Rękas, Joanna

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE
PSS NR 8/2015 ISSN 2084-3011
DOI: 10.14746/pss. 2015.8.30
O przyjemności lektury
Justyna Pomierska, Przysłowia kaszubskie. Studium 
z paremiografii i paremiologii, Instytut Kaszubski w Gdańsku, 
Gdańsk 2013, 696 s.
W kraju, w którym folklorystyka nie ma statusu dziedziny naukowej 
i w czasach zdominowanych przez głośny dyskurs zabierający jej prawo 
do ciągłości1, rozprawa Justyny Pomierskiej – filolożki, folklorystki, pa-
remiolożki, kaszubolożki – zachwyca. Podziw budzi nie tyle liczba stron 
(696), choć i ona zasługuje na uznanie i wyróżnienie, ile lekkość wywodu 
połączona z precyzją badawczą. Autorka, co wyraźnie widać na każdej 
stronie omawianej monografii, ma umiejętność porządkowania ogrom-
nego materiału źródłowego i interpretacyjnego doboru prac krytycznych. 
Trafny i jasny przekaz, choć cechujący się pedanterią językową, nie jest 
przeznaczony wyłącznie dla odbiorcy naukowego. Pracę gdańskiej folk-
lorystki z przyjemnością przeczyta każdy, kto interesuje się problematyką 
kaszubską, paremiologiczną czy szerzej literaturą ustną.
Dwudzielna struktura Studium z paremiografii i paremiologii wynika 
ze specyfiki źródeł, którym autorka Przësłowié samò sã rodzy w głowie 
(Pomierska 2002, 2010) poświęca uwagę badawczą. Rozproszone prze-
strzennie i temporalnie zapisy folkloru słownego, opatrzone różnymi, 
często lapidarnymi komentarzami odnoszącymi się do kontekstu wyko-
nania i przy odmiennym wykorzystaniu znaków interpunkcyjnych jako 
zamienników dla cech prymarnych werbalizacji (cf. Pomierska 2013: 44), 
słusznie zaowocowały podziałem na część eksplanacyjną (monografię) 
i deskryptywną (materiały). Należy podkreślić, że zbiór paremii zawar-
ty w Księdze przysłów kaszubskich (s. 345–696) nie może być w żadnym 
1 Wykaz prac podejmujących kwestię groźby utraty przez folklorystykę ciągłości znaj-
duje się np. w: Rękas 2014.
420 Joanna Rękas
razie uznany za mniej pracochłonny czy niżej wartościowany naukowo 
od segmentu interpretacyjnego. Trud włożony w przygotowanie zbioru, 
klasyfikację, odpowiedni zapis i indeks haseł pomocniczych równy jest 
niepodważalnej wartości poznawczej całej publikacji i jej bezsprzecznej 
aktualności zarówno naukowej, jak i popularyzatorskiej. Podobny zabieg 
– z równie dobrym i studyjnie płodnym skutkiem – zastosowała także 
w zeszłorocznej serii Agnieszka Przybyła-Dumin (2013a; 2013b; 2013c), 
a historię jego wykorzystywania w folklorystyce i etnografii rozpoczyna 
okres rozchodzenia się dróg badaczy terenowych i gabinetowych. Justyna 
Pomierska z sukcesem łączy obie metody pracy eksploratora tekstów kul-
tury, oprowadzając czytelnika po kolejnych, sukcesywnie wprowadzanych 
i rozszerzanych polach analitycznych.
Wyniki badań eksplanacyjnych przedstawione są w sześciu rozdzia-
łach, zatytułowanych kolejno: Wstęp, Dzieje paremiografii kaszubskiej, 
Przysłowia w literaturze kaszubskiej, Opis zawartości „Księgi przysłów 
kaszubskich”, Utrwalony w przysłowiu obraz XIX-wiecznej wsi kaszub-
skiej oraz Językowy artyzm przysłów. Na pierwszy z nich składa się m.in. 
szczegółowo opisany stan badań nad przysłowioznawstwem kaszubskim 
w kontekście folklorystyki i etnografii polskiej. Szczególny nacisk, obok 
precyzyjnie wytyczonych ram źródłowych, autorka kładzie na znaczenie 
prawidłowej i konsekwentnie stosowanej kaszubskiej pisowni paremii. 
Wiele uwagi, ukierunkowanej wyraźnie interpretacyjnie, poświęca także 
pojęciu przysłowia w powiązaniu z frazeologizmem i innymi gatunkami 
folkloru słownego. Na podkreślenie zasługują rozważania wpisujące pra-
cę filolożki w dyskurs genologiczny. Autorka, nie ulegając pokusie jed-
noznacznych ocen i pochopnych wniosków, z wielką pokorą badawczą, 
sprawnie, wręcz z łatwością mówi o trudnej i wymagającej żmudnych stu-
diów materii klasyfikacyjnej.
Historia zapisów kaszubskich przysłów, pozornie – przy nieuważnym 
kartkowaniu publikacji – sprawozdawcza, może być przykładem wzorowe-
go zastosowania narzędzi analitycznych do materii przeglądowej. Każdy 
fragment o charakterze referującym jest oparty na jasnym i zrozumiałym 
dla czytelnika zamyśle krytycznym. Odbiór ułatwiają grafiki (koliste wy-
kresy), ukazujące zestawienia procentowe przysłów ekscerpowanych pod-
czas kwerend na różnym materiale źródłowym. Wyłuskując paremia z pra-
sy kaszubskiej, badaczka płynnie włącza do rozważań dokumentalnych 
 O przyjemności lektury 421
teorię bajki ludowej. Umożliwia to czytelnikowi (odbiorcy) przeniesienie 
wyników jej badań archiwalnych na analizy bajki (z funkcją ludyczną 
i edukacyjną) wykorzystujące specyfikę sposobów informowania społe-
czeństwa oraz kształtowania jego postaw (cf. Maślanka 1976: 168; Pisarek 
2006: 154–155). Dobór materiału bajkowego w wydawnictwach druko-
wanych periodycznie jest wynikiem ich aktualności, wszechstronności, 
publicznego charakteru i wiarygodności (cf. Maślanka 1976: 36), dlatego 
bardzo ważne jest wyszczególnienie przez autorkę Studium z paremiogra-
fii i paremiologii tytułów gazet oraz miejsc i okoliczności ich wydawania. 
Wyraźne jest tworzenie nowej jakości dla bajki ludowej. Dzięki publikacji 
w najbardziej pedagogicznym środku komunikowania masowego (nie ma 
w nim „ulotności” charakteryzującej media audialne, audiowizualne oraz 
Internet), kaszubska bajka ludowa w odbiorze czytelniczym zyskała na dy-
daktyzmie oraz powtarzalności (nie mówiąc już o wpływie na literaturę 
pisaną). Wykorzystano więc następujące cechy prasy:
1) ważny składnik środowiska wychowawczego rozumianego jako 
ogół wpływów zasadniczo nieświadomych i niezamierzonych, korzyst-
nych i niekorzystnych; 
2) medium, w którym problemy moralne zwracają na siebie o wiele 
większą uwagę niż w innych mediach masowych; 
3) zdolność skutecznego wpływania na człowieka w warstwie kultural-
nej, w obrębie której formowane są postawy społeczne (cf. Lepa 2001: 64). 
Zgodnie z praktyką Samuela Adalberga, zastosowaną w Księdze przy-
słów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (Adalberg 1989–
1994), folklorystka włącza „do bazy źródłowej paremiografii kaszubskiej 
dokona[nia] piśmiennictwa kaszubskiego”, co „ma oczywiste uzasadnie-
nie w tym, że literatura piękna, twórczość literacka jest naturalnym środo-
wiskiem, w którym rozwija się język” (Pomierska 2013: 153). Szczególną 
uwagę poświęca utworom: Rozmòwa Pòlôcha z Kaszëbą. Rozmòwa Ka-
szëbë z Pòlôchã Floriana Ceynowy, Ò Panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò 
sécë jachôł Hieronima Derdowskiego, Sowizdrzôł ù Krëbanów Jana Kar-
nowskiego, Dobrogòst i Miłosława. Kaszëbsczé spiéwë dzejowé w trzech 
brawãdach Leona Heyke, Jôchim Czwaruch i Gôdka ò Januszu Skwierkù 
Franciszka Sędzickiego, Dokôzë Alojzego Budzisza oraz dziełom Alek-
sandra Majkowskiego, felietonom Aleksandra Labudy i dramatom Bernar-
da Sychty. Trzysta sześćdziesiąt przysłów wypisanych z materii literackiej 
422 Joanna Rękas
(przy niewielkiej liczbie nowych, oryginalnych), kluczowych dla autor-
ki omawianej rozprawy, podlega analizie co do momentu werbalizacji 
i okoliczności użycia. Jak podkreśla badaczka: „literackie realizacje (...) 
wprowadzają przysłowie-wypowiedzenie w szerszy kontekst i konstytu-
ację, przez co upewniają w interpretacji wielu paremii, a liczny zbiór daje 
potwierdzenie powszechnej znajomości dla przysłów notowanych w zbio-
rach jednostkowo” (Pomierska 2013: 177).
Kolejny rozdział części monograficznej to wzorcowa ilustracja odej-
ścia od modeli ekskluzywistycznych na rzecz powiązań źródłowych, fe-
nomenu przenikania się, nieznającej granic narodowych, państwowych, 
językowych, etnicznych, religijnych itd. materii folkloru słownego. 
W Opisie zawartości czytelnik otrzymuje krytyczny wykaz geograficz-
nych powiązań przysłów kaszubskich, reprezentowany przez zbieżności 
kaszubsko-cieszyńskie, śląskie, małopolskie, mazowieckie, wielkopolskie 
i kociewskie. Całościowy obraz dopełniają informacje o wieku paremii, 
uwzględniające ich żywotność i możliwości asymilacyjne. Dzięki takiej 
ewaluacji materiału możliwe jest płynne przejście do jądra tej rozprawy 
– w moim przekonaniu – jej istoty, która kryje się w rozważaniach do-
tyczących artyzmu językowego przysłowia i utrwalonego w nim obrazu 
dziewiętnastowiecznej wsi. Odnajdując złoty środek między filologicz-
nie i etnograficznie zorientowaną folklorystyką, filolożka znajduje punkt 
oparcia w kluczowym dla folkloru synkretyzmie i buduje na nim analizę 
(pseudo)deskrypcji przysłów. Fenomen ten widać na przykładach pogru-
powanych w następujący sposób: Wiedza o człowieku i świecie; Stosunek 
do wiary katolickiej i polskości oraz Życie rodzinne i towarzyskie. Badacz-
ka, prowadząc analizy w ramach tego podziału, niezmiennie uwzględnia 
zarówno tę część spuścizny paremiologicznej, w której dosłowny sens we-
szły zarówno elementy wiążące się z obrazem świata, jak i takie, których 
związki z nim widoczne są jedynie na płaszczyźnie znaczenia przenośnego 
ze świadomością, iż przysłowie wchodzi w silną zależność od kontekstu 
(cf. Bartmiński 1990: 19). „Fakt, że przysłowia zostały zapisane przez 
zbieraczy w oderwaniu od kontekstu, nie oznacza wcale, że w praktyce są 
one wypowiadane w izolacji (...), żadnego przysłowia i żadnego porzeka-
dła nie przytacza się samoistnie, lecz zawsze w określonym kontekście” 
(Chitima 1983: 365). Pozwala to na uniknięcie podziału nadającego sen-
sowi wtórnemu wartość nadrzędną w stosunku do dosłownego, ponieważ 
 O przyjemności lektury 423
w samym poszukiwaniu znaczenia przysłowia badaczkę interesuje przede 
wszystkim jego obrazowość, która zawiera się w obu typach znaczeń, stąd 
też widoczne w monografii zrównanie jakości sensów.
Dzięki takim założeniom badawczym folklorystka, pomimo oparcia 
w źródłach zastanych, może uwzględnić ich nadawczo-odbiorczą specyfikę, 
która jest podstawą wariantywności ocenianą „dopiero właściwie w bada-
niach terenowych”, kiedy zapisywane są „wszystkie – a nie tylko wybrane – 
przysłowia” (Czubalina, Czubała 1988: 102). Mówiąc o paremiach jako sa-
modzielnych faktach językowych i literackich (Pomierska 2013: 289–330) 
w kontekście ich artyzmu podkreślanego przez konstrukcje stylistyczne, 
badaczka uwzględnia prawomocnie i niezwykle ciekawie ich genetyczny 
związek z żywą mową. Czyni to przede wszystkim w podrozdziale Formu-
liczność, którego wartości poznawcze docenią nie tylko paremiolodzy, ale 
i badacze folkloru w ogóle. Przedstawiony w nim sposób analizy i wypra-
cowane wnioski można wykorzystać w genologicznych i funkcjonalnych 
rozważaniach poświęconych wszystkim gatunkom twórczości słownej.
Jak wspomniałam, drugą część omawianej publikacji tworzy Księga 
przysłów kaszubskich, na którą składa się około 7300 jednostek, „nie licząc 
dość licznych mało znaczących odmianek kaszubskich poświadczeń (uję-
tych zwykle we wspólnym zapisie), wyekscerpowanych z[e] wszystkich 
możliwych dostępnych dziś źródeł: paremiograficznych, słownikowych 
i etnograficznych oraz z piśmiennictwa kaszubskiego do 1945 r.” (s. 179), 
w układzie alfabetycznym opartym „na uznaniu za hasło wyrazu-jądra 
przysłowia” (s. 347). Zbiór uzupełnia – i ułatwia posługiwanie się nim 
– selektywny, tj. rejestrujący tylko wyrazy najważniejsze, bezpośrednio 
związane z warstwą treści i znaczeniem dosłownym, Indeks haseł pomoc-
niczych, odsyłający do określonego hasła i numeru przysłowia.
Studium Przysłowia kaszubskie to przystępnie napisanie kompendium 
wiedzy o paremiografii i paremiologii, ukierunkowane nie deskryptyw-
nie, lecz interpretacyjnie. Jego odbiorca uzyskuje materiał źródłowy oraz 
pomoc we własnych klasyfikacjach i innych – paremiologicznych i folk-
lorystycznych – analizach. Piękno słowa i lekkość pióra, które stanowią 
o merytorycznym i poznawczym wnętrzu omawianej publikacji, znalazły 
odbicie w graficznej oprawie Przysłów… Bogaty materiał ikonograficzny 
oraz staranność redakcji językowej i technicznej stanowią kropkę nad i. 
Pozostaje jedynie mieć nadzieję, że polska folklorystyka, rozumiana nie 
424 Joanna Rękas
jako nauka badająca tylko polskie teksty folkloru, ale i taka, której materią 
źródłową jest folklor z całego świata, analizowany przez krajowych uczo-
nych, będzie regularnie wzbogacana o tak świetne publikacje. W omawia-
nym tekście nie ma miejsc zbędnych, każdy fragment jest celowy i każdy 
ma swoje locus w koncepcie autorskim. Justyna Pomierska, jak wnioskuję 
z jej dzieła, hołduje zasadzie Antoina de Saint-Exupéry’ego, według które-
go „inżynier wie, że osiągnął doskonałość nie wtedy, kiedy nie można nic 
już dodać, ale kiedy nie można nic już zabrać” (Saint-Exupéry 1998: 13).
Joanna Rękas
Literatura
Adalberg S., 1989–1994, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych 
polskich, Warszawa.
Bartmiński J., 1990, Folklor – język – poetyka, Wrocław–Warszawa–Kraków. 
Chitima I.С., 1983, Uniwersalny świat przysłów, przeł. J. Styczyński, w: I.C. Chitima, 
Literackie studia i szkice rumunistyczno-polonistyczne, red. H. Misterski,  Warszawa.
Czubalina M., Czubała D., 1988, Refleksje paremiologiczne, w: Z problemów badania 
kultury ludowej, red. T. Kłak, Katowice.
Lepa A., 2001, Mity i obrazy, Łódź.
Maślanka J., (red.), 1976, Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław–Warszawa–Kra-
ków–Gdańsk.
Pisarek W., (red.), 2006, Słownik terminologii medialnej, Kraków.
Pomierska J., 2002 (wyd. II 2010), Przësłowié samò sã rodzy w głowie: Kaszubskie 
przysłowia z polskimi odpowiednikami, Gdańsk.
Pomierska J., 2013, Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, 
Gdańsk.
Przybyła-Dumin A., 2013a, Proza folklorystyczna u progu XXI wieku na podstawie 
badań terenowych. Monografia, Chorzów–Katowice.
Przybyła-Dumin A., 2013b, Proza folklorystyczna u progu XXI. Bajka ludowa. Legen-
da. Anegdota. Materiały, Chorzów–Katowice.
Przybyła-Dumin A., 2013c, Proza folklorystyczna u progu XXI. Podanie. Opowieść 
wspomnieniowa. Legenda współczesna. Materiały, Chorzów–Katowice.
Rękas J., 2014, Druga młodość folklorystyki – podjęcie dyskusji, „Literatura Ludowa” 
nr 4–5, s. 51–59.
Saint-Exupéry A., 1998, Ziemia ojczyzna ludzi, przeł. M. Morstin-Górska, Warszawa.


Polish

O przyjemności lektury

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 8/2015 ISSN 2084-3011DOI: 10.14746/pss. 2015.8.30O przyjemności lekturyJustyna Pomierska, Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, Instytut Kaszubski w Gdańsku, Gdańsk 2013, 696 s.W kraju, w którym folklorystyka nie ma statusu dziedziny naukowej i w czasach zdominowanych przez głośny dyskurs zabierający jej prawo do ciągłości1, rozprawa Justyny Pomierskiej – filolożki, folklorystki, pa-remiolożki, kaszubolożki – zachwyca. Podziw budzi nie tyle liczba stron (696), choć i ona zasługuje na uznanie i wyróżnienie, ile lekkość wywodu połączona z precyzją badawczą. Autorka, co wyraźnie widać na każdej stronie omawianej monografii, ma umiejętność porządkowania ogrom-nego materiału źródłowego i interpretacyjnego doboru prac krytycznych. Trafny i jasny przekaz, choć cechujący się pedanterią językową, nie jest przeznaczony wyłącznie dla odbiorcy naukowego. Pracę gdańskiej folk-lorystki z przyjemnością przeczyta każdy, kto interesuje się problematyką kaszubską, paremiologiczną czy szerzej literaturą ustną.Dwudzielna struktura Studium z paremiografii i paremiologii wynika ze specyfiki źródeł, którym autorka Przësłowié samò sã rodzy w głowie (Pomierska 2002, 2010) poświęca uwagę badawczą. Rozproszone prze-strzennie i temporalnie zapisy folkloru słownego, opatrzone różnymi, często lapidarnymi komentarzami odnoszącymi się do kontekstu wyko-nania i przy odmiennym wykorzystaniu znaków interpunkcyjnych jako zamienników dla cech prymarnych werbalizacji (cf. Pomierska 2013: 44), słusznie zaowocowały podziałem na część eksplanacyjną (monografię) i deskryptywną (materiały). Należy podkreślić, że zbiór paremii zawar-ty w Księdze przysłów kaszubskich (s. 345–696) nie może być w żadnym 1 Wykaz prac podejmujących kwestię groźby utraty przez folklorystykę ciągłości znaj-duje się np. w: Rękas 2014.420 Joanna Rękasrazie uznany za mniej pracochłonny czy niżej wartościowany naukowo od segmentu interpretacyjnego. Trud włożony w przygotowanie zbioru, klasyfikację, odpowiedni zapis i indeks haseł pomocniczych równy jest niepodważalnej wartości poznawczej całej publikacji i jej bezsprzecznej aktualności zarówno naukowej, jak i popularyzatorskiej. Podobny zabieg – z równie dobrym i studyjnie płodnym skutkiem – zastosowała także w zeszłorocznej serii Agnieszka Przybyła-Dumin (2013a; 2013b; 2013c), a historię jego wykorzystywania w folklorystyce i etnografii rozpoczyna okres rozchodzenia się dróg badaczy terenowych i gabinetowych. Justyna Pomierska z sukcesem łączy obie metody pracy eksploratora tekstów kul-tury, oprowadzając czytelnika po kolejnych, sukcesywnie wprowadzanych i rozszerzanych polach analitycznych.Wyniki badań eksplanacyjnych przedstawione są w sześciu rozdzia-łach, zatytułowanych kolejno: Wstęp, Dzieje paremiografii kaszubskiej, Przysłowia w literaturze kaszubskiej, Opis zawartości „Księgi przysłów kaszubskich”, Utrwalony w przysłowiu obraz XIX-wiecznej wsi kaszub-skiej oraz Językowy artyzm przysłów. Na pierwszy z nich składa się m.in. szczegółowo opisany stan badań nad przysłowioznawstwem kaszubskim w kontekście folklorystyki i etnografii polskiej. Szczególny nacisk, obok precyzyjnie wytyczonych ram źródłowych, autorka kładzie na znaczenie prawidłowej i konsekwentnie stosowanej kaszubskiej pisowni paremii. Wiele uwagi, ukierunkowanej wyraźnie interpretacyjnie, poświęca także pojęciu przysłowia w powiązaniu z frazeologizmem i innymi gatunkami folkloru słownego. Na podkreślenie zasługują rozważania wpisujące pra-cę filolożki w dyskurs genologiczny. Autorka, nie ulegając pokusie jed-noznacznych ocen i pochopnych wniosków, z wielką pokorą badawczą, sprawnie, wręcz z łatwością mówi o trudnej i wymagającej żmudnych stu-diów materii klasyfikacyjnej.Historia zapisów kaszubskich przysłów, pozornie – przy nieuważnym kartkowaniu publikacji – sprawozdawcza, może być przykładem wzorowe-go zastosowania narzędzi analitycznych do materii przeglądowej. Każdy fragment o charakterze referującym jest oparty na jasnym i zrozumiałym dla czytelnika zamyśle krytycznym. Odbiór ułatwiają grafiki (koliste wy-kresy), ukazujące zestawienia procentowe przysłów ekscerpowanych pod-czas kwerend na różnym materiale źródłowym. Wyłuskując paremia z pra-sy kaszubskiej, badaczka płynnie włącza do rozważań dokumentalnych  O przyjemności lektury 421teorię bajki ludowej. Umożliwia to czytelnikowi (odbiorcy) przeniesienie wyników jej badań archiwalnych na analizy bajki (z funkcją ludyczną i edukacyjną) wykorzystujące specyfikę sposobów informowania społe-czeństwa oraz kształtowania jego postaw (cf. Maślanka 1976: 168; Pisarek 2006: 154–155). Dobór materiału bajkowego w wydawnictwach druko-wanych periodycznie jest wynikiem ich aktualności, wszechstronności, publicznego charakteru i wiarygodności (cf. Maślanka 1976: 36), dlatego bardzo ważne jest wyszczególnienie przez autorkę Studium z paremiogra-fii i paremiologii tytułów gazet oraz miejsc i okoliczności ich wydawania. Wyraźne jest tworzenie nowej jakości dla bajki ludowej. Dzięki publikacji w najbardziej pedagogicznym środku komunikowania masowego (nie ma w nim „ulotności” charakteryzującej media audialne, audiowizualne oraz Internet), kaszubska bajka ludowa w odbiorze czytelniczym zyskała na dy-daktyzmie oraz powtarzalności (nie mówiąc już o wpływie na literaturę pisaną). Wykorzystano więc następujące cechy prasy:1) ważny składnik środowiska wychowawczego rozumianego jako ogół wpływów zasadniczo nieświadomych i niezamierzonych, korzyst-nych i niekorzystnych; 2) medium, w którym problemy moralne zwracają na siebie o wiele większą uwagę niż w innych mediach masowych; 3) zdolność skutecznego wpływania na człowieka w warstwie kultural-nej, w obrębie której formowane są postawy społeczne (cf. Lepa 2001: 64). Zgodnie z praktyką Samuela Adalberga, zastosowaną w Księdze przy-słów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich (Adalberg 1989–1994), folklorystka włącza „do bazy źródłowej paremiografii kaszubskiej dokona[nia] piśmiennictwa kaszubskiego”, co „ma oczywiste uzasadnie-nie w tym, że literatura piękna, twórczość literacka jest naturalnym środo-wiskiem, w którym rozwija się język” (Pomierska 2013: 153). Szczególną uwagę poświęca utworom: Rozmòwa Pòlôcha z Kaszëbą. Rozmòwa Ka-szëbë z Pòlôchã Floriana Ceynowy, Ò Panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł Hieronima Derdowskiego, Sowizdrzôł ù Krëbanów Jana Kar-nowskiego, Dobrogòst i Miłosława. Kaszëbsczé spiéwë dzejowé w trzech brawãdach Leona Heyke, Jôchim Czwaruch i Gôdka ò Januszu Skwierkù Franciszka Sędzickiego, Dokôzë Alojzego Budzisza oraz dziełom Alek-sandra Majkowskiego, felietonom Aleksandra Labudy i dramatom Bernar-da Sychty. Trzysta sześćdziesiąt przysłów wypisanych z materii literackiej 422 Joanna Rękas(przy niewielkiej liczbie nowych, oryginalnych), kluczowych dla autor-ki omawianej rozprawy, podlega analizie co do momentu werbalizacji i okoliczności użycia. Jak podkreśla badaczka: „literackie realizacje (...) wprowadzają przysłowie-wypowiedzenie w szerszy kontekst i konstytu-ację, przez co upewniają w interpretacji wielu paremii, a liczny zbiór daje potwierdzenie powszechnej znajomości dla przysłów notowanych w zbio-rach jednostkowo” (Pomierska 2013: 177).Kolejny rozdział części monograficznej to wzorcowa ilustracja odej-ścia od modeli ekskluzywistycznych na rzecz powiązań źródłowych, fe-nomenu przenikania się, nieznającej granic narodowych, państwowych, językowych, etnicznych, religijnych itd. materii folkloru słownego. W Opisie zawartości czytelnik otrzymuje krytyczny wykaz geograficz-nych powiązań przysłów kaszubskich, reprezentowany przez zbieżności kaszubsko-cieszyńskie, śląskie, małopolskie, mazowieckie, wielkopolskie i kociewskie. Całościowy obraz dopełniają informacje o wieku paremii, uwzględniające ich żywotność i możliwości asymilacyjne. Dzięki takiej ewaluacji materiału możliwe jest płynne przejście do jądra tej rozprawy – w moim przekonaniu – jej istoty, która kryje się w rozważaniach do-tyczących artyzmu językowego przysłowia i utrwalonego w nim obrazu dziewiętnastowiecznej wsi. Odnajdując złoty środek między filologicz-nie i etnograficznie zorientowaną folklorystyką, filolożka znajduje punkt oparcia w kluczowym dla folkloru synkretyzmie i buduje na nim analizę (pseudo)deskrypcji przysłów. Fenomen ten widać na przykładach pogru-powanych w następujący sposób: Wiedza o człowieku i świecie; Stosunek do wiary katolickiej i polskości oraz Życie rodzinne i towarzyskie. Badacz-ka, prowadząc analizy w ramach tego podziału, niezmiennie uwzględnia zarówno tę część spuścizny paremiologicznej, w której dosłowny sens we-szły zarówno elementy wiążące się z obrazem świata, jak i takie, których związki z nim widoczne są jedynie na płaszczyźnie znaczenia przenośnego ze świadomością, iż przysłowie wchodzi w silną zależność od kontekstu (cf. Bartmiński 1990: 19). „Fakt, że przysłowia zostały zapisane przez zbieraczy w oderwaniu od kontekstu, nie oznacza wcale, że w praktyce są one wypowiadane w izolacji (...), żadnego przysłowia i żadnego porzeka-dła nie przytacza się samoistnie, lecz zawsze w określonym kontekście” (Chitima 1983: 365). Pozwala to na uniknięcie podziału nadającego sen-sowi wtórnemu wartość nadrzędną w stosunku do dosłownego, ponieważ  O przyjemności lektury 423w samym poszukiwaniu znaczenia przysłowia badaczkę interesuje przede wszystkim jego obrazowość, która zawiera się w obu typach znaczeń, stąd też widoczne w monografii zrównanie jakości sensów.Dzięki takim założeniom badawczym folklorystka, pomimo oparcia w źródłach zastanych, może uwzględnić ich nadawczo-odbiorczą specyfikę, która jest podstawą wariantywności ocenianą „dopiero właściwie w bada-niach terenowych”, kiedy zapisywane są „wszystkie – a nie tylko wybrane – przysłowia” (Czubalina, Czubała 1988: 102). Mówiąc o paremiach jako sa-modzielnych faktach językowych i literackich (Pomierska 2013: 289–330) w kontekście ich artyzmu podkreślanego przez konstrukcje stylistyczne, badaczka uwzględnia prawomocnie i niezwykle ciekawie ich genetyczny związek z żywą mową. Czyni to przede wszystkim w podrozdziale Formu-liczność, którego wartości poznawcze docenią nie tylko paremiolodzy, ale i badacze folkloru w ogóle. Przedstawiony w nim sposób analizy i wypra-cowane wnioski można wykorzystać w genologicznych i funkcjonalnych rozważaniach poświęconych wszystkim gatunkom twórczości słownej.Jak wspomniałam, drugą część omawianej publikacji tworzy Księga przysłów kaszubskich, na którą składa się około 7300 jednostek, „nie licząc dość licznych mało znaczących odmianek kaszubskich poświadczeń (uję-tych zwykle we wspólnym zapisie), wyekscerpowanych z[e] wszystkich możliwych dostępnych dziś źródeł: paremiograficznych, słownikowych i etnograficznych oraz z piśmiennictwa kaszubskiego do 1945 r.” (s. 179), w układzie alfabetycznym opartym „na uznaniu za hasło wyrazu-jądra przysłowia” (s. 347). Zbiór uzupełnia – i ułatwia posługiwanie się nim – selektywny, tj. rejestrujący tylko wyrazy najważniejsze, bezpośrednio związane z warstwą treści i znaczeniem dosłownym, Indeks haseł pomoc-niczych, odsyłający do określonego hasła i numeru przysłowia.Studium Przysłowia kaszubskie to przystępnie napisanie kompendium wiedzy o paremiografii i paremiologii, ukierunkowane nie deskryptyw-nie, lecz interpretacyjnie. Jego odbiorca uzyskuje materiał źródłowy oraz pomoc we własnych klasyfikacjach i innych – paremiologicznych i folk-lorystycznych – analizach. Piękno słowa i lekkość pióra, które stanowią o merytorycznym i poznawczym wnętrzu omawianej publikacji, znalazły odbicie w graficznej oprawie Przysłów… Bogaty materiał ikonograficzny oraz staranność redakcji językowej i technicznej stanowią kropkę nad i. Pozostaje jedynie mieć nadzieję, że polska folklorystyka, rozumiana nie 424 Joanna Rękasjako nauka badająca tylko polskie teksty folkloru, ale i taka, której materią źródłową jest folklor z całego świata, analizowany przez krajowych uczo-nych, będzie regularnie wzbogacana o tak świetne publikacje. W omawia-nym tekście nie ma miejsc zbędnych, każdy fragment jest celowy i każdy ma swoje locus w koncepcie autorskim. Justyna Pomierska, jak wnioskuję z jej dzieła, hołduje zasadzie Antoina de Saint-Exupéry’ego, według które-go „inżynier wie, że osiągnął doskonałość nie wtedy, kiedy nie można nic już dodać, ale kiedy nie można nic już zabrać” (Saint-Exupéry 1998: 13).Joanna RękasLiteraturaAdalberg S., 1989–1994, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa.Bartmiński J., 1990, Folklor – język – poetyka, Wrocław–Warszawa–Kraków. Chitima I.С., 1983, Uniwersalny świat przysłów, przeł. J. Styczyński, w: I.C. Chitima, Literackie studia i szkice rumunistyczno-polonistyczne, red. H. Misterski,  Warszawa.Czubalina M., Czubała D., 1988, Refleksje paremiologiczne, w: Z problemów badania kultury ludowej, red. T. Kłak, Katowice.Lepa A., 2001, Mity i obrazy, Łódź.Maślanka J., (red.), 1976, Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław–Warszawa–Kra-ków–Gdańsk.Pisarek W., (red.), 2006, Słownik terminologii medialnej, Kraków.Pomierska J., 2002 (wyd. II 2010), Przësłowié samò sã rodzy w głowie: Kaszubskie przysłowia z polskimi odpowiednikami, Gdańsk.Pomierska J., 2013, Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, Gdańsk.Przybyła-Dumin A., 2013a, Proza folklorystyczna u progu XXI wieku na podstawie badań terenowych. Monografia, Chorzów–Katowice.Przybyła-Dumin A., 2013b, Proza folklorystyczna u progu XXI. Bajka ludowa. Legen-da. Anegdota. Materiały, Chorzów–Katowice.Przybyła-Dumin A., 2013c, Proza folklorystyczna u progu XXI. Podanie. Opowieść wspomnieniowa. Legenda współczesna. Materiały, Chorzów–Katowice.Rękas J., 2014, Druga młodość folklorystyki – podjęcie dyskusji, „Literatura Ludowa” nr 4–5, s. 51–59.Saint-Exupéry A., 1998, Ziemia ojczyzna ludzi, przeł. M. Morstin-Górska, Warszawa.

O przyjemności lektury

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Poznańskie Studia Slawistyczne

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Crossref

O przyjemności lektury

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Poznańskie Studia Slawistyczne

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w