Recenzja książki Božidara Jezernika pt.
"Naga wyspa. Gułag Tity".635335725Poznańskie Studia Slawistyczn

Lis-Wielgosz, Izabela

Poznańskie Studia Slawistyczne

Izabela Lis-Wielgosz

Crossref

Upiorne oblicze systemu

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 6/2014 ISSN 2084-3011Upiorne oblicze systemuBožidar Jezernik, Naga wyspa. Gułag Tity, przeł. J. Pomorska, J. Sławińska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013, 357 s.Božidara Jezernika przedstawiać nie trzeba, jego książki, takie jak Dzi-ka Europa. Bałkany w oczach zachodnich podróżników (2007) i Kawa (2011) są dobrze znane i cenione na polskim rynku czytelniczym. W ubieg-łym roku, nakładem Wydawnictwa Czarne, ukazała się kolejna pozycja tego autora i wzbudziła duże zainteresowanie zarówno ze względu na głoś-ne nazwisko, jak i samą tematykę, nieobecną dotąd w świadomości wielu odbiorców. Polskie wydanie zostało opatrzone uderzającym, wywołującym silne skojarzenia, tytułem Naga wyspa. Gułag Tity, co wydaje się zabiegiem zarówno poznawczym, popularyzatorskim, jak i marketingowym. Rzecz jas-na, przyniósł on pożądany skutek. Czytelnik z tej części Europy, obarczony doświadczeniem totalitaryzmów, wychowany na literaturze obozowej/ła-growej, przechowujący pamięć o ponurych czasach i ofi arach zbrodniczych systemów, zareaguje na samo słowo gułag. Można mniemać, że podobną in-tencję miał sam autor, jednak oryginalny tytuł: Non cogito ergo sum. Arhe-ologija neke šale, który w polskim tłumaczeniu mógłby brzmieć: Non cogito ergo sum. Archeologia pewnego żartu (najwyraźniej ze względu na zagra-nicznego adresata), nie ma odpowiedniego ciężaru gatunkowego. Tymcza-sem dla wtajemniczonych i znawców tematu to interesująca i rozpoznawal-na, równie jaskrawa co przekład, etykieta, która zachowując znaczeniowy ładunek, zostaje w dość lekki sposób wprowadzona w grę skojarzeń i remi-niscencji. Już od samego początku widać, jak bardzo posępna, choć niepo-zbawiona humorystyczno-absurdalnego zabarwienia, będzie problematyka książki. Autor przywołuje żart krążący w titowskiej Jugosławii, o tym, że po II wojnie światowej pewien człowiek wykrzyknął: „Precz ze Stalinem!”, Izabela Lis-Wielgosz354za co na długo trafi ł do więzienia; kiedy po odbyciu kary, na dowód udanej resocjalizacji, zawołał: „Niech żyje Stalin!”, został – zapewne ku swemu zdumieniu – powtórnie skazany na pozbawienie wolności. Dowcip doty-czy przełomowego roku 1948, kiedy doszło do konfl iktu Tity ze Stalinem i, uchwałą Kominformu, do potępienia przywódców Komunistycznej Partii Jugosławii. Nastąpiła fala aresztowań rzeczywistych i domniemanych zwo-lenników sowieckiej rezolucji, zwanych kominformowcami. „Czas terroru zastąpił czas wojny” podsumowuje Jezernik (s. 13). Ruszyła machina re-presji, powstał program reedukacji – nawracania na socjalistyczną wiarę, budowania więzień i obozów tzw. pracy społecznie użytecznej, które siały powszechny postrach, a według władz stanowiły elementarną zasadę peda-gogiki (jakże charakterystyczną dla systemów totalitarnych), służącą kon-struowaniu nowego lepszego człowieka, którego motto powinno brzmieć: „Nie myślę, więc jestem”. W takim klimacie, mimo wcześniejszej krytyki sowieckich łagrów, powstała kolonia karna – Naga Wyspa (Goli otok), tytu-łowa w polskiej edycji, a dodatkowo określona w niej mianem gułagu Tity. Za przyzwoleniem autora, w bliski oryginalnej wersji, a jednak odmienny sposób, nazwa ta nie tylko uruchamia mechanizm natychmiastowego i od-powiedniego łączenia faktów, ale również może i ma powodować zdziwie-nie, a nawet niedowierzanie czytelnika, nieadekwatne do serii wydawniczej Historia, w której tekst się ukazał. Osłupienie i nieufność są tym większe, że tekst przeczy utrwalonemu, także w Polsce, obrazowi wolnej od wschod-niego reżimu, prozachodniej, względnie liberalnej i samorządnej Jugosła-wii. Adam Michnik pisze o tym w przedmowie (Morfologia Nagiej Wyspy) do polskiej publikacji, podkreślając, że przy dominującym w całym bloku postsowieckim zafałszowanym wizerunku tego największego na Bałkanach państwa, książka Jezernika szokuje opowieścią „o okrucieństwach stalini-zmu antystalinowskiego”, jednocześnie stanowiąc „trafny komentarz do najwybitniejszych dokonań «literatury łagrów»: Sołżenicyna i Szałamowa, Borowskiego i Herlinga-Grudzińskiego” (s. 9). Naga Wyspa była jednym z wielu upiornych wcieleń ówczesnego sys-temu. Przez długi czas ofi cjalnie nieistniejąca – celowo owiana tajem-nicą, aby zdawała się jeszcze bardziej groźna, rozmyślnie niezaznaczana na mapie geografi cznej, na ideologiczną zaś wpisana jako miejsce uniesz-kodliwiania realnych i potencjalnych zdrajców, wrogów partii i narodu; ośrodek dla zawróconych ze złej drogi i światopoglądowo uzdrawianych, Upiorne oblicze systemu 355początkowo tylko kominformowców, potem także ustaszy, czetników, đi-lasowców i zwykłych przestępców. Autor poświęca wiele uwagi genezie wyspy, odwołuje się do kształtujących europejską wspólnotę i kulturę mi-tycznych konstrukcji, schematów imaginacyjnych, tradycji antycznej, śred-niowiecznej i ludowej, wskazując tym samym na powtarzalność historii, wiecznie aktualne postawy, motywowane niezmiennym zbiorem/kanonem wyobrażeń; akcentuje zdolność ludzkości do okrucieństwa i zabójczego dla idei humanitaryzmu szaleństwa zbrodni. Antropologiczny wywód przepla-ta wieloma wątkami faktografi cznymi, barwnymi, a nawet symbolicznymi. Pisze o rosyjskich jeńcach, przetrzymywanych tu przez Austriaków w cza-sie I wojny światowej i komentuje: „właśnie na tej wyspie zostawili swe kości akurat Rosjanie” (s. 47) – w miejscu, w którym potem zbudowano socjalistyczny, do złudzenia przypominający nazistowski, a wzorowany na sowieckim, obóz pracy i upodlenia proradziecko myślących, a także w ogó-le lub z trwogi niemyślących, skazanych na niebyt ludzi, których dewizą – co sugeruje autor – mogłoby być: cogito… czy non cogito… to i tak ergo non sum! W narracji o potwornościach wyspy, stanowiącej pars pro toto jedynie słusznego sy stemu, często pojawiają się bezpośrednie nawiązania do nazistowskich struktur zagłady. Można mówić o pewnym wariancie, po-łączeniu okrutnych strategii faszystowskich i socjalistycznych, z tym że te ostatnie, także zrodzone z braku szacunku dla życia ludzkiego, nie celowały w jego unicestwienie czy w najlepszym razie redukcję, ukierunkowane były raczej na morderczą (re)e(duk)a(cję), jawiąc się w tym względzie równie potwornymi jak te pierwsze (wzorcowe!). Autor chłodnym, niemalże sprawozdawczym, tonem odmalowuje re-alia na wysysającej człowieczeństwo wyspie – lądzie wydrążonych ludzi („Wyspa wycisnęła już z ciebie wszystko, jesteś pusty”, s. 127). Prowadzi opowieść od momentu przyjęcia więźniów (zabierania ubrań i rzeczy oso-bistych, golenia głów itd.), jednoznacznie kojarzącego się z hitlerowskimi transportami i pędzenia nowo przybyłych wzdłuż szpaleru agresywnych „rezydentów” („Bicie określa świadomość”, s. 147), będącego swoistym obrzędem przejścia, przypominającym popularną w innych zniewolonych przez socjalizm krajach formę represji tzw. ścieżkę zdrowia, a wcześniej żywy w carskiej Rosji zwyczaj znany jako „praszczęta” (s. 77). Opowia-da o panującym w obozie głodzie („Głód w oczach, w kościach, w duszy”, s. 203), wymyślnych torturach, upokorzeniach („nie zabijemy cię od razu, Izabela Lis-Wielgosz356bo nie potrzebujemy tu bohaterów. My cię zgnoimy!”, s. 125), wreszcie też o wymyślnych karach – jak podkreś la – niezmiennych od starożytności, po czasy średniowiecznej inkwizycji, aż do straszliwego periodu nazistowskie-go i stalinowskiego. Jezernik mówi o ich niezliczonych, wyrafi nowanych wariantach („A choć nic nie krępowało wyobraźni, wybór kar faktycznie ograniczał się do czynów, które uchodziły za upokarzające, hańbiące”, s. 149), takich jak: degradacja przez bojkot – utrata statusu więźnia rów-noznaczna z pozbawieniem elementarnych praw ludzkich, maltretowanie cielesne, w tym także seksualne, nade wszystko zaś znęcanie się psychiczne („zniszczenie w każdym więźniu własnego ja”, s. 184), a także bezsensow-ne, wycieńczające roboty, takie jak przenoszenie kamieni z jednej sterty na drugą, kopanie dołów i ich natychmiastowe zasypywanie itd. Praca „spo-łecznie użyteczna”, w rzeczywistości niemająca nic wspólnego z pożyt-kiem, była obliczona na „zabicie w więźniu ducha walki” (s. 258), upodle-nie go do granic wytrzymałości, tylko po to, aby zrewidował swoje poglądy, a co najważniejsze: by udowodnił tę przemianę i trwał w poczuciu najgłęb-szej wdzięczności za ocalenie („Tito i partia otworzyli im oczy, by mogli pojąć całą głębię swojego upadku i zdrady. Dlatego winni są im dozgonną wdzięczność”, s. 269). Jezernik wskazuje, że najgorsze w tym programie reedukacyjnym było to, że i w teorii, i praktyce funkcjonował on wyłącznie za sprawą samych osadzonych „pragnących naprawić swoje błędy” (a ra-czej do tego zmuszonych). Więźniowie wzajemnie na siebie donosili i jedni drugich upokarzali, dręczyli, katowali („Same sobie wykłuwałyśmy oczy – czego nie robią nawet kruki”, s. 140), aby przypodobać się władzy, prze-trwać i uniknąć jeszcze większej przemocy i prześladowania. Kierownic-two obozu świadomie podsycało tę bratobójczą, rodzącą się i pogłębiającą nienawiść. Wykorzystywało między innymi uprzedzenia i stereotypy, two-rząc na przykład z Bośniaków – powszechnie nielubianych, uważanych za podstępnych, okrutnych, zawziętych – „oddziały uderzeniowe” wyspecjali-zowane w biciu i torturowaniu współwięźniów, regulujące w ten sposób ży-cie na wyspie. Autor eksponuje i dość szeroko opisuje obozową hierarchię, która w niewielkim stopniu odbiegała od porządku panującego w nazistow-skich czy sowieckich miejscach zagłady – drobne różnice wynikały tylko ze specyfi ki miejsca i czasu oraz samego systemu titowskiego. Charakteryzując tę pionową strukturę społeczną, Jezernik zwraca uwagę przede wszystkim na aspekt reedukacyjny, w którym należy defi niować utrzymujący się ład na Upiorne oblicze systemu 357Nagiej Wyspie, gdzie w okrutny sposób zarządzali nie funkcjonariusze, lecz tzw. grupa uleczonych/nawróconych – renegatów. To ona zajmowała wśród skazańców najwyższą pozycję i decydowała o losie pozostałych: „bandy”, „dwuobrotowych”, „trójobrotowych”, „ludzi z ogonami” i innych, stano-wiąc dla władzy narzędzie bezwzględnego rozrachunku z wrogami i zdraj-cami, jednocześnie pozwalając jej zachować „czyste ręce”. Ten oddolny, sprawnie działający mechanizm, nazywano samorządem, który faktycznie był rodzajem eksperymentu, praktycznej weryfi kacji Kardeljowskiej teorii socjalizmu samorządowego („To jest samorząd: każdy każdego szpieguje, każdy każdemu coś podrzuca, wszyscy są stale podejrzani, ideologiczny trans. Jestem zdania, że Naga Wyspa była początkiem tej nowej epoki – socjalizmu samorządowego”, s. 146). Autor porusza wiele szczegółowych wątków, opierając swą opowieść w dużej mierze na relacjach świadków (byłych więźniów i strażników), opiniach historyków, publicystów czy też badaczy systemów politycznych, ideologicznych. W opisie gułagowej rze-czywistości zachowuje naukowy dystans, nie potęgując dodatkowo narracji subiektywnymi ocenami czy emocjonalnymi komentarzami, raczej dąży do odsłonięcia rzeczywistego, dotąd nieznanego szerszemu gronu odbiorców, upiornego oblicza ówczesnego systemu. Wskazuje i uwydatnia zarówno charakterystyczne dlań elementy oraz zasady funkcjonowania, jak i uniwer-salne zasady ludzkiej egzystencji, postawy i zachowania człowieka zniewo-lonego, upodlonego, a jednocześnie niezmiennie gotowego do strasznych i niewyobrażalnych czynów. Ogromną wartością książki jest samo podjęcie i prezentacja problemu, wciąż słabo obecnego w świadomości wielu, zwłaszcza podobnie doświad-czonych, narodów, a także wpisanie go w szeroki kontekst historyczny, polityczny, kulturowy, dzięki czemu zagadnienie zyskuje walor ponadre-gionalny, ponadnarodowy, ponadczasowy. Jej wielką zaletą jest także samo stanowisko autora, który miejscami w nieco lapidarny, lecz słusznie wywa-żony sposób, a nawet, jak we wstępie podkreśla Adam Michnik, „z chłod-ną precyzją chirurga” (s. 10), zrywa z oblicza okrutnego systemu woal – w potocznym przekonaniu – lżejszego czy wręcz liberalnego wariantu socjalizmu.Izabela Lis-Wielgosz

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 6/2014 ISSN 2084-3011Upiorne oblicze systemuBožidar Jezernik, Naga wyspa. Gułag Tity, przeł. J. Pomorska, J. Sławińska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013, 357 s.Božidara Jezernika przedstawiać nie trzeba, jego książki, takie jak Dzi-ka Europa. Bałkany w oczach zachodnich podróżników (2007) i Kawa (2011) są dobrze znane i cenione na polskim rynku czytelniczym. W ubieg-łym roku, nakładem Wydawnictwa Czarne, ukazała się kolejna pozycja tego autora i wzbudziła duże zainteresowanie zarówno ze względu na głoś-ne nazwisko, jak i samą tematykę, nieobecną dotąd w świadomości wielu odbiorców. Polskie wydanie zostało opatrzone uderzającym, wywołującym silne skojarzenia, tytułem Naga wyspa. Gułag Tity, co wydaje się zabiegiem zarówno poznawczym, popularyzatorskim, jak i marketingowym. Rzecz jas-na, przyniósł on pożądany skutek. Czytelnik z tej części Europy, obarczony doświadczeniem totalitaryzmów, wychowany na literaturze obozowej/ła-growej, przechowujący pamięć o ponurych czasach i oﬁ arach zbrodniczych systemów, zareaguje na samo słowo gułag. Można mniemać, że podobną in-tencję miał sam autor, jednak oryginalny tytuł: Non cogito ergo sum. Arhe-ologija neke šale, który w polskim tłumaczeniu mógłby brzmieć: Non cogito ergo sum. Archeologia pewnego żartu (najwyraźniej ze względu na zagra-nicznego adresata), nie ma odpowiedniego ciężaru gatunkowego. Tymcza-sem dla wtajemniczonych i znawców tematu to interesująca i rozpoznawal-na, równie jaskrawa co przekład, etykieta, która zachowując znaczeniowy ładunek, zostaje w dość lekki sposób wprowadzona w grę skojarzeń i remi-niscencji. Już od samego początku widać, jak bardzo posępna, choć niepo-zbawiona humorystyczno-absurdalnego zabarwienia, będzie problematyka książki. Autor przywołuje żart krążący w titowskiej Jugosławii, o tym, że po II wojnie światowej pewien człowiek wykrzyknął: „Precz ze Stalinem!”, Izabela Lis-Wielgosz354za co na długo traﬁ ł do więzienia; kiedy po odbyciu kary, na dowód udanej resocjalizacji, zawołał: „Niech żyje Stalin!”, został – zapewne ku swemu zdumieniu – powtórnie skazany na pozbawienie wolności. Dowcip doty-czy przełomowego roku 1948, kiedy doszło do konﬂ iktu Tity ze Stalinem i, uchwałą Kominformu, do potępienia przywódców Komunistycznej Partii Jugosławii. Nastąpiła fala aresztowań rzeczywistych i domniemanych zwo-lenników sowieckiej rezolucji, zwanych kominformowcami. „Czas terroru zastąpił czas wojny” podsumowuje Jezernik (s. 13). Ruszyła machina re-presji, powstał program reedukacji – nawracania na socjalistyczną wiarę, budowania więzień i obozów tzw. pracy społecznie użytecznej, które siały powszechny postrach, a według władz stanowiły elementarną zasadę peda-gogiki (jakże charakterystyczną dla systemów totalitarnych), służącą kon-struowaniu nowego lepszego człowieka, którego motto powinno brzmieć: „Nie myślę, więc jestem”. W takim klimacie, mimo wcześniejszej krytyki sowieckich łagrów, powstała kolonia karna – Naga Wyspa (Goli otok), tytu-łowa w polskiej edycji, a dodatkowo określona w niej mianem gułagu Tity. Za przyzwoleniem autora, w bliski oryginalnej wersji, a jednak odmienny sposób, nazwa ta nie tylko uruchamia mechanizm natychmiastowego i od-powiedniego łączenia faktów, ale również może i ma powodować zdziwie-nie, a nawet niedowierzanie czytelnika, nieadekwatne do serii wydawniczej Historia, w której tekst się ukazał. Osłupienie i nieufność są tym większe, że tekst przeczy utrwalonemu, także w Polsce, obrazowi wolnej od wschod-niego reżimu, prozachodniej, względnie liberalnej i samorządnej Jugosła-wii. Adam Michnik pisze o tym w przedmowie (Morfologia Nagiej Wyspy) do polskiej publikacji, podkreślając, że przy dominującym w całym bloku postsowieckim zafałszowanym wizerunku tego największego na Bałkanach państwa, książka Jezernika szokuje opowieścią „o okrucieństwach stalini-zmu antystalinowskiego”, jednocześnie stanowiąc „trafny komentarz do najwybitniejszych dokonań «literatury łagrów»: Sołżenicyna i Szałamowa, Borowskiego i Herlinga-Grudzińskiego” (s. 9). Naga Wyspa była jednym z wielu upiornych wcieleń ówczesnego sys-temu. Przez długi czas oﬁ cjalnie nieistniejąca – celowo owiana tajem-nicą, aby zdawała się jeszcze bardziej groźna, rozmyślnie niezaznaczana na mapie geograﬁ cznej, na ideologiczną zaś wpisana jako miejsce uniesz-kodliwiania realnych i potencjalnych zdrajców, wrogów partii i narodu; ośrodek dla zawróconych ze złej drogi i światopoglądowo uzdrawianych, Upiorne oblicze systemu 355początkowo tylko kominformowców, potem także ustaszy, czetników, đi-lasowców i zwykłych przestępców. Autor poświęca wiele uwagi genezie wyspy, odwołuje się do kształtujących europejską wspólnotę i kulturę mi-tycznych konstrukcji, schematów imaginacyjnych, tradycji antycznej, śred-niowiecznej i ludowej, wskazując tym samym na powtarzalność historii, wiecznie aktualne postawy, motywowane niezmiennym zbiorem/kanonem wyobrażeń; akcentuje zdolność ludzkości do okrucieństwa i zabójczego dla idei humanitaryzmu szaleństwa zbrodni. Antropologiczny wywód przepla-ta wieloma wątkami faktograﬁ cznymi, barwnymi, a nawet symbolicznymi. Pisze o rosyjskich jeńcach, przetrzymywanych tu przez Austriaków w cza-sie I wojny światowej i komentuje: „właśnie na tej wyspie zostawili swe kości akurat Rosjanie” (s. 47) – w miejscu, w którym potem zbudowano socjalistyczny, do złudzenia przypominający nazistowski, a wzorowany na sowieckim, obóz pracy i upodlenia proradziecko myślących, a także w ogó-le lub z trwogi niemyślących, skazanych na niebyt ludzi, których dewizą – co sugeruje autor – mogłoby być: cogito… czy non cogito… to i tak ergo non sum! W narracji o potwornościach wyspy, stanowiącej pars pro toto jedynie słusznego sy stemu, często pojawiają się bezpośrednie nawiązania do nazistowskich struktur zagłady. Można mówić o pewnym wariancie, po-łączeniu okrutnych strategii faszystowskich i socjalistycznych, z tym że te ostatnie, także zrodzone z braku szacunku dla życia ludzkiego, nie celowały w jego unicestwienie czy w najlepszym razie redukcję, ukierunkowane były raczej na morderczą (re)e(duk)a(cję), jawiąc się w tym względzie równie potwornymi jak te pierwsze (wzorcowe!). Autor chłodnym, niemalże sprawozdawczym, tonem odmalowuje re-alia na wysysającej człowieczeństwo wyspie – lądzie wydrążonych ludzi („Wyspa wycisnęła już z ciebie wszystko, jesteś pusty”, s. 127). Prowadzi opowieść od momentu przyjęcia więźniów (zabierania ubrań i rzeczy oso-bistych, golenia głów itd.), jednoznacznie kojarzącego się z hitlerowskimi transportami i pędzenia nowo przybyłych wzdłuż szpaleru agresywnych „rezydentów” („Bicie określa świadomość”, s. 147), będącego swoistym obrzędem przejścia, przypominającym popularną w innych zniewolonych przez socjalizm krajach formę represji tzw. ścieżkę zdrowia, a wcześniej żywy w carskiej Rosji zwyczaj znany jako „praszczęta” (s. 77). Opowia-da o panującym w obozie głodzie („Głód w oczach, w kościach, w duszy”, s. 203), wymyślnych torturach, upokorzeniach („nie zabijemy cię od razu, Izabela Lis-Wielgosz356bo nie potrzebujemy tu bohaterów. My cię zgnoimy!”, s. 125), wreszcie też o wymyślnych karach – jak podkreś la – niezmiennych od starożytności, po czasy średniowiecznej inkwizycji, aż do straszliwego periodu nazistowskie-go i stalinowskiego. Jezernik mówi o ich niezliczonych, wyraﬁ nowanych wariantach („A choć nic nie krępowało wyobraźni, wybór kar faktycznie ograniczał się do czynów, które uchodziły za upokarzające, hańbiące”, s. 149), takich jak: degradacja przez bojkot – utrata statusu więźnia rów-noznaczna z pozbawieniem elementarnych praw ludzkich, maltretowanie cielesne, w tym także seksualne, nade wszystko zaś znęcanie się psychiczne („zniszczenie w każdym więźniu własnego ja”, s. 184), a także bezsensow-ne, wycieńczające roboty, takie jak przenoszenie kamieni z jednej sterty na drugą, kopanie dołów i ich natychmiastowe zasypywanie itd. Praca „spo-łecznie użyteczna”, w rzeczywistości niemająca nic wspólnego z pożyt-kiem, była obliczona na „zabicie w więźniu ducha walki” (s. 258), upodle-nie go do granic wytrzymałości, tylko po to, aby zrewidował swoje poglądy, a co najważniejsze: by udowodnił tę przemianę i trwał w poczuciu najgłęb-szej wdzięczności za ocalenie („Tito i partia otworzyli im oczy, by mogli pojąć całą głębię swojego upadku i zdrady. Dlatego winni są im dozgonną wdzięczność”, s. 269). Jezernik wskazuje, że najgorsze w tym programie reedukacyjnym było to, że i w teorii, i praktyce funkcjonował on wyłącznie za sprawą samych osadzonych „pragnących naprawić swoje błędy” (a ra-czej do tego zmuszonych). Więźniowie wzajemnie na siebie donosili i jedni drugich upokarzali, dręczyli, katowali („Same sobie wykłuwałyśmy oczy – czego nie robią nawet kruki”, s. 140), aby przypodobać się władzy, prze-trwać i uniknąć jeszcze większej przemocy i prześladowania. Kierownic-two obozu świadomie podsycało tę bratobójczą, rodzącą się i pogłębiającą nienawiść. Wykorzystywało między innymi uprzedzenia i stereotypy, two-rząc na przykład z Bośniaków – powszechnie nielubianych, uważanych za podstępnych, okrutnych, zawziętych – „oddziały uderzeniowe” wyspecjali-zowane w biciu i torturowaniu współwięźniów, regulujące w ten sposób ży-cie na wyspie. Autor eksponuje i dość szeroko opisuje obozową hierarchię, która w niewielkim stopniu odbiegała od porządku panującego w nazistow-skich czy sowieckich miejscach zagłady – drobne różnice wynikały tylko ze specyﬁ ki miejsca i czasu oraz samego systemu titowskiego. Charakteryzując tę pionową strukturę społeczną, Jezernik zwraca uwagę przede wszystkim na aspekt reedukacyjny, w którym należy deﬁ niować utrzymujący się ład na Upiorne oblicze systemu 357Nagiej Wyspie, gdzie w okrutny sposób zarządzali nie funkcjonariusze, lecz tzw. grupa uleczonych/nawróconych – renegatów. To ona zajmowała wśród skazańców najwyższą pozycję i decydowała o losie pozostałych: „bandy”, „dwuobrotowych”, „trójobrotowych”, „ludzi z ogonami” i innych, stano-wiąc dla władzy narzędzie bezwzględnego rozrachunku z wrogami i zdraj-cami, jednocześnie pozwalając jej zachować „czyste ręce”. Ten oddolny, sprawnie działający mechanizm, nazywano samorządem, który faktycznie był rodzajem eksperymentu, praktycznej weryﬁ kacji Kardeljowskiej teorii socjalizmu samorządowego („To jest samorząd: każdy każdego szpieguje, każdy każdemu coś podrzuca, wszyscy są stale podejrzani, ideologiczny trans. Jestem zdania, że Naga Wyspa była początkiem tej nowej epoki – socjalizmu samorządowego”, s. 146). Autor porusza wiele szczegółowych wątków, opierając swą opowieść w dużej mierze na relacjach świadków (byłych więźniów i strażników), opiniach historyków, publicystów czy też badaczy systemów politycznych, ideologicznych. W opisie gułagowej rze-czywistości zachowuje naukowy dystans, nie potęgując dodatkowo narracji subiektywnymi ocenami czy emocjonalnymi komentarzami, raczej dąży do odsłonięcia rzeczywistego, dotąd nieznanego szerszemu gronu odbiorców, upiornego oblicza ówczesnego systemu. Wskazuje i uwydatnia zarówno charakterystyczne dlań elementy oraz zasady funkcjonowania, jak i uniwer-salne zasady ludzkiej egzystencji, postawy i zachowania człowieka zniewo-lonego, upodlonego, a jednocześnie niezmiennie gotowego do strasznych i niewyobrażalnych czynów. Ogromną wartością książki jest samo podjęcie i prezentacja problemu, wciąż słabo obecnego w świadomości wielu, zwłaszcza podobnie doświad-czonych, narodów, a także wpisanie go w szeroki kontekst historyczny, polityczny, kulturowy, dzięki czemu zagadnienie zyskuje walor ponadre-gionalny, ponadnarodowy, ponadczasowy. Jej wielką zaletą jest także samo stanowisko autora, który miejscami w nieco lapidarny, lecz słusznie wywa-żony sposób, a nawet, jak we wstępie podkreśla Adam Michnik, „z chłod-ną precyzją chirurga” (s. 10), zrywa z oblicza okrutnego systemu woal – w potocznym przekonaniu – lżejszego czy wręcz liberalnego wariantu socjalizmu.Izabela Lis-Wielgosz

Name not available

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/11582/1/Lis-Wielgosz.pdf

Upiorne oblicze systemu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Poznańskie Studia Slawistyczne

Name not available

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Upiorne oblicze systemu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

AMUR Adam Mickiewicz University Repository

Poznańskie Studia Slawistyczne

Name not available

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (AMUR)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w