oai:ojs.pressto.amu.edu.pl:article/609Brief overview connected with hope dedicated among others to Irena Sarnowska-Giefing and her jubilee. Consideration of a meaning of the name Żmiąca coming from M. Łuczewski’s book and its reference in articles by U. Bijak and J. Bubak. Brief overview connected with hope dedicated among others to Irena Sarnowska-Giefing and her jubilee. Consideration of a meaning of the name Żmiąca coming from M. Łuczewski’s book and its reference in articles by U. Bijak and J. Bubak

Cieślikowa, Aleksandra

Poznańskie Spotkania Językoznawcze

Aleksandra Cieślikowa

Crossref

O nadziei i nie tylko

Brief overview connected with hope dedicated among others to Irena Sarnowska-Giefing and her jubilee. Consideration of a meaning of the name Żmiąca coming from M. Łuczewski’s book and its reference in articles by U. Bijak and J. Bubak.Brief overview connected with hope dedicated among others to Irena Sarnowska-Giefing and her jubilee. Consideration of a meaning of the name Żmiąca coming from M. Łuczewski’s book and its reference in articles by U. Bijak and J. Bubak.

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

On Hope and Not Only

  Poznańskie Spotkania Językoznawcze  

„Nadzieja jest rzeczywistością niezmiernie bogatą. Zazwyczaj nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak głęboko przenika nas i nami rządzi. Dopiero gdy traci-my nadzieję, odkrywamy, czym dla nas była” ― w Wiązaniach nadziei jest to jedno z najważniejszych zdań Księdza Profesora Józefa Tischnera1. Jeszcze jed-no zdanie przytaczam z artykułu Wiązania nadziei: „Zachodzi ścisły związek między nadzieją człowieka a heroizmem, do jakiego człowiek czuje się zdolny. Polega to najpierw na tym, że nadzieja umożliwia heroizm”. Chcę pisać i o na-dziei, i o wybranych zagadnieniach z książki Michała Łuczewskiego Odwieczny Naród2. Aby nie pozostawać tylko w kręgu nadziei, ze względu na socjologicz-ną zawartość, zwrócę uwagę na nazwy własne obecne w tej książce, a nawiązu-jące do kontekstu społeczno-kulturowego. Krótki mój artykuł chcę ofiarować Pani Profesor Irenie Sarnowskiej-Giefing ze względu na wiele językoznawczych, w tym onomastycznych zainteresowań. Przede wszystkim wydawało się wszystkim znającym interesujące Ją zagadnie-nia, że główną domeną Jej twórczości jest onomastyka literacka, ale przeczy temu redaktorstwo Słownika nazwisk mieszkańców Poznania3. Profesor Irena 1 W „Przewodniku kulturalnym“ ― O nadziei, stąd jest cytowane przeze mnie zdanie, znaj-duje się Jego artykuł oraz (nie Jego) opinia o książce Michała Łuczewskiego, jednego z trzech laureatów obok prof. Pawła Śpiewaka i Stowarzyszenia na Rzecz Niepełnosprawnych Spes na-grody 13. Dni Tischnerowskich odbywających się pod patronatem Jego Ekscelencji Księdza Kar-dynała Stanisława Dziwisza.2 Nagrodzonej przez Hestię i Znak. Książka ta znalazła się w rubryce: „Rozważają, obserwu-ją, działają” „Przewodnika Kulturalnego” wydanego z okazji Dni Tischnerowskich.3 Recenzja I tomu tego dzieła, autorstwa prof. Roberta Mrózka, znajduje się w „Onomasti-kach” LVI (2012).Aleksandra Cieślikowa  Instytut Języka Polskiego PAN KrakówO nadziei i nie tylkoDOI: 10.14746/psj.2014.XXVII.1Aleksandra Cieślikowa12Sarnowska-Giefing jest jednocześnie (wspominam ostatnie chronologicznie Jej dzieła znajdujące odbicie w czasopiśmie poświęconym nazewnictwu geograficz-nemu i osobowemu oraz innym nazwom własnym ― „Onomastikach”) współ-redaktorką tomu z cyklu Poznańskie Spotkania Językoznawcze ― t. 22, Studia onomastyczne i dialektologiczne, a w nich wielce interesującego Wstępu poświę-conego Panu Profesorowi Karolowi Zierhofferowi4. Słuszna była, niegdyś wypowiedziana, uwaga Profesora Kazimierza Polań-skiego o największej wadze konkretnych dokonań słownikowych, gdyż prace teoretyczne mają „zmienną” przyszłość. I dziś, kiedy czytam tytuły różnych arty-kułów albo wyjątki z nich, przyznaję rację słowom Kazimierza Polańskiego. Po-równuję chociażby te słowa, które nawiązują do myśli Księdza Profesora Józefa Tischnera z przytoczonymi przez Niego dawniejszymi wypowiedziami, z który-mi się zgadza: „Gdy zastanawiam się ― pisał sam twórca Utopii Tomasz More ― nad tymi wszystkimi państwami, które są dzisiaj w kwitnącym stanie, nasuwa mi się myśl… że istnieje po prostu jakieś sprzysiężenie bogaczy dbających tylko o własne korzyści pod pozorem dobra publicznego. Wystarczy przerwać to sprzy-siężenie, by zmienić oblicze ziemi. Później diagnozy będą nieco inne: winna jest władza, instytucja prywatnej własności, akumulacja kapitału itp. Niemniej to wszystko jest kruche i przemijające. Naprawdę potrzeba niewiele, by to zmie-nić… Korelatywna do tej świadomości ― jest świadomość tego, że dobro ma byt trwały, absolutny, niezaprzeczalny. Trzeba mu tylko umożliwić powstanie”. Czy z tymi słowami nie należy połączyć usiłowań papieża Franciszka wyrażonych przez Jarosława Mikołajewskiego w Magazynie Gazety Wyborczej5: „Papież Franciszek to człowiek, który jest w stanie sprzedać bazylikę św. Piotra, żeby pomóc Afryce”, ale i słów Iwana Krastewa: „Dzisiejsze elity dzięki swoim pie-niądzom są oderwane od rzeczywistości i nie mają pojęcia, jak żyje reszta społe-czeństwa. A reszta społeczeństwa im nie ufa, bo nie ma powodu”6.Praca, z której pod względem onomastycznym korzystam, to dzieło socjolo-ga Michała Łuczewskiego, adiunkta w Instytucie Socjologii Uniwersytetu War-szawskiego ― rezultat 10-letnich badań nad tożsamością narodową i religijną ludności wiejskiej w Żmiącej (Beskid Wyspowy). Jeden z końcowych wywo-dów jej autora brzmi: „Proces formowania się tożsamości narodowej we wsi trwał niemal sto lat”7. Autor zastanawia się także nad nazwą Żmiąca (zdanie 4 O czym piszę w recenzji tego tomu w „Onomastikach” LVII (2013). Nie będę tutaj powta-rzać moich uwag o książce zawierającej ów Wstęp oraz wiele cennych artykułów o teraźniejszości i przyszłości badań obydwóch dyscyplin wymienionych w tytule tomu. Jednocześnie chcę zauwa-żyć, że wiele uwag, które zamieszczamy jako nasze odkrycia są już przytaczane, może innymi słowami, przez twórców oraz dziennikarzy i niewiele nowego możemy powiedzieć.5 Magazyn Gazety Wyborczej, nr 233, 5/6 październik 2013.6 Ibidem.7 M. Łuczewski, Odwieczny naród, FNP, Rada wydawnicza: J. Sławiński, L. Szczucki, W. Tygielski, M. Ziółkowski, red. tomu K. Czerniejewska, Toruń 2012, s. 374.O nadziei i nie tylko 13socjologa wyrażone w książce) w kluczu wyznaniowym w połączeniu z „ideolo-gią narodową barzan” (określenie uczestników konfederacji barskiej: „państwo stanu i państwo narodu”)8. Z racji swoich, jak i Pani Profesor Ireny Sarnowskiej-Giefing, onomastycz-nych zainteresowań oraz słów wypowiedzianych kiedyś przez prof. Kazimierza Polańskiego, zapytałam moich kolegów o etymologię i motywację nazwy Żmią-ca, której to miejscowości poświęcił wiele lat pracy autor książki Odwieczny naród. Nie wiedzieli. Odesłali mnie do dr Urszuli Bijak zajmującej się nazwami rzecznymi. Odimiesłowowa nazwa rzeki Żmiączka ma ― jej zdaniem ― zwią-zek z nazwą wsi9. Istnieje wpływ nazwy rzeki Żmiączka (wariantywna nazwa Żmiącki Potok) na nazwę miejscowości noszącej nazwę Żmiąca. Żmiączka (rze-ka) ma pięć kilometrów długości. Pierwszy zapis nazwy rzecznej Swnocza znaj-duje się w kopii z roku (1370) ― zaś pierwszy zapis nazwy miejscowej brzmi: Wznyacza i pochodzi z Liber Beneficiorum J. Długosza (II s. 244; por. HE: 294). Według pracy Urszuli Bijak10 (zgadzam się z jej zdaniem) formę można wywieść z prasłowiańskiego wyrazu zvьněti w znaczeniu ‘głośno dźwięczeć, brzmieć’. W Słowniku etymologicznym języka polskiego Wiesława Borysia11 znajdujemy wyjaśnienie pod hasłem dzwon: `to, co dźwięczy, rozbrzmiewa, dzwoni’ psł. zvonь (należy pamiętać o możliwości przestawki grupy spółgłoskowej zwn- > wzn-, o czym przekonuje nas cytat z Długosza).Oprócz nazwy głównej wsi zainteresowały mnie też niektóre z innych nazw miejscowości, wymieniane często przez M. Łuczewskiego i będące świadec-twem położenia objaśnianej przeze mnie nazwy miejscowej Żmiąca. Wśród nich objaśnienia wymaga nazwa Ujanowice pochodząca prawdopodobnie od niezapi-sanego imienia *Ujan (podstawa nazwy). Wspomina to imię Maria Malec12. Au-torka pisze też o nazwie osobowej Wojan, notowanej od roku 1136 ― może więc brzmieć ona Wujan, tym bardziej że M. Malec, w innym miejscu swojej pracy podaje przykłady mieszania członów woj i wuj. Przykłady kilku, wybranych przeze mnie, imion ilustrujących to zjawisko to: Borzywoj//Borzywuj, Budzi-woj//Budziwuj, Mściwoj//Mściwuj i podobne13. W innym jeszcze opracowaniu 8 Ibidem, s. 94.9 Zob. Hydronymia Europaea, hrsg. W. Schmid, t. 13., Nazwy wodne dorzecza Dunajca, be-arbeiten K. Rymut und M. Majtán, Stuttgart 1998, s. 293-294 (dalej: HE).10  U. Bijak, Nazwy wodne dorzecza Wisły. Potamonimy odapelatywne, Kraków 2013, s. 105, 128.11 W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 146. 12 M. Malec, Staropolskie skrócone nazwy osobowe od imion dwuczłonowych, Kraków 1982, s. 136-137.13 Zob. eadem, Budowa morfologiczna staropolskich złożonych imion osobowych, Kraków 1971, s. 48. Aleksandra Cieślikowa14M. Malec także pisze o *ujь, dawne wuj/uj ‘brat matki’ (obecne w 21 imiona-ch)14. Od tego typu imion, obocznie tak zapisanych, może pochodzić nazwa wsi. Michał Łuczewski15 słusznie zauważa nazwę innej wsi w formie Tęgoborze//Tęgoborza, gdyż wszyscy unikają podawania mianownika tej formy ― według jednych powinien on brzmieć Tęgoborze, a według innych Tęgoborza. Brak za-pisu będącego przyczyną powstania tych wahań w dawnych oficjalnych wyka-zach, oprócz Słownika geograficznego, w którym widnieje Tęgoborze albo Tę-goborza (Vyczga de Thangoborza), i późniejszego WUN-u, gdzie znajduje się tylko postać Tęgoborze. W Nazwach miejscowych Polski (dalej NmPol) czyta-my: „Góry przedstawiają malownicze obnażenia skał, zwłaszcza w części płn., zwanej Justem”. Według NmPol: Just, cz. wsi Tęgoborze, dawniej wieś. w no-wosąd. gm. Łososina Dolna (nad rzeką Łososiną nazwa od tego, że obfitowała w łososie (por. HE XIII: 138–139) Just zaś jako nazwa wsi pochodzi od patrona kościoła św. Justa = łac. Sancti Jodoci; pod tym wpływem powstała też Jostowa Góra, ale od XVIII wieku utrwaliła się w formie nazewniczej Just (por. NmPol).Chciałabym jeszcze nieco miejsca poświęcić kilku nazwiskom z występują-cych w książce M. Łuczewskiego i porównać je z nazwiskami ze Słownika na-zwisk współcześnie w Polsce używanych (dalej SNW). Nie ma nazwisk żydow-skich dawnych właścicieli karczem. Ich nosiciele zostali wymordowani. O tym też możemy dowiedzieć się na podstawie nazwisk już nieistniejących. Inni są zapisywani m.in. z nowosądeckiego, ale też z innych okolic Polski, np. według SNW nazwisko Słomka w nowosądeckim jest reprezentowane tylko przez 56 nosicieli tego nazwiska; także Potoczkowie Jan i Stanisław: 589 w całym kraju, w nowosądeckim żyje 211 nosicieli. Uryga16, według M. Łuczewskiego ― jedyny chłop spoza pow. sądeckiego. J. Bubak stawia znak równości między Urygą a Aurigą tak zapisywanym (porównuje z nim wyraz pochodzenia łaciń-skiego auriga ’woźnica, parobek, masztalerz’). Nazwiska księży pochodzą prze-ważnie z całej Polski także północnej, jak np. nazwiska: Christ, Hozer17, Stoja-łowski18 (przedstawiciel ideologii ultramontańskiej).    Krótki mój artykuł odnosi się do nadziei, która jest ważna ze względu na jubileusz Profesor Ireny Sarnowskiej-Giefing i Jej dedykuję następujące zdanie z artykułu Księdza Profesora Józefa Tischnera Wiązania nadziei: „Tematem ni-niejszych refleksji ma być, mówiąc ogólnie, ludzka nadzieja. Ponieważ jednak jej świat jest niezmiernie bogaty, nasze refleksje potrzebują jakiegoś punktu wi-dzenia zdolnego do nadania im kierunku i orientacji. Dostarczą nam go doświad-14 Eadem, Imię w polskiej antroponimii i kulturze, Kraków 2001, s. 20.15 M. Łuczewski, op. cit., s. 235.16 Por. artykuł J. Bubaka, Pochodzenie polskiego nazwiska Uryga, „Onomastica”, XXXIII (1989), s. 209-212.17 M. Łuczewski, op. cit., s. 241.18 Ibidem, s. 253.O nadziei i nie tylko 15czenia dwóch wartości osobowych, ściśle z nadzieją związanych: doświadczenie heroizmu i dojrzałości”.   Literatura oraz rozwiązanie skrótów:Bijak U., Nazwy wodne dorzecza Wisły. Potamonimy odapelatywne, Kraków 2013. Boryś W., Słownik  etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005. Bubak J., Pochodzenie polskiego nazwiska Uryga, Onomastica XXXIII 1989, s. 209–212.Cieślikowa A., Leksykalne innowacje w różnych kategoriach nazw własnych, Z polskich studiów slawistycznych, Językoznawstwo 10, Warszawa 2002, s. 33–39.   Cieślikowa A., Staropolskie odapelatywne nazwy osobowe. Proces onimizacji. Wrocław–Warszawa–Kraków 1990. Cieślikowa A., Wywiad na temat przeszłości, teraźniejszości i przyszłości onomastyki (Passato, presente e futuro degli studi onomastice del mondo), Rivista Italiana di Onomastica VIII/2 (2002), s. 181–220.HE ― Hydronymia Europaea, hrsg. Wolfgang Schmid, t. 13., Nazwy wodne dorzecza Dunajca, bearbeiten Kazimierz Rymut und Milan Majtán, s. 9–515, Stuttgart 1998.Kopaliński W., Podręczny słownik wyrazów obcych, Warszawa 1999. Lubaś W., Zmieniać czy ulepszać polską politykę językową, w: Polska polityka komunikacyjno-językowa wobec wyzwań XXI wieku, red. S. Gajda, A. Markowski, J. Porayski-Pomsta, Warszawa 2005, s. 60–71.Łuczewski M., Odwieczny naród, FNP, Rada wydawnicza: J. Sławiński, L. Szczucki, W. Tygielski, M. Ziółkowski, redaktor tomu K. Czerniejewska, Toruń 2012.Malec M., Budowa morfologiczna staropolskich, złożonych imion osobowych, Kraków 1971. Malec M., Imię w polskiej antroponimii i kulturze, Kraków 2001.Malec M., Staropolskie skrócone nazwy osobowe od imion dwuczłonowych, Kraków 1982.Markowski A. (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2002.Mikołajewski J., Gazeta Wyborcza nr 233 (magazyn), 5/6 października 2013.NmPol ― Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany, red K. Rymut, t. I–VIII, Kraków 1996, t. VIII, red. B. Czopek-Kopciuch i K. Rymut.Przewodnik kulturalny. Bezpłatny dodatek do „Niezbędnika inteligenta”, 13. Dni Tisch-nerowskie Kraków, 24–27 kwietnia 2013. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I–XV, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880–1902. Słownik filozofii, red. A. Anuszkiewicz, Warszawa 2004.SNW ― Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych, wyd. K. Rymut, t. I–X, Kraków 1992–1994. WUN ― Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce, t. I–III, Warszawa 1980–1982.Aleksandra Cieślikowa16Aleksandra CieślikowaOn Hope and Not OnlyBrief overview connected with hope dedicated among others to Irena Sarnowska-Giefing and her jubilee. Consideration of a meaning of the name Żmiąca coming from M. Łuczewski’s book and its reference in articles by U. Bijak and J. Bubak.Keywords: hope, trust, onomastics, usual word formation  

Brief overview connected with hope dedicated among others to Irena Sarnowska-Giefing and her jubilee. Consideration of a meaning of the name Żmiąca coming from M. Łuczewski’s book and its reference in articles by U. Bijak and J. Bubak

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://pressto.amu.edu.pl/index.php/psj/article/download/609/531

O nadziei i nie tylko

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Poznańskie Spotkania Językoznawcze

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

O nadziei i nie tylko

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Poznańskie Spotkania Językoznawcze

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w