracji). Sprawia to, że rządy nie muszą być „moralne”, a obywa-
tel nie może oczekiwać, by takie były, ani by jakakolwiek organizacja 
religijna mogła wywierać na nie swój wpływ (s. 19). To przesłanie Czyż 
2 Sigla i identyfikacje biblijne wg Biblii gdańskiej.
446 Artur Stęplewski
interpretuje jako jednoznaczne rozgraniczenie sfer, które nie mają miejsc 
przecinających się, w miejsca „wspólne” bowiem wkracza inkwizycja: 
W interesie wszystkich obywateli jest, by władza nie okazała się rządem dusz, lecz 
rządem prawa. W przeciwnym razie „inkwizycja jest nieuchronnym i logicznym skut-
kiem wszelkich roszczeń jakichkolwiek zgromadzeń ludzi w celu karania niemoralno-
ści, ponieważ karanie niemoralności w pewnym stopniu musi dotykać wszelkich myśli 
i zamiarów serca” (z r6zdziału: Co cesarskie, a co boskie, s. 19).
Kontynuując myśl, autor stwierdza, że prawdziwy chrześcijanin nie 
ma prawa stawiać oporu władzy świeckiej ani rządowi kraju, w którym 
mieszka; wszelka władza, bez względu na ustrój polityczny, zapatrywania 
partii oraz postępowanie rządów, nawet najbardziej brutalne i kierowane 
przeciwko społeczeństwu, zgodne są z nieznanymi ludziom planami Boży-
mi. Prawdopodobnie zdając sobie sprawę z pewnej rewolucyjności takich 
zapatrywań Eligiusz Czyż dokładnie tłumaczy znaczenie pojęcia moral-
ność, jakim się posługuje. Robi to zarówno w odrębnym rozdziale (U źró-
deł moralności, s. 21–23), jak i w trakcie omawiania innych problemów.
Rozdziałem Religijny terror (s. 24–28) rozpoczyna autor cykl rozwa-
żań na temat zagrożeń dla separacji państwa i Kościoła. Na pierwszym 
miejscu stoi fanatyzm religijny i pragnienie narzucania swojego świato-
poglądu innym (szczególnie niewierzącym), dalej cenzura, przewidująca 
kary za obrazę „uczuć religijnych” (tak w oryginale). Zdaniem Czyża jest 
to „zbójowanie” nie mające nic wspólnego z pobożnością ani praworząd-
nością (s. 24).
Podobnie jak świeckości prawa, sądów, oświaty i urzędów państwo-
wych Eligiusz Czyż broni autonomii nauki (W obronie postępu, s. 29–32), 
która nie kieruje się autorytetem Boga. Wynika z tego, że żadna wspólnota 
religijna nie może powstrzymywać rozwoju myśli badawczej; co więcej 
– Kościół powinien wspierać i wykorzystywać naukę, by „otwierać za-
mknięte dotąd drzwi” (s. 29). Kościół – zdaniem autora – zgodnie z usta-
lonym przez Boga porządkiem musi zachować dystans wobec spraw, któ-
rych nie rozumie i do których nie został powołany: „Cywilizacja budowana 
w oparciu o rozum ludzki nie kieruje się autorytetem Boga. Miarą postępu 
w sensie świeckim jest doświadczenie historyczne i odkrycia naukowe, 
a w środowisku kultury i sztuki osiągnięcia w sferze doznań i emocji in-
spirowanych wyobraźnią twórców” (z rozdziału W obronie postępu, s. 29).
 Głos protestanta w kwestii relacji państwo – Kościół 447
Dynamikę i postęp charakteryzujące naukę i sztukę publicysta prze-
ciwstawia niezmienności nauki Kościoła, która – nawet jeśli prowadzi do 
głębszego poznania – nie zmienia wcześniejszych wykładni rozpatrywa-
nego problemu.
W konsekwencji Czyż odrzuca możliwość nauczania religii w szko-
łach świeckich (Nauka u podstaw, s. 44–46). Zadaniem placówek eduka-
cyjnych jest wpajanie uczniom zasady samodzielnego myślenia, poznawa-
nia i zgłębiania otaczającego świata, zadawania trudnych pytań, stawiania 
hipotez i obalania ich poprzez sprawdzanie i doświadczenia oparte na wie-
dzy naukowej. Takiej natury nie ma wiara – podkreśla autor. Stosowanie 
metodologii badawczych wiedzy świeckiej nie przystaje do metafizyki ob-
cowania z Bogiem. Łączenie zatem religii z edukacją szkolną jest jedynie 
nieusprawiedliwionym dążeniem do teokratyzacji państwa.
Kościołowi oddaje autor wyłącznie misję ewangelizacyjną wiernych, 
nauczanie i nadzorowanie przestrzegania zasad moralnych wyznaczonych 
dla określonej wspólnoty deklarującej przynależność do grupy religijnej 
(Kościół, s. 32–34). I tylko dla tej jednej grupy: w przeciwnym razie roz-
szerzanie stref wpływu i zakresu działalności określonego Kościoła grozi 
konfliktem prawd wiary i wykładni teologicznych. O ile zatem rola Ko-
ścioła sprowadza się do etyki postępowania wierzących, o tyle moralność 
nie stanowi przedmiotu zainteresowania państwa, które nie może tego 
aspektu życia regulować, oceniać ani karać, gdyż prowadziłoby to do opo-
wiedzenia się za jednym z wielu możliwych dogmatów wyznaniowych, 
a więc i za jednym z Kościołów, jak można dopowiedzieć.
Państwo ze swojej strony rozwiązuje kwestie społeczne i codzien-
ne troski obywateli, w tym dotyczące lecznictwa, prawa karnego, nauki, 
problemów materialnych (Rozdział Kościoła i państwa, s. 34–38). Przy-
wołam jedną z bardziej interesujących opinii na ten temat: „Współczesne 
chrześcijaństwo nie chce Boga, który wybawia, gdyż bardziej potrzebuje 
instytucji państwa, by ta uczyniła religię przyjemną, wolną od wyrzeczeń 
i ryzyka – zwłaszcza materialnych – strat” (z rozdziału Rozdział Kościoła 
i państwa, s. 38). 
Autor, negując łączenie kompetencji państwa i Kościoła, wielokrotnie 
powtarza i podkreśla, że gwarantem rzeczywistego ich podziału musi być 
konstytucja, a także stałe kontrolowanie przywódców politycznych przez 
obywateli – tylko wtedy ci pierwsi mogą respektować granice różnych 
448 Artur Stęplewski
sfer działalności. W tym właśnie względzie Czyż stawia za wzór Stany 
Zjednoczone, które od początku zapewniały swoim obywatelom wolność 
wyznania, a także konsekwentnie pilnowały i pilnują rozłączności sfery 
państwowej i duchowej. Autor przytacza nawet kilka przykładów działa-
nia amerykańskich chrześcijan wbrew własnemu interesowi, byle tylko 
nie dać urzędnikom okazji do ingerencji w swoje życie duchowe. Jednym 
z nich była próba wprowadzenia przez Kongres obowiązkowego dnia wol-
nego od pracy dla chrześcijan, przeciw której oni sami zdecydowanie za-
protestowali (Ku przestrodze, s. 39–44).
Eligiusz Czyż przypomina, a właściwie należałoby napisać: uświada-
mia czytelnikom, że jedynie rozdzielenie instytucji państwowych i reli-
gijnych gwarantuje Kościołowi trwanie i siłę, co powinni wziąć sobie do 
serca zwłaszcza przywódcy wspólnot wyznaniowych. Słabością natomiast 
jest ingerowanie w kwestie państwowe i szukanie wroga w urzędach, par-
tiach, a nawet w pojedynczym człowieku, traktowanym jak „mocarz”, któ-
ry mógłby rywalizować z Bogiem i zagrozić fundamentom wiary.
Omawiana książka jest głosem w bardzo aktualnej dziś dyskusji, pre-
zentuje stanowisko, które rzadko się słyszy, a jeśli już, to nie zawsze do-
ciera ono do szerszego odbiorcy, często przecież uważającego, że Kościół 
jest wręcz powołany do aktywności w sprawach państwa i powinien być 
przez nie wspierany. Domaganie się szczególnych względów ze strony 
władz, finansowanie z budżetu, żywe uczestnictwo w polityce czy też go-
spodarce tworzą z Kościoła aktywnego gracza w sprawach spoza sfery 
religii, teologii, moralności. Jednocześnie skarży się on na brak wpływu 
na sprawy świeckie, laicyzację społeczeństwa wywołaną przez jakoby 
zbyt liberalną politykę państwa czy wreszcie na nieustanne „obrażanie 
uczuć religijnych” swoich członków. Eligiusz Czyż – zwracając się niemal 
wprost do duchowieństwa – przypomina, że walka i nienawiść „w imię 
Boże” to tak naprawdę zwrot przeciwko Stwórcy − i dodaje ważne słowa: 
„Nie baczy się przy tym, iż Wszechmogący, jakby wbrew oczekiwaniom 
katów niemoralności, jednak nie wykazuje obrazy, nie przestaje miłować 
grzesznika, wyświadczać mu łaski i darzyć swoimi błogosławieństwami” 
(z rozdziału Religijny terror, s. 24).
Nowoczesne społeczeństwa składają się z jednostek, a każda z nich 
stawia przed sobą inne wyzwania i cele. Obywatele mogą się różnić języ-
kiem, wartościami i tradycjami. Rolą państwa jest wspieranie odmienności 
 Głos protestanta w kwestii relacji państwo – Kościół 449
i kontrola, by nie prowadziły one do konfliktów. Takiej funkcji nie może 
pełnić Kościół, który obejmuje tylko określoną część społeczeństwa, a nie 
wszystkich obywateli. Sama zaś integracja społeczna musi opierać się na 
wartościach kulturowych, na nauce i sztuce, nie na religii, przestrzega Eli-
giusz Czyż.
Pewnym mankamentem jego rozważań może być bezkrytyczna ide-
alizacja rzeczywistości społeczno-politycznej i gospodarczej Stanów 
Zjednoczonych, jakby ziszczonej ziemi obiecanej. Niekiedy przeszkadza 
porzucanie racjonalnego dyskursu na rzecz cytatu biblijnego. Czytelnik 
odnosi wrażenie, że autor boi się powiedzieć za dużo i „ucieka” w Słowo 
Boże, zasłania się nim. Niewątpliwie jednak książka jest ciekawa poznaw-
czo, przybliża inną perspektywę pobożności (biblijną), inny sposób my-
ślenia, odmienne wykładnie teologiczne niż te, jakie zwykle w Polsce są 
upowszechniane, dlatego warto po nią sięgnąć.
Artur Stęplewski


Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w