Skibska, Anna Maria

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 8/2015 ISSN 2084-3011DOI: 10.14746/pss.2015.8.31Zabezpieczanie drogi wiodącej  ku poezjiElżbieta Winiecka, Z wnętrza dystansu. Leśmian – Karpowicz – Białoszewski – Miłobędzka, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, 439 s.Noszącą znamiona rygorystycznej, akademickiej erudycji opowieść o poetyckim dystansie inicjuje wiele pogłębionych refleksji, skupionych wokół filozoficznych pomysłów na wskazaną w tytule kategorię i wywie-dzionych z nich, często niezwykle różnorodnych, odczytań. Szczegóło-wa prezentacja wielu stanowisk interpretacyjnych odnośnie do dystansu i jego figuratywnych realizacji dowodzi znakomitego przygotowania, które zmierza ku nowym perspektywom myślenia o współczesnej poezji. Wybór Elżbiety Winieckiej pada na cztery imiona własne: Bolesława Leśmiana, Tymoteusza Karpowicza, Mirona Białoszewskiego (twórczość ostatniego z przywołanych poetów jest bohaterką pierwszej literaturoznawczej przygo-dy autorki, zatytułowanej Białoszewski sylleptyczny) i Krystyny Miłobędz-kiej, których szczególne sygnatury umożliwiają tematyzowanie centralnego problemu, jego trudne, nierzadko paradoksalne uobecnianie. Komentowana opowieść jest rozpięta na czytelnej segmentacji: w jej pierwszej polifonicz-nej odsłonie dystans ujawnia się w diachronicznych konstelacjach (ich ana-lizę autorka rozpoczyna od antropologii filozoficznej Kartezjusza, kończy zaś na współczesnych, postfenomenologicznych i kulturowych ujęciach m.in. Martina Heideggera, Emmanuela Lévinasa, Jeana-Luca Mariona, Mi-chela Foucaulta, Jacques’a Derridy), spośród których nadrzędną wydaje się relacja wobec podmiotu i jego prób samokonstytuowania demontowanych przez doświadczenie braku tożsamości, alienacji, obcości, inności etc. W przekazanej na samym wstępie treści zostaje zamanifestowana pre-ferencja metodologiczna, w której śmiałym geście przezwyciężenia inicjal-nej binarności bez trudu dostrzec można dekonstrukcję. Dwa elementarne 426 Anna Maria Skibskaaspekty dystansu, czyli jego wymiar egzystencjalny oraz komunikacyjny, nie tworzą kontradykcji, przeciwnie, afirmują koniunkcję obu sfer, w któ-rej świetle nowoczesna dwubiegunowa podmiotowość, wzniesiona na sta-łej dywergencji odnośnie do własnego istnienia i świadomości, uwikłana jest w komunikację opartą na paralelnej niewspółmierności dotyczącej doświadczenia oraz jego zawsze opóźnionej artykulacji, „rozłączności – jak w duchu Foucaulta zauważa autorka – słów i rzeczy” (s. 9). W toku dalszych rozważań dystans zaczyna funkcjonować wespół z jego najcel-niejszą substytucją, czyli zapośredniczeniem, które z kolei ukazuje uprzed-niość dystansu względem swojego wytworu: narracji, biorącej udział także w konstruowaniu podmiotowości. Dzięki Ronaldowi Barthes’owi nato-miast, wydobywającemu z antycznego lamusa zjawisko atopii w znaczeniu „nieumiejscowienia”, Elżbieta Winiecka dokonuje zgrabnego skojarzenia dystansu z właściwą współczesności postawą krytyczną, która, przy udziale wzmożonej pracy ironii, nieprzerwanie uprawia strategię podejrzeń w od-niesieniu do amorficznych bądź wielowymiarowych porządków kultury. Co więcej, powstające w samym sercu ironii pytania, ugruntowujące pozy-cję dystansu, przynależą do dyskursywnego sposobu bycia w świecie, re-prezentują język zarządzany mechanizmami retoryki, podczas gdy tradycja fenomenologiczna moment dystansu, wyrażany przez obligatoryjny gest epochē, wiąże z utopijną ze swej natury tęsknotą epistemologiczną. Autorka zdaje sobie sprawę ze szczególnej komplikacji własnego przedsięwzięcia, polegającego na uruchomieniu fascynującej i niełatwej tautologii, stąd też wyznaje w tradycyjnym języku akademickiej rozprawy: „Pisząc z wnętrza dystansu, zmuszeni jesteśmy traktować go jednocześ-nie jako przedmiot opisu i narzędzie, którym posługujemy się, by móc go w ogóle wyartykułować” (s. 15). Perspektywa „z wnętrza dystansu” przyj-muje zatem formę struktury dwustopniowej, w której samo pisanie o dystan-sie oznacza strategię permanentnego dystansowania się wobec zadanego sobie tematu. Tautologiczność dystansu wskazuje także na nieuchronność dysjunkcji, rozdwojenia, „obcość w sercu tożsamości”, eksplikowane przez autorkę na podstawie sugestywnych analiz psychoanalityczno-ety-mologicznych. W efekcie dystans, wpleciony w immanentny dlań aspekt proksemiczny, sygnalizuje egzystencję relacyjną, uwikłaną w sprzeczności, które rodzą się z doświadczenia nietożsamości czy pojmowanej po Derri-dowsku différance. Relacyjność bycia-w-świecie odpowiada za szczególną  Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji 427„niewspółobecność” zawsze zapośredniczonej podmiotowości, która jest o tyle, o ile się wycofuje, spełnia się w nieustannie ponawianym ruchu od „ja” do „się” lub od „się” do „ja”. Pozbawiona „nieścisłego” oddalenia, w którym konstytuują się wszelkie gesty i napięcia, byłaby jednak niemoż-liwa do wyartykułowania. Tę relacyjność, ujawniającą niewspółbieżność świata i jego przedstawień, rzutującą na nietożsamość istnienia i myślenia- -mówienia o tym istnieniu, szczególnie dobrze oddaje współczesna poezja, pojmowana przez Elżbietę Winiecką jako „płaszczyzna tekstowego re-pro-dukowania problematyki dystansu” (s. 18). Komentowana książka stawia jednak na pewien typ lirycznego świa-toodczucia, który zostaje obdarzony mianem egzystencjalizmu lingwi-stycznego czy też lingwizmu egzystencjalistycznego. Stanowi on fuzję dwóch podstawowych nurtów nowoczesnej poezji, realistycznego oraz lingwistycznego, która rozwija się, mówiąc słowami autorki, w „postawę łączącą samowiedzę o własnej sytuacji w świecie, poddającą tę wiedzę krytycznej refleksji, z głębokim poczuciem kryzysu, jaki dotknął język, który odtąd nie może być prostym środkiem ekspresji (…), lecz obiektem oglądu i krytycznej refleksji” (s. 19–20). W tym świetle dystans jawi się jako gwarantcja poetyckiego istnienia, podszyta nostalgią, melancholią, wyjątkowo trudną do przepracowania, gdyż pielęgnowany w poezji temat utraty – w przeciwieństwie do wypartego – nie poddaje się restytucji. Rozprawa składa się z pięciu obszernych rozdziałów: wszystkie ce-chuje charakterystyczny rytm, który sprzyja „dywersyfikacji” niełatwych materiałów, zarówno specjalistycznych, tworzących gęstą siatkę transdy-scyplinarnych odniesień, jak i poetyckich, nie mniej skomplikowanych, często sytuujących się na granicy możliwości interpretacyjnych. Stopień ich nieprzezroczystości, sprzyjający współczesnej strategii misreading, wy-daje się tylko potwierdzać tezę Derridy o niepochwytnej, meandrującej ej-detyczności literatury, która brûle nos étapes. Komentowany powyżej roz-dział (Miejsce dystansu – teorie i interpretacje) spełnia warunki monografii tytułowego problemu, implikuje wiele pytań pod adresem przywoływanych postaw filozoficznych (z naciskiem na postfenomenologię, często zwaną też hermeneutyką), antropologicznych, kulturowych, lingwistycznych, a problematykę dystansu z rozmachem otwiera i pod wyraźnymi auspicjami poetyki dzieła otwartego zaprasza do dalszej dyskusji. Z pewnym zastrze-żeniem – w prezentowanym przypadku sygnatura stawia odbiorcę, także 428 Anna Maria Skibskaprofesjonalnego, w trudnym położeniu, domaga się wielu kompetencji, któ-rych granic szukać trzeba daleko poza obszarem literaturoznawczym.W drugiej odsłonie opowieści wypadnie się spotkać z prekursorem dalej omawianych idiomów, czyli z Leśmianem, nieomal krnąbrnym we własnej hermetyczności, chociaż krnąbrność ta właśnie stanowić ma prze-ciwwagę dla potężnego pesymizmu w związku ze światem w swej nieprze-niknioności odczarowanym. W takich niesprzyjających warunkach rodzi się oddaleniec, potwierdzający obcość w nas samych, figura rozdwoje-nia, codziennie spotykana w lustrze. Karmiony snami o nieskończoności, w trybie równoległej lektury zestawianej przez Elżbietę Winiecką z nie-skończonością Lévinasa, oddaleniec zawiaduje językiem, w którym jed-nocześnie orzeka i stwarza, najchętniej – jak Pan Błaszczyński – z nicości. W niełatwym systemie Leśmiana synonimem poezji ma być pragnienie, zdolne pokonać wszelkie inne byty, pragnienie nadmiarowe, nieskończo-ne, paradoksalnie zmuszające do wyrzeczeń, do owej gnostyckiej kontr-akcji, w której wyniku, jeśli zaufać sefardyjskim kabalistom, rodzi się ten najlepszy z możliwych światów. Z wielką poetycką energią podejrzewany o metafizykę zupełnie już nowoczesną, co podkreśla autorka i nazywa ją przeczuciem, uwolnionym od oczywistych kontekstów, niejasną zapowie-dzią, że mimo wszystko coś ma się jeszcze przydarzyć.Trzecia odsłona opowieści poświęcona jest Tymoteuszowi Karpowi-czowi, twórcy poezji niemożliwej, pierwszemu z trojga awangardowych wnucząt Leśmiana, którym przygląda się autorka. Jego paradoksalna poezja konstruuje dystans poprzez nieustanne próby skracania hiatusu,  separującego „ja” od świata. Dystans ów stanowi efekt ostatecznej trans-gresji, której konieczność utrzymuje w ciągłym szachu nadzwyczajnie wyostrzoną świadomość poetycką, w swojej asemiozie ocierającą się nierzadko o milczenie i szaleństwo. W wypracowanej przez Karpowicza poetyce paralaktycznych zniekształceń, wiernej antymimetyczności, bez-względnie autonomicznej, autorka dostrzega jednak wymiar realistyczny, przejawiający się w krytycznym stosunku do współczesnego paradygmatu społeczno-kulturowego. Z niego rodzą się liryczne światy form sprzecz-nych, niemożliwych, negatywnych, w których trwa bezustanna walka o bezpośredniość, dotyk rzeczywistości rozpadającej się w konfrontacji z gęstniejącą retoryką poetyckiego idiomu – ten zaś potwierdza, zapewne wbrew sobie, brak tożsamości między tekstem i światem. Z transgresyjnej  Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji 429strategii Karpowicz jednak nie rezygnuje, przeświadczony, że sztuka prze-stanie być sobą, jeśli nie zechce wadzić się z nieosiągalnym, co udowadnia w precyzyjnie konstruowanej sieci przytoczeń i interpretacji Elżbieta Wi-niecka. Chwyt transgresji umożliwia przecież tworzenie poprzez do-twa-rzanie, montowanie hipotetycznych wariantów świata realnie istniejącego, wygrywających swoją prywatną pojedynczość w drodze antagonistycznie myślanych pojęć: wychylonego ku obiektywizacji znaczenia i subiektyw-nej, cichej i własnej referencji. We wskazanej przez wiersze Karpowicza przestrzeni nie ma miejsca na płoche, niewinne gry (w tworzywie lub po-nad nim), w niej dochodzi wszak do utożsamienia poznania z tworzeniem, oba procesy zaś stanowią niełatwą konsekwencję transgresji.Czwarta odsłona, dedykowana Mironowi Białoszewskiemu, przeno-si w świat performansu, który bez skrupułów stawia na tworzenie. Two-rzenie, pojmowane w duchu modernistycznej, awangardowej kontestacji, stawiające na pankrytyczne zakwestionowanie tradycji, w której uniesz-kodliwieniu przychodzą z pomocą rozmaite repliki literackie, z parodią na czele. Autonomia jednostki twórczej staje się wypadkową siły samej kontestacji, wywrotowość jej literackiego przedsięwzięcia – efektem kontr-sygnatury, porażającej odbiorcę. Wszystko, o czym pisze Elżbieta Winiecka w stosunku do Białoszewskiego, stanowi konsekwencję dystan-su, pojmowanego jako „immanentny stan świadomości poety” (s. 304), w którym najwyższą stawką jest językowy spektakl: każdorazowo podczas niego/w jego czasie manifestuje się podmiotowość, zmierzająca w swoim twórczym działaniu do wolności bez żadnych ograniczeń. Cel ów, doma-gający się niezwykle silnej, w pełni autonomicznej konstytucji „ja”, wiąże się z przekraczaniem instytucjonalnych reguł, chwytów i konwencji, ze stwarzaniem w języku form kwestionujących często gramatykę samego tworzywa. Dzięki właściwej selekcji materiałów poetyckich, uzupełnio-nych o fragmenty niezwykle osobistego Tajnego dziennika (2012), autorka sugestywnie przekonuje, że dystans u Białoszewskiego współtworzony jest poprzez mocne poczucie zakorzenienia w jego własnej egzystencji, z której wnętrza z niespotykanym żywiołem demontuje język na poczet nowych, zwykle zaskakujących użyć, pod względem formalnym zawsze bardziej pojemnych od tych, które stanowią aktualną własność leksykonu.W ostatnim rozdziale komentowanej opowieści przedstawiona jest poezja Krystyny Miłobędzkiej, o której specyfice decyduje z rygorem 430 Anna Maria Skibskaprzestrzegana reguła rozłączności świata słów i świata rzeczy. W tym samym lirycznym języku walczy się tutaj o maksymalne skrócenie od-ległości, izolujące znaki od referencji, odwzorowujące utopijne marzenie o tym, aby słowo powróciło do rzeczy, skleiło się z nią w monistyczną jedność. Postawę tę autorka proponuje nazwać dziecięcością, nie rezygnu-jąc ze wskazania i przebadania innych właściwości tej intrygującej poezji, dla których rezerwuje takie oto pojęcia: zestawiana z podmiotowym sta-nem rozproszenia kobiecość, buddyjskość, pojmowana jako zjednoczenie twórczej świadomości ze światem, swoiste roztapianie się w nim, oraz „daność”. Ostatnia kategoria, bezpośrednio wywiedziona z pism Mario-na, pośrednio inspirowana zaś uwagami Derridy o darze, rozumiana jest przez autorkę jako „doświadczenie nieredukowalnego dystansu, warunku-jące przeczucie obecności niewyrażalnego” (s. 396). Poezja Miłobędzkiej domaga się obecności, wierzy w jej istnienie, lecz mimo wielu pięknych starań, nie potrafi jej wysłowić. „Ja” koncentruje się zatem na pustce, na orientalnym w swej proweniencji geście wymazywania czy zacierania śla-dów własnego istnienia, czyni zaś tak między innymi w imię etycznego postulatu bycia- -dla-innych. Przewodni temat pustki, do którego dostra-jają się retoryczne instrumenty liryki Miłobędzkiej, implikuje konstela-cję, w której znajdują się i cisza, i milczenie, treści niewypowiedziane, pominięte, grawitujące w kierunku najważniejszej, jak sugeruje Elżbieta Winiecka, figury tej zdumiewającej formalnie poezji, w stronę niewyra-żalnego.Książka o poetyckim dystansie jest nie tylko wielowątkową wyprawą w głąb ważnych idiomów lingwistyczno-egzystencjalistycznych, opowia-da przecież także o współczesnych przemianach świadomości, towarzyszy jej wielu kryzysom, z metafizycznym i językowym na czele, wnikliwie przygląda się stanom, w których „ja” próbuje rozpaczliwie dogonić własne doświadczenie, kiedy afirmacja pociąga za sobą negację, pragnienie obec-ności zaś odkrywa nieobecność. Opowieść Elżbiety Winieckiej stanowi niezwykle cenne zaproszenie do czytania poezji trudnej, która jest świado-ma własnej trudności, opowieść ta ujawnia także wysokiej próby liryczne preferencje samej autorki, z godną podziwu śmiałością stawiającej czoła zawikłanym sytuacjom lingwistycznym.Anna Maria Skibska

Zabezpieczanie drogi wiodącej  ku poezji

Anna Maria Skibska

Crossref

Poznańskie Studia Slawistyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji

 Nauka i Szkolnictwo Wyższe 

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE
PSS NR 8/2015 ISSN 2084-3011
DOI: 10.14746/pss.2015.8.31
Zabezpieczanie drogi wiodącej  
ku poezji
Elżbieta Winiecka, Z wnętrza dystansu. Leśmian – Karpowicz 
– Białoszewski – Miłobędzka, Wydawnictwo Naukowe UAM, 
Poznań 2012, 439 s.
Noszącą znamiona rygorystycznej, akademickiej erudycji opowieść 
o poetyckim dystansie inicjuje wiele pogłębionych refleksji, skupionych 
wokół filozoficznych pomysłów na wskazaną w tytule kategorię i wywie-
dzionych z nich, często niezwykle różnorodnych, odczytań. Szczegóło-
wa prezentacja wielu stanowisk interpretacyjnych odnośnie do dystansu 
i jego figuratywnych realizacji dowodzi znakomitego przygotowania, które 
zmierza ku nowym perspektywom myślenia o współczesnej poezji. Wybór 
Elżbiety Winieckiej pada na cztery imiona własne: Bolesława Leśmiana, 
Tymoteusza Karpowicza, Mirona Białoszewskiego (twórczość ostatniego 
z przywołanych poetów jest bohaterką pierwszej literaturoznawczej przygo-
dy autorki, zatytułowanej Białoszewski sylleptyczny) i Krystyny Miłobędz-
kiej, których szczególne sygnatury umożliwiają tematyzowanie centralnego 
problemu, jego trudne, nierzadko paradoksalne uobecnianie. Komentowana 
opowieść jest rozpięta na czytelnej segmentacji: w jej pierwszej polifonicz-
nej odsłonie dystans ujawnia się w diachronicznych konstelacjach (ich ana-
lizę autorka rozpoczyna od antropologii filozoficznej Kartezjusza, kończy 
zaś na współczesnych, postfenomenologicznych i kulturowych ujęciach 
m.in. Martina Heideggera, Emmanuela Lévinasa, Jeana-Luca Mariona, Mi-
chela Foucaulta, Jacques’a Derridy), spośród których nadrzędną wydaje się 
relacja wobec podmiotu i jego prób samokonstytuowania demontowanych 
przez doświadczenie braku tożsamości, alienacji, obcości, inności etc. 
W przekazanej na samym wstępie treści zostaje zamanifestowana pre-
ferencja metodologiczna, w której śmiałym geście przezwyciężenia inicjal-
nej binarności bez trudu dostrzec można dekonstrukcję. Dwa elementarne 
426 Anna Maria Skibska
aspekty dystansu, czyli jego wymiar egzystencjalny oraz komunikacyjny, 
nie tworzą kontradykcji, przeciwnie, afirmują koniunkcję obu sfer, w któ-
rej świetle nowoczesna dwubiegunowa podmiotowość, wzniesiona na sta-
łej dywergencji odnośnie do własnego istnienia i świadomości, uwikłana 
jest w komunikację opartą na paralelnej niewspółmierności dotyczącej 
doświadczenia oraz jego zawsze opóźnionej artykulacji, „rozłączności – 
jak w duchu Foucaulta zauważa autorka – słów i rzeczy” (s. 9). W toku 
dalszych rozważań dystans zaczyna funkcjonować wespół z jego najcel-
niejszą substytucją, czyli zapośredniczeniem, które z kolei ukazuje uprzed-
niość dystansu względem swojego wytworu: narracji, biorącej udział także 
w konstruowaniu podmiotowości. Dzięki Ronaldowi Barthes’owi nato-
miast, wydobywającemu z antycznego lamusa zjawisko atopii w znaczeniu 
„nieumiejscowienia”, Elżbieta Winiecka dokonuje zgrabnego skojarzenia 
dystansu z właściwą współczesności postawą krytyczną, która, przy udziale 
wzmożonej pracy ironii, nieprzerwanie uprawia strategię podejrzeń w od-
niesieniu do amorficznych bądź wielowymiarowych porządków kultury. 
Co więcej, powstające w samym sercu ironii pytania, ugruntowujące pozy-
cję dystansu, przynależą do dyskursywnego sposobu bycia w świecie, re-
prezentują język zarządzany mechanizmami retoryki, podczas gdy tradycja 
fenomenologiczna moment dystansu, wyrażany przez obligatoryjny gest 
epochē, wiąże z utopijną ze swej natury tęsknotą epistemologiczną. 
Autorka zdaje sobie sprawę ze szczególnej komplikacji własnego 
przedsięwzięcia, polegającego na uruchomieniu fascynującej i niełatwej 
tautologii, stąd też wyznaje w tradycyjnym języku akademickiej rozprawy: 
„Pisząc z wnętrza dystansu, zmuszeni jesteśmy traktować go jednocześ-
nie jako przedmiot opisu i narzędzie, którym posługujemy się, by móc go 
w ogóle wyartykułować” (s. 15). Perspektywa „z wnętrza dystansu” przyj-
muje zatem formę struktury dwustopniowej, w której samo pisanie o dystan-
sie oznacza strategię permanentnego dystansowania się wobec zadanego 
sobie tematu. Tautologiczność dystansu wskazuje także na nieuchronność 
dysjunkcji, rozdwojenia, „obcość w sercu tożsamości”, eksplikowane 
przez autorkę na podstawie sugestywnych analiz psychoanalityczno-ety-
mologicznych. W efekcie dystans, wpleciony w immanentny dlań aspekt 
proksemiczny, sygnalizuje egzystencję relacyjną, uwikłaną w sprzeczności, 
które rodzą się z doświadczenia nietożsamości czy pojmowanej po Derri-
dowsku différance. Relacyjność bycia-w-świecie odpowiada za szczególną 
 Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji 427
„niewspółobecność” zawsze zapośredniczonej podmiotowości, która jest 
o tyle, o ile się wycofuje, spełnia się w nieustannie ponawianym ruchu od 
„ja” do „się” lub od „się” do „ja”. Pozbawiona „nieścisłego” oddalenia, 
w którym konstytuują się wszelkie gesty i napięcia, byłaby jednak niemoż-
liwa do wyartykułowania. Tę relacyjność, ujawniającą niewspółbieżność 
świata i jego przedstawień, rzutującą na nietożsamość istnienia i myślenia- 
-mówienia o tym istnieniu, szczególnie dobrze oddaje współczesna poezja, 
pojmowana przez Elżbietę Winiecką jako „płaszczyzna tekstowego re-pro-
dukowania problematyki dystansu” (s. 18). 
Komentowana książka stawia jednak na pewien typ lirycznego świa-
toodczucia, który zostaje obdarzony mianem egzystencjalizmu lingwi-
stycznego czy też lingwizmu egzystencjalistycznego. Stanowi on fuzję 
dwóch podstawowych nurtów nowoczesnej poezji, realistycznego oraz 
lingwistycznego, która rozwija się, mówiąc słowami autorki, w „postawę 
łączącą samowiedzę o własnej sytuacji w świecie, poddającą tę wiedzę 
krytycznej refleksji, z głębokim poczuciem kryzysu, jaki dotknął język, 
który odtąd nie może być prostym środkiem ekspresji (…), lecz obiektem 
oglądu i krytycznej refleksji” (s. 19–20). W tym świetle dystans jawi się 
jako gwarantcja poetyckiego istnienia, podszyta nostalgią, melancholią, 
wyjątkowo trudną do przepracowania, gdyż pielęgnowany w poezji temat 
utraty – w przeciwieństwie do wypartego – nie poddaje się restytucji. 
Rozprawa składa się z pięciu obszernych rozdziałów: wszystkie ce-
chuje charakterystyczny rytm, który sprzyja „dywersyfikacji” niełatwych 
materiałów, zarówno specjalistycznych, tworzących gęstą siatkę transdy-
scyplinarnych odniesień, jak i poetyckich, nie mniej skomplikowanych, 
często sytuujących się na granicy możliwości interpretacyjnych. Stopień 
ich nieprzezroczystości, sprzyjający współczesnej strategii misreading, wy-
daje się tylko potwierdzać tezę Derridy o niepochwytnej, meandrującej ej-
detyczności literatury, która brûle nos étapes. Komentowany powyżej roz-
dział (Miejsce dystansu – teorie i interpretacje) spełnia warunki monografii 
tytułowego problemu, implikuje wiele pytań pod adresem przywoływanych 
postaw filozoficznych (z naciskiem na postfenomenologię, często zwaną 
też hermeneutyką), antropologicznych, kulturowych, lingwistycznych, 
a problematykę dystansu z rozmachem otwiera i pod wyraźnymi auspicjami 
poetyki dzieła otwartego zaprasza do dalszej dyskusji. Z pewnym zastrze-
żeniem – w prezentowanym przypadku sygnatura stawia odbiorcę, także 
428 Anna Maria Skibska
profesjonalnego, w trudnym położeniu, domaga się wielu kompetencji, któ-
rych granic szukać trzeba daleko poza obszarem literaturoznawczym.
W drugiej odsłonie opowieści wypadnie się spotkać z prekursorem 
dalej omawianych idiomów, czyli z Leśmianem, nieomal krnąbrnym we 
własnej hermetyczności, chociaż krnąbrność ta właśnie stanowić ma prze-
ciwwagę dla potężnego pesymizmu w związku ze światem w swej nieprze-
niknioności odczarowanym. W takich niesprzyjających warunkach rodzi 
się oddaleniec, potwierdzający obcość w nas samych, figura rozdwoje-
nia, codziennie spotykana w lustrze. Karmiony snami o nieskończoności, 
w trybie równoległej lektury zestawianej przez Elżbietę Winiecką z nie-
skończonością Lévinasa, oddaleniec zawiaduje językiem, w którym jed-
nocześnie orzeka i stwarza, najchętniej – jak Pan Błaszczyński – z nicości. 
W niełatwym systemie Leśmiana synonimem poezji ma być pragnienie, 
zdolne pokonać wszelkie inne byty, pragnienie nadmiarowe, nieskończo-
ne, paradoksalnie zmuszające do wyrzeczeń, do owej gnostyckiej kontr-
akcji, w której wyniku, jeśli zaufać sefardyjskim kabalistom, rodzi się ten 
najlepszy z możliwych światów. Z wielką poetycką energią podejrzewany 
o metafizykę zupełnie już nowoczesną, co podkreśla autorka i nazywa ją 
przeczuciem, uwolnionym od oczywistych kontekstów, niejasną zapowie-
dzią, że mimo wszystko coś ma się jeszcze przydarzyć.
Trzecia odsłona opowieści poświęcona jest Tymoteuszowi Karpowi-
czowi, twórcy poezji niemożliwej, pierwszemu z trojga awangardowych 
wnucząt Leśmiana, którym przygląda się autorka. Jego paradoksalna 
poezja konstruuje dystans poprzez nieustanne próby skracania hiatusu, 
 separującego „ja” od świata. Dystans ów stanowi efekt ostatecznej trans-
gresji, której konieczność utrzymuje w ciągłym szachu nadzwyczajnie 
wyostrzoną świadomość poetycką, w swojej asemiozie ocierającą się 
nierzadko o milczenie i szaleństwo. W wypracowanej przez Karpowicza 
poetyce paralaktycznych zniekształceń, wiernej antymimetyczności, bez-
względnie autonomicznej, autorka dostrzega jednak wymiar realistyczny, 
przejawiający się w krytycznym stosunku do współczesnego paradygmatu 
społeczno-kulturowego. Z niego rodzą się liryczne światy form sprzecz-
nych, niemożliwych, negatywnych, w których trwa bezustanna walka 
o bezpośredniość, dotyk rzeczywistości rozpadającej się w konfrontacji 
z gęstniejącą retoryką poetyckiego idiomu – ten zaś potwierdza, zapewne 
wbrew sobie, brak tożsamości między tekstem i światem. Z transgresyjnej 
 Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji 429
strategii Karpowicz jednak nie rezygnuje, przeświadczony, że sztuka prze-
stanie być sobą, jeśli nie zechce wadzić się z nieosiągalnym, co udowadnia 
w precyzyjnie konstruowanej sieci przytoczeń i interpretacji Elżbieta Wi-
niecka. Chwyt transgresji umożliwia przecież tworzenie poprzez do-twa-
rzanie, montowanie hipotetycznych wariantów świata realnie istniejącego, 
wygrywających swoją prywatną pojedynczość w drodze antagonistycznie 
myślanych pojęć: wychylonego ku obiektywizacji znaczenia i subiektyw-
nej, cichej i własnej referencji. We wskazanej przez wiersze Karpowicza 
przestrzeni nie ma miejsca na płoche, niewinne gry (w tworzywie lub po-
nad nim), w niej dochodzi wszak do utożsamienia poznania z tworzeniem, 
oba procesy zaś stanowią niełatwą konsekwencję transgresji.
Czwarta odsłona, dedykowana Mironowi Białoszewskiemu, przeno-
si w świat performansu, który bez skrupułów stawia na tworzenie. Two-
rzenie, pojmowane w duchu modernistycznej, awangardowej kontestacji, 
stawiające na pankrytyczne zakwestionowanie tradycji, w której uniesz-
kodliwieniu przychodzą z pomocą rozmaite repliki literackie, z parodią 
na czele. Autonomia jednostki twórczej staje się wypadkową siły samej 
kontestacji, wywrotowość jej literackiego przedsięwzięcia – efektem 
kontr-sygnatury, porażającej odbiorcę. Wszystko, o czym pisze Elżbieta 
Winiecka w stosunku do Białoszewskiego, stanowi konsekwencję dystan-
su, pojmowanego jako „immanentny stan świadomości poety” (s. 304), 
w którym najwyższą stawką jest językowy spektakl: każdorazowo podczas 
niego/w jego czasie manifestuje się podmiotowość, zmierzająca w swoim 
twórczym działaniu do wolności bez żadnych ograniczeń. Cel ów, doma-
gający się niezwykle silnej, w pełni autonomicznej konstytucji „ja”, wiąże 
się z przekraczaniem instytucjonalnych reguł, chwytów i konwencji, ze 
stwarzaniem w języku form kwestionujących często gramatykę samego 
tworzywa. Dzięki właściwej selekcji materiałów poetyckich, uzupełnio-
nych o fragmenty niezwykle osobistego Tajnego dziennika (2012), autorka 
sugestywnie przekonuje, że dystans u Białoszewskiego współtworzony 
jest poprzez mocne poczucie zakorzenienia w jego własnej egzystencji, 
z której wnętrza z niespotykanym żywiołem demontuje język na poczet 
nowych, zwykle zaskakujących użyć, pod względem formalnym zawsze 
bardziej pojemnych od tych, które stanowią aktualną własność leksykonu.
W ostatnim rozdziale komentowanej opowieści przedstawiona jest 
poezja Krystyny Miłobędzkiej, o której specyfice decyduje z rygorem 
430 Anna Maria Skibska
przestrzegana reguła rozłączności świata słów i świata rzeczy. W tym 
samym lirycznym języku walczy się tutaj o maksymalne skrócenie od-
ległości, izolujące znaki od referencji, odwzorowujące utopijne marzenie 
o tym, aby słowo powróciło do rzeczy, skleiło się z nią w monistyczną 
jedność. Postawę tę autorka proponuje nazwać dziecięcością, nie rezygnu-
jąc ze wskazania i przebadania innych właściwości tej intrygującej poezji, 
dla których rezerwuje takie oto pojęcia: zestawiana z podmiotowym sta-
nem rozproszenia kobiecość, buddyjskość, pojmowana jako zjednoczenie 
twórczej świadomości ze światem, swoiste roztapianie się w nim, oraz 
„daność”. Ostatnia kategoria, bezpośrednio wywiedziona z pism Mario-
na, pośrednio inspirowana zaś uwagami Derridy o darze, rozumiana jest 
przez autorkę jako „doświadczenie nieredukowalnego dystansu, warunku-
jące przeczucie obecności niewyrażalnego” (s. 396). Poezja Miłobędzkiej 
domaga się obecności, wierzy w jej istnienie, lecz mimo wielu pięknych 
starań, nie potrafi jej wysłowić. „Ja” koncentruje się zatem na pustce, na 
orientalnym w swej proweniencji geście wymazywania czy zacierania śla-
dów własnego istnienia, czyni zaś tak między innymi w imię etycznego 
postulatu bycia- -dla-innych. Przewodni temat pustki, do którego dostra-
jają się retoryczne instrumenty liryki Miłobędzkiej, implikuje konstela-
cję, w której znajdują się i cisza, i milczenie, treści niewypowiedziane, 
pominięte, grawitujące w kierunku najważniejszej, jak sugeruje Elżbieta 
Winiecka, figury tej zdumiewającej formalnie poezji, w stronę niewyra-
żalnego.
Książka o poetyckim dystansie jest nie tylko wielowątkową wyprawą 
w głąb ważnych idiomów lingwistyczno-egzystencjalistycznych, opowia-
da przecież także o współczesnych przemianach świadomości, towarzyszy 
jej wielu kryzysom, z metafizycznym i językowym na czele, wnikliwie 
przygląda się stanom, w których „ja” próbuje rozpaczliwie dogonić własne 
doświadczenie, kiedy afirmacja pociąga za sobą negację, pragnienie obec-
ności zaś odkrywa nieobecność. Opowieść Elżbiety Winieckiej stanowi 
niezwykle cenne zaproszenie do czytania poezji trudnej, która jest świado-
ma własnej trudności, opowieść ta ujawnia także wysokiej próby liryczne 
preferencje samej autorki, z godną podziwu śmiałością stawiającej czoła 
zawikłanym sytuacjom lingwistycznym.
Anna Maria Skibska


Polish

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pss/article/download/2438/2421

Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Poznańskie Studia Slawistyczne

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Zabezpieczanie drogi wiodącej ku poezji

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Poznańskie Studia Slawistyczne

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w