An lnterview with Prof. Dr. Engin. Władysław Findeisen Chairman of Kasa im. Józefa Mianowskiego - Science Support FoundationWywiad z prof. dr inż. Władysławem Findeisenem, prezesem Kasy im. Józefa Mianowskiego - Fundacji Popierania Nauk

Jabłecka, Julita

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Wywiad z prof. dr inż. Władysławem Findeisenem, prezesem Kasy im. Józefa Mianowskiego - Fundacji Popierania Nauk

Julita Jabłecka

Directory of Open Access Journals

O koncepcji i działaniu instytutów państwowych

 Nauka i Szkolnictwo Wyższe 

„Nauka i S zkoln ictw o W yższe” 1 3 /’99O koncepcji i działaniu instytutów państwowychWywiad z prof. dr inż. Władysławem Findeisenem, prezesem Kasy im. Józefa Mianowskiego -  Fundacji Popierania Mauki-  Kilka m iesięcy temu przewodniczący Komitetu Badań Naukowych przesłał do przedyskutowania w środowiskach naukowych założenia do ustawy o państwowych in ­stytutach badawczych. Ale nie jest to przecież koncepcja, która narodziła się ostat­nio, gdyż kilka la t temu powstał projekt ustawy o państwowych instytutach naukowych i Pan Profesor bra ł aktywny udział w pracach nad tą ustawą. Wydaje się, że jest oka­zja, by na kanwie tych wydarzeń porozmawiać o tym, skąd w ogóle wzięła się koncep­cja instytutu państwowego i odpowiednich przepisów regulujących jego działanie.-  Rzeczywiście, w 1992 r. Senat wniósł do Sejmu projekt ustawy o instytutach nau­kowych, w którym państwowy instytut naukowy zajmował poczesne miejsce. Obecnie mówi się o instytucie badawczym. Jest to -  być może -  istotna różnica koncepcji, ale nie mogę się na ten temat wypowiadać, gdyż mam za mało informacji. W 1992 r. Sejm nie rozpoczął prac nad ustawą, o której mowa, a po zakończeniu jego kadencji nikt nie podjął od nowa tych prac legislacyjnych.-  Na czym m iały polegać istota zmian proponowanych w 1992 r. i koncepcja insty­tutów państwowych?-  Są takie dziedziny życia, za które jest i nadal będzie odpowiedzialne państwo i które potrzebują zaplecza naukowo-badawczego. Dotyczy to przede wszystkim tzw. służb pań­stwowych, np. ochrony zdrowia czy ochrony środowiska. Tymczasem istniejące placówki badawcze z zakresu ochrony zdrowia czy ochrony środowiska (np. Centrum Onkologii, Instytut Hematologii) mają nadal status jednostek badawczo-rozwojowych.Jednostki badawczo-rozwojowe działające jako państwowe jednostki organizacyjne, które powstawały przed 1990 r. i istnieją nadal, w obecnym kształcie są pozostałością dawnego systemu. Przepisy prawne dotyczące jednostek badawczo-rozwojowych były dostosowane -  tak jak i te jednostki -  do potrzeb państwowego przemysłu. Instytutom działającym na rzecz innych dziedzin nie odpowiada status jednostki badawczo-rozwojo­wej. Trzeba też wspomnieć, że niektóre instytuty (np. Państwowy Instytut Geologiczny) mają starsze tradycje niż jednostki badawczo-rozwojowe, sięgające okresu przedwojen­nego. Na początku lat dziewięćdziesiątych powstało więc przeświadczenie, że należy stworzyć ramy prawne dla państwowych instytutów będących zapleczem badawczym dla dziedzin, za które odpowiada państwo oraz mających trwałe zabezpieczenie budżetowe. Kiedy rozważano, jakie placówki powinny działać jako instytuty państwowe, pojawiła się kwestia instytutów rolniczych. Rolnictwo nie jest dziedziną zbliżoną do służb państwo­24 Wywiad z prof. dr inż. W ładysławem Findeisenemwych, ale jest ono rozproszone w sensie własności. Rolnicy nie byliby w stanie utrzymy­wać własnych instytutów, zorganizować się i gromadzić wspólnie środki na potrzebne w tej dziedzinie prace naukowe. Dlatego też -  nie tylko w naszym kraju -  w sektorze ro l­nictwa istnieją instytuty utrzymywane przez państwo. W Polsce jest ich wiele. Istnieją także pewne dziedziny o charakterze przemysłowym, za które państwo ponosi odpowie­dzialność (np. obronność). Czy prace badawcze w tej dziedzinie mogą realizować instytu­ty prywatne? Być może. Ale granica między tym, za co musi odpowiadać państwo, a za co nie powinno, nie jest tu wyraźna. Istotą sprawy jest przede wszystkim finansowa­nie. Z tego właśnie powodu chcieliśmy wyłączyć wyżej wymienione jednostki ze sfery jednostek badawczo-rozwojowych. Nie wiadomo było natomiast, co zrobić z tymi jedno­stkami badawczo-rozwojowymi, których przemysł już nie chciał, a które nie powinny być finansowane przez państwo, z budżetu.-  Rozumiem, że projekt Senatu proponował nadanie statusu instytutów państwo­wych placówkom należącym do tzw. służb państwowych. Takim instytutem jest np. In­stytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, a także jednostki badawcze działające w in­nych dziedzinach. Są tam prowadzone prace badawcze, ale także prace rutynowe, które nie są oryginalne, np. obejmujące monitoring, normalizację, typizację, akredy­tację, certyfikację. Przez kogo te prace powinny być finansowane oraz czy na podob­nych zasadach jak prace badawcze?-  Instytut Meteorologii to dobry przykład; część realizowanych tam prac ma charakter badawczy, a inne -  to prace rutynowe. Jedne i drugie powinny być finansowane przez państwo, ze środków budżetowych, ale tylko te pierwsze ze środków przeznaczonych na naukę.-  To nie jest tylko kwestia budżetowego źródła finansowania, ale także mechaniz­mów finansowania, tego, jak rozdzielać pieniądze na takie prace. Mam też pytanie, jak dalece proponowane założenia obecnego projektu ustawy o instytutach badaw­czych pokrywają się z koncepcją referowaną przez Pana Profesora? Wśród dziedzin pro­ponowanych do objęcia statusem instytutów państwowych w obecnej propozycji usta­wy wymienia się także infrastrukturę telekomunikacyjną, informatyczną, transporto­wą czy energetyczną. Tymczasem część z tych dziedzin gospodarki ma być -  jak się zakłada -  przynajmniej częściowo prywatyzowana (np. energetyka). Kto zatem ma odpowiadać za zaplecze badawcze tych działów? Kto ma finansować te prace badaw­cze?- T o  jest bardzo trudne pytanie. Powiedzmy, że energetyka zostanie sprywatyzowana, ale czy to oznacza, że można pozostawić bez kontroli bezpieczeństwo energetyczne państwa? Sądzę, że nie. Jakieś badania w tej dziedzinie powinny pozostać poza sferą in­teresów prywatnych.-  Moje pytanie wynika z obawy, że -  biorąc pod uwagę liczbę proponowanych (za­pewnie przykładowo) dziedzin działania instytutów państwowych -  zostaną nimi obję­te niemal wszystkie sektory.-  Można mieć także inne obawy, związane z proponowaną w obecnych założeniach zasadą, że ministrowie będą swobodnie powoływać takie instytuty. Minister, powołując instytut, stwarza trwałe obligacje dla budżetu państwa. W chwili wprowadzenia nowej us­tawy wiele jednostek badawczo-rozwojowych może się przekształcić w instytuty pań­stwowe, aby zapewnić sobie finansowanie budżetowe. Dlatego w projekcie ustawy zO koncepcji i działaniu instytu tów  państwowych 251992 r. celowo zawarto stwierdzenie, że państwowy instytut naukowy jest tworzony w drodze uchwały Rady Ministrów. Wymagałoby to zgody innych ministrów, którzy są świadomi, że na taki instytut będą przeznaczane pieniądze. Wracając do ówczesnej kon­cepcji państwowych instytutów naukowych -  chodziło także o to, by instytut państwowy był tworem „poważnym” . Nazwa „ instytut państwowy” miała się wiązać z jego odpo­wiednią wielkością, umożliwiającą podejmowanie poważnych prac, oraz z dobrym pozio­mem naukowym. Prace rutynowe mogą się bowiem stać nadmiernie rutynowe, jeżeli jednocześnie nie będą prowadzone badania w danej dziedzinie. Chcieliśmy realizować za­sadę noblesse oblige -  nazwa „instytut państwowy” miała być zobowiązująca.-  Czy jednak nie istnieje niebezpieczeństwo tego, co w szkolnictwie wyższym na­zywa się academic drift, tzn. priorytetu nadawanego przez instytuty dla badań orygi­nalnych, naukowych, kosztem potrzebnych praktyce prac rutynowych? Chodzi także o konsekwencje takiego niejednolitego profilu instytutów, o rozwarstwienie kadry, podział na tych lepszych (uczonych) i gorszych (wykonujących prace rutynowe).-  Nie można lekceważyć tych trudności. Gdybyśmy jednak powiedzieli, że Instytut He­matologii ma się zajmować tylko leczeniem, a nie realizować badań, to nie będzie żadne­go postępu. Ale jednocześnie nie zrezygnuje on z prowadzenia szpitala i leczenia pa­cjentów, bo są oni potrzebni także dla badań. Sprawa polega na właściwym rozłożeniu akcentów. A kwestie kadrowe, o których pani wspomniała, można rozwiązywać odpo­wiednim i instrumentami, np. za pomocą systemu płac. Podsumowując, należy stw ier­dzić, że instytut państwowy powinien prowadzić poważną działalność naukową, powinien mieć prawo do doktoryzowania, a może nawet habilitacji, i być jednostką o trwałym ist­nieniu, powoływaną co najmniej na poziomie Rady Ministrów. Istnieją zbyt dobre trady­cje instytutów państwowych jeszcze sprzed wojny, by tę koncepcję rozmienić na drobne. W założeniach obecnej wersji ustawy nie mówi się np. o zatrudnieniu kadry profesorskiej czy w ogóle naukowej w instytutach państwowych. Wydaje się, że właśnie na tym polega wyraźna różnica między naszą koncepcją -  instytutu naukowego i obecną -  instytutu ba­dawczego. Sprawa nie jest do końca jasna, ale być może myśli się o jednostkach słu­żących prowadzeniu badań „średniego i niższego poziomu” . Dla wielu obecnie istnie­jących instytutów może to oznaczać dewaluację, obniżenie rangi w wyniku ich zmieszania z jednostkami słabszymi i o bardziej doraźnych celach.-  Jaki miał być według koncepcji instytutów naukowych z 1992 r. los tych jednos­tek badawczo-rozwojowych, które nie należały do służb publicznych? Czy miały być zlikwidowane?-  Nie zajmowaliśmy się jednostkami badawczo-rozwojowymi, ale tym, by niektóre placówki, np. Instytut Onkologii, przestały być takimi jednostkami i otrzymały status ins­tytutu państwowego. Jednostki badawczo-rozwojowe nie miały być likwidowane, lecz miały utracić charakter jednostek państwowych. Jeśli są potrzebne przemysłowi, przed­siębiorstwom, to powinny być przez nie finansowane, a środki budżetowe mogłyby być na nie kierowane tylko w przypadkach wyraźnie strategicznych dla całego państwa. Jed­nocześnie KBN powinien się wycofywać z ich finansowania.-  W obecnych propozycjach założeń do ustawy o instytutach państwowych mówi się o zasadach finansowania, w tym o środkach na utrzymanie instytutów, na zadania statutowe itd. Mowa jest o tym, że koszty utrzymania i koszty wynagrodzeń są pokry­wane z budżetu państwa przez właściwego dysponenta części budżetowej, czyli orga­26 W ywiad z prof. dr inż. Wfadyslawem Findeisenemnu nadzorującego, w wysokości niezbędnej do wykonania tych spośród zadań, za które rząd ponosi szczególną odpowiedzialność. Dla mnie wciąż jednak jest niejasne, jak powinno wyglądać finansowanie instytutów państwowych. Czy np. koszty utrzyma­nia placówki, infrastruktury, koszty zatrudnienia, mają być pokrywane przez organ nadzorujący, który za placówkę odpowiada, a inaczej mają być pokrywane koszty rea­lizacji konkretnych zadań (koszty bezpośrednie)? Jeśli zmieniają się zadania, koszty badań mogą maleć lub rosnąć. Czyli, inaczej mówiąc, czy ma to być finansowanie podmiotowe (placówki), czy też przedmiotowe (zadań), czy system mieszany?-  Nie wiem, czy można dzielić koszty w taki właśnie sposób. Wydaje mi się, że należy mówić nie o kosztach utrzymania i kosztach związanych z realizacją zadań, ale o kosztach działalności. Czy można np. płacić instytutowi za samo istnienie? To oczywiście trywia- lizacja zagadnienia z mojej strony, ale po prostu nie znam się na finansowaniu insty­tutów.-  Dochodzi tu jeszcze inna kwestia, instytut państwowy wykonuje zadania zapisa­ne w statucie i planie rocznym, ale czy jego pracownicy powinni mieć prawo realiza­cji grantów? Istnieje przecież podstawowa różnica między projektem badawczym, któ­rego temat wymyśla uczony, a projektem zamawianym, którego temat określa przed­stawiciel praktyki.-W e d łu g  obowiązujących obecnie zasad grant KBN może otrzymać każdy, kto przed­stawi wartościowy projekt naukowy. Rodzi się natomiast inne pytanie: czy dyrektor dane­go instytutu pozwoli uczonym wziąć grant z KBN, nad którym będą pracować, zamiast realizować temat potrzebny dla dziedziny, w jakiej instytut działa? To musi być rozstrzy­gane na poziomie instytutu. Należy wprowadzić zasadę, że prace z zakresu np. rolnictwa finansuje odpowiednie ministerstwo, aby mieć wpływ na ich tematykę i korzystać z wyni­ków, ale nie można rezygnować z możliwości korzystania przez uczonych ze środków budżetowych w dziale „nauka” , będących w dyspozycji KBN, przeznaczonych na badania naukowe, których potrzeby ministerstwo jeszcze nie dostrzega.-  Gdyby utrzymać obecną konstrukcję budżetu państwa, to wówczas tylko działal­ność rutynowa instytutów państwowych byłaby finansowana przez organ nadzorujący, a środki na działalność naukową pozostałyby w wyodrębnionej części budżetu, w dzia­le „nauka” , będącym w gestii Komitetu Badań Naukowych. Natomiast przy zmianie konstrukcji budżetu państwa i rozdziale środków na badania między resorty mielibyś­my do czynienia z konstrukcją budżetu np. na wzór amerykański, gdzie każdy departa­ment dysponuje własymi środkami na badania. Nastąpiłaby wówczas decentralizacja funduszy na badania, co mogłoby spowodować zmniejszenie środków na naukę. Ist­nieje też obawa, że przy takim rozwiązaniu ministerstwa mogłyby wydatkować środki planowane na badania na pilne potrzeby bieżące, kosztem badań.-  Przed taką decentralizacją KBN jak dotychczas skutecznie się bronił. Jeśli np. m ini­ster rolnictwa część środków przeznaczonych na rolnictwo mógłby przeznaczyć np. na prace Instytutu Weterynarii, to zmniejszyłoby to presję na środki z działu „nauka” w bud­żecie państwa. Taki instytut byłby finansowany z dwóch działów: z rolnictwa i z nauki. Ogólna zasada powinna być taka, że koszty rutynowej działalności objętej zadaniami sta­tutowymi instytutu powinien pokrywać ze swych środków organ nadzorujący. Jeśli np. Instytut Hematologii ma swój szpital, to koszty opieki szpitalnej powinny być finansowa­ne z budżetu ochrony zdrowia, a nie z budżetu nauki.O koncepcji i działaniu instytutów  państwowych 27-  Jeśli jednak minister rolnictwa chce, by instytut, za który odpowiada, wykonał dla niego jakąś pracę badawczą, wykraczającą poza zaplanowane zadania, to czy po­winien ją sfinansować ze środków swego resortu?-  Od tego są inne mechanizmy. Na przykład odpowiednią formą realizowania tego ro­dzaju zadań sątzw. projekty zamawiane, współfinansowane przez KBN.Zwróćmy uwagę na jeszcze inny problem. W liście przewodnim do założeń do obecnej propozycji ustawy jest mowa o tym, że główny ciężar zadań naukowych instytutów bę­dzie leżał w obszarze badań stosowanych, a większość badań podstawowych i prac po­znawczych będzie prowadzona w szkołach wyższych i placówkach naukowych PAN. Ro­dzi się pytanie, czy chodzi o większość ogółem, czy o większość w każdej z dziedzin? Jeśli posłużymy się przykładem rolnictwa, to obecnie większość prac naukowych z tej dziedziny jest prowadzona w jednostkach resortowych. Podobnie jest z badaniami w za­kresie medycyny. Są też jednostki poza PAN, prowadzące badania głównie podstawowe (np. Instytut Fizyki Jądrowej w Krakowie). Czy należałoby go przenieść do PAN? Mówimy tu o badaniach, które wymagają dużej koncentracji środków i potencjału oraz które nie mogą być w całości powierzone uczelniom. Słowem: nie można w prosty i schematyczny sposób wykluczyć prowadzenia badań podstawowych w instytutach państwowych. Wy­starczy pomyśleć o pracach Centrum Onkologii w Warszawie i Gliwicach albo o instytu­tach rolniczych w Puławach.-  Zwróćmy jeszcze uwagę na zasady zatrudniania. Jak powinni być zatrudniani pracownicy instytutów? W nowych propozycjach jest mowa o zatrudnieniu na określo­ny czas i tak miałyby być zatrudniane również osoby ze stopniami i tytułami nauko­wymi.-  W projekcie z 1992 r. zakładaliśmy, że wszyscy będą zatrudniani na zasadzie umo­wy o pracę, a nie na podstawie mianowania, jak w uczelniach. Rozumieliśmy, że instytut państwowy ma do spełnienia określone zadania i przy zmianie tych zadań mogłaby się okazać konieczna wymiana personelu. Taki instytut nie funkcjonuje jak uczelnia. Nato­miast zatrudnienie na określony czas jako jedyna zasada to chyba nieporozumienie. Prawdopodobnie autorom założeń nowego projektu chodziło także o zatrudnienie na za­sadzie umowy o pracę, a nie wielokrotnie powtarzane kontrakty.-  Bardzo dziękuję za rozmowę.Wywiad przeprowadziła Julita Jabłecka

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/nsw/article/download/4566/4676

O koncepcji i działaniu instytutów państwowych

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Nauka i Szkolnictwo Wyższe