Pieniążek-Marković, Krystyna

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Forma i funkcja w słowiańskich językach i tekstach kultury

  Poznańskie Studia Slawistyczne  

POZNAŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNEPSS NR 13/2017 ISSN 2084-3011Forma i funkcja w słowiańskich językach  i tekstach kultury Skomplikowane relacje między formą i funkcją stanowią jedną z fun-damentalnych kwestii zarówno w praktyce komunikacyjnej i artystycz-nej, jak i w teoretycznej refleksji poszczególnych szkół badawczych czy kierunków artystycznych. „Nie dość form”, powiadał Gustave Flaubert, Witkacy z uporem walczył o Czystą Formę, Wassily Kandinsky twierdził, że forma jest uzewnętrznieniem treści wewnętrznych, a Wiktor Szkłow-ski upominał się o „wskrzeszenie słowa”, energicznie inwestując w awan-gardową autoteliczność chwytu językowego. Waga problemu niezwykle mocno eksponowana była w (szeroko i wąsko rozumianych) modernizmie i postmodernizmie, reprezentowanych przez różnorodne kierunki i grupy: formalizm, ekspresjonizm, Awangarda Krakowska, konstruktywizm, funk-cjonalizm, kubizm, sygnalizm, minimalizm, dekonstrukcjonizm i in.Inspiracji do rozważań mogły dostarczyć myśli klasyków architektury na temat korelacji między formą i funkcją: „forma zawsze podąża za funkcją” (form ever follows function) Louisa Sullivana, „forma podąża za formą, a nie funkcją” (form follows form, not function) Philipa Johnsona, „mniej znaczy więcej” (less is more) Ludwiga Miesa van der Rohe czy „mniej znaczy nud-niej” (less is a bore) Roberta Venturi.Trzynasty numer „Poznańskich Studiów Slawistycznych” poświęcony został dwutorowej refleksji nad złożonymi powiązaniami formy i funkcji. Obecna w nim jest perspektywa teoretyczno-metodologiczna oraz badania prowadzone na materiale słowiańskich języków, tekstów kultury i przekła-dów, a zatem: literatura, film, malarstwo, rzeźba, architektura, kartografia oraz archeologia. Temat przewodni czasopisma, ku zadowoleniu redak-cji, wywołał wyjątkowe – jak na nasze dotychczasowe doświadczenia – zainteresowanie specjalistów z obszaru nauki o sztukach wizualnych, co skutkuje znacznym poszerzeniem wiedzy na temat interesującej nas Sło-wiańszczyzny. 12 Forma i funkcja w słowiańskich językach i tekstach kulturyW sześciu tekstach polem penetracji jest literatura, w każdym z nich wykorzystano odrębne perspektywy oglądu. Cztery prace poświęcone są klasykom rosyjskiej literatury i literaturoznawstwa: Michał Kruszelnic-ki podjął rozważania nad zagadką zbrodni Raskolnikowa w kontekście estetyzacji jej formy, wiodą one do konstatacji o wyjątkowej otwartości Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego, określanej jako forma (materia) w ruchu. Tanja Popović bada funkcję i znaczenie podwójnych form (struk-tur) w opowiadaniach Mikołaja Gogola. Amra Latifić zajmuje się analizą zabiegów formalnych w awangardowym eksperymencie poezji pozarozu-mowej. Literatura rosyjska jest obecna także w pracy Anny Legeżyńskiej z zakresu translatologii, dotyczącej twórczości Aleksandra Błoka oraz w studium Anny Skibskiej, poświęconym koncepcjom Wiktora Szkłow-skiego. W dwóch artykułach przedmiot zainteresowania stanowi literatura chorwacka, jednak ich autorzy odchodzą od analiz wewnątrztekstowych, podążając w kierunku socjologiczno-antropologicznym: nowatorskie na gruncie kroatystycznym badania Tvrtka Vukovicia zgłębiają problem de-generacji na przykładzie funkcji gruźlicy i form jej reprezentacji w lite-raturze przełomu XIX i XX wieku. Krystyna Pieniążek-Marković skupia się na niemal nieobecnym w dotychczasowych opracowaniach kodzie kulinarnym pierwszej chorwackiej powieści postmodernistycznej Lepsza połowa odwagi Ivana Slamniga, wskazując istotne funkcje sfery żywienio-wej w intertekstualnych i kulturowych strategiach powieści.Studia językoznawcze reprezentują w tomie cztery artykuły. Ich auto-rzy prowadzą naukowe obserwacje nad językiem chorwackim (nowator-skie spojrzenie na związek trybu rozkazującego i form grzecznościowych proponują Nikolina Palašić i Tihana Zbašnik, a Barbara Štebih Golub prezentuje procesy słowotwórcze w chorwackim dyskursie publicznym), czeskim (Petr Mareš mówi o formach i funkcjach graficznych środków ję-zykowych w literaturze czeskiej), serbskim (formy powitania i pożegnania w korespondencji mailowej analizuje Ivana Lazić-Konjik).Refleksja nad praktyką przekładu literackiego, nad usytuowaniem funk-cji i formy w wielowymiarowym układzie cech dzieła oryginalnego i poszu-kiwaniem ekwiwalentu w literaturze (kulturze) docelowej (polskiej) zosta-ła podjęta przez dwie przekładoznawczynie. Anna Legeżyńska zajmuje się niepodejmowanym dotąd przez badaczy funkcjonalizmem translatorskim w kilku polskich wersjach poematu Dwunastu Aleksandra Błoka, natomiast  Forma i funkcja w słowiańskich językach i tekstach kultury 13elżbieta Tabakowska analizuje związki formy z funkcją na przykładzie ha-iku, pokazując ten gatunek od strony jeszcze w Polsce nieznanej.Relacje formy i funkcji stały się także wyzwaniem dla znawców sztuk wizualnych, obszar zainteresowania – w przeciwieństwie do literaturo-znawców – stanowią w tym bloku kraje powstałe po rozpadzie Jugosławii. Fenomen życia-sztuki-działalności Mariny Abramović i jej artystyczno- -życiowej relacji z Ulayem (Uwe Laysiepen) przedstawia Svetlana Raca-nović. Dwie prace mówią o mało znanym w świecie malarstwie serbskim, które w tomie reprezentowane jest przez Leonida Šejkę (architekta i mala-rza) i Katarinę Radojlović (malarkę z południowej Serbii). O refunkcjona-lizacji formy i modernistycznym zwrocie u Šejki na podstawie jego prac teoretycznych i artystycznych pisze Angelina Milosavljević-Alut, a dzie-ła Katariny Radojlović prezentują Srđan Marković i Nebojša Milićević. Chorwackie sztuki (audio)wizualne – po raz kolejny w „Poznańskich Stu-diach Slawistycznych” – przybliża czytelnikom Patrycjusz Pająk, omawia-jąc nieznany polskim kinomanom klasyk Branka Belana Koncert. Badacz sytuuje film w kontekście estetyki powojennego modernizmu. Obszar Ma-cedonii prezentuje Ljupčo Risteski, który zajmuje się interdyscyplinarnym oglądem nowoczesnej architektury i rzeźby, z uwzględnieniem podejścia socjologicznego, politologicznego oraz studiów nad symbolem i rytuałem.Terytorium Macedonii poświęcona jest także refleksja Nikosa Czau-sidisa. Autor proponuje semiotyczną analizę odkryć archeologicznych z epoki żelaza, nie skupia się zatem na sztuce Słowian, lecz na znalezio-nych przedmiotach z brązu – prawdopodobnie były to akcesoria niezbędne w rytuałach lub kobiece ozdoby.„Oswajanie przestrzeni” to metafora, w której upatruję wspólnego mianownika dla rozpraw dotyczących architektury i kartografii. Na przy-kładzie europejskich barokowych zamków i kościołów oraz klasycznych rozpraw teoretycznych o relacjach formy i funkcji w architekturze pisze Dubravka Botica. Zupełnie inny rodzaj „oswajania przestrzeni” stanowi kartografia – Maciej Falski śledzi kulturowe perturbacje towarzyszące dziejom pierwszej mapy Słowenii, a przy tym oferuje interesujące spojrze-nie na historię ziem słoweńskich w kontekście rozwoju narodowej tożsa-mości i kategoryzacji słoweńskiej przestrzeni społecznej.Przestrzeń południowosłowiańska (bułgarska), tyle że skolonizowana nie przez Austrię i Austro-Węgry, jak w przypadku Słowenii, lecz Turcję 14 Forma i funkcja w słowiańskich językach i tekstach kulturyosmańską, znajduje się w centrum zainteresowania Grażyny Szwat-Gy-łybowej. W innowacyjnym studium badaczka polemizuje z koncepcjami Aleksandra Kiosewa i dość swobodną funkcjonalizacją metafory samo-kolonizacji w dyskursach naukowych oraz dokonuje redefinicji sądów na temat rodzimej bułgarskiej nowoczesności. Do rozważań teoretyczno- -polemicznych zaliczyć należy także artykuł Anny Skibskiej. Autorka po-dejmuje refleksję nad koncepcjami Wiktora Szkłowskiego w kontekście jego „skłonności do form”; formalizm zderza z postmodernizmem, a myśl rosyjskiego pisarza, literaturoznawcy i filmoznawcy z najnowszymi zało-żeniami refleksji literaturoznawczej.Tak się zatem złożyło, że spośród literatur słowiańskich w numerze poświęconym relacjom formy i funkcji najsilniej reprezentowana jest lite-ratura rosyjska, a spośród prezentowanych sztuk wizualnych – dzieła twór-ców wywodzących się z socjalistycznej Jugosławii lub krajów powstałych po jej rozpadzie.Antun Branko Šimić, chorwacki poeta ekspresjonistyczny, zainspiro-wany m.in. koncepcjami Kandinskiego, wszystkie formy świata naturalne-go, przedmiotowego i artystycznego traktował jako przemawiające języ-kiem muzyki przejawy stwórczego Ducha, które człowiek może usłyszeć w wyjątkowych chwilach („u velikim časovima”) mistycznej korespon-dencji dusz. W manifeście O muzyce form, zwracając się do form właśnie, pisał: „O forme, zvučite, kričite u nas svoje Unutra, svoju muziku! Da doživljujemo veliku svetkovinu forma, duboku orgiju forma!” (O formy, brzmijcie, krzyczcie w nas swoje Wewnątrz, swoją muzykę! Byśmy do-świadczali wielkiego świętowania form, głębokiej orgii form!). Šimić nie cenił pracy naukowej, na badaczy i filistrów zrzucał odpowiedzialność za zagłuszanie form, którym głos mogą przywrócić jedynie artyści. Proponu-jąc czytelnikom trzynasty numer „Poznańskich Studiów Slawistycznych”, żywię nadzieję, że zgromadzone w nim, pogłębione analizy relacji między formą i funkcją wielokodowej rzeczywistości artystycznej i pozaartystycz-nej, wbrew obawom chorwackiego artysty formułowanym przed stuleciem (w 1918 roku), nie zagłuszyły mowy kształtów, lecz – przeciwnie – ukaza-ły ponadczasową „orgię form”.Krystyna Pieniążek-Marković

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/pss/article/download/11948/11811

Forma i funkcja w słowiańskich językach i tekstach kultury

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Poznańskie Studia Slawistyczne

Forma i funkcja w słowiańskich językach i tekstach kultury

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Poznańskie Studia Slawistyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w