Rojek, Patrycja

Images The International Journal of European Film Performing Arts and Audiovisual Communication

Patrycja Rojek

Crossref

Wybory, których nie było

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Choices that weren't

Adam Mickiewicz University Law Review

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Licznie zamieszkujący świat „człowiek w rozterce” to obiektszczególnego zainteresowania sztuk wszelkiej maści. Jest więc skarbni-cą także i filmowego potencjału. Właściwie wszystkie gatunki filmowesą w stanie zrobić użytek z dylematu bohatera: melodramaty – czyniącz niego trzon relacji międzyludzkich, filmy sensacyjne – wspomagającnim poziom budowanego napięcia, psychologiczne – definiując za jegopomocą charakter postaci i trudności jej życia, komedie – trudności tekarykaturalnie przerysowując. Wszechobecne wybory i decyzje inspi-rują też twórców krótkich form studenckich. Spośród niezliczonychich przykładów wyłaniają się trzy zrealizowane w 2010 roku i dotyka-jące problemów najaktualniejszych. Tym, co łączy poniższe etiudy, takprzecież odmienne stylistycznie, jest znajdujący się w trudnym po-łożeniu bohater. Jednak okoliczności, w których znalazła się każda z występujących w poniżej omówionych filmach postaci, są o tyle spe-cyficzne, że to nie sam fakt stanięcia przed niewyobrażalnie trudnymwyborem świadczy o beznadziejności ich sytuacji. To raczej niemożli-wość suwerennego i w pełni świadomego zmierzenia się z owym wybo-rem – w obliczu przeszkód natury psychicznej i społecznej.Sytuacja fabularna w filmie animowanym Krzysztofa SzafrańcaWino jest ledwie zarysowana. I to zarówno dosłownie – z uwagi nazastosowaną przez autora technikę widzimy naszkicowane czarnąkreską kontury postaci poruszających się po białym tle, jak i w prze-nośni – gdyż zaburzona chronologia zdarzeń uniemożliwia precyzyj-ne odtworzenie przedstawionej sytuacji, zacierając granicę międzyprzyczyną a skutkiem, między prawdą a urojeniem.Filmowe wydarzenia osadzone są w kontekście alkoholizmu namiarę XXI stulecia – skrapianego eleganckim winem, podszytego sa-motnością, towarzyszącego stanom depresyjnym. Wiadomo jest, żeniemy, bezimienny bohater stracił przyjaciela, nad którego trumnąstoi w jednej z pierwszych scen, oraz że otrzymał niegdyś od niego kie-liszki do czerwonego wina. I na tym właściwie kończy się to, co pewne.Wydaje się bowiem, że posługiwanie się niemal samymi animacyjny-mi półproduktami jest czymś więcej niż estetycznym wyborem reży-sera. Wizualna asceza przede wszystkim subiektywizuje punkt widze-nia, obrazując zniewolenie podmiotu. Elementy scenerii pojawiają sięna potrzeby danej czynności i chwilę później zupełnie znikają, co jestodwzorowaniem ograniczonej percepcji bohatera. Przez tę prostąekonomiczność znaczeń, czy może raczej ich wybiórczość, manipulu-je się również uwagą odbiorcy. Pozbawiony dostępu do pełni infor-patrycja rojekWybory, których nie byłoImagesvol. X/no. 19Poznań 2012ISSN 1731-450xW winie prawdamacji, nie tylko nie może dokonać właściwej oceny zachowania mio-tającego się bohatera, ale nawet ustalić, co naprawdę zdarzyło się w jego życiu oraz kim właściwie jest pojawiający się w dalszych sce-nach przyjaciel. Demoniczny podżegacz, w którego stopniowo przeobraża sięów kompan, może być zarówno prawdziwą osobą, winną chorobyalkoholowej głównego bohatera, jak i zdeformowaną projekcją jegowspomnień albo uosobieniem tchórzliwego samousprawiedliwiania.Trudno też orzec, czy w kluczowej scenie samobójstwa udaremniają-cy je życzliwy przyjaciel jest częścią autentycznego wspomnienia czyraczej omamem (wszak dominująca narrację „teraźniejszość” dziejesię już po jego śmierci). Pierwszy przypadek stanowiłby wyjaśnie-nie genezy silnej przyjaźni między postaciami. Wówczas alkoholizm,w który wpadnie później główny bohater, byłby efektem rozpaczy i próbą zagłuszenia żalu po stracie bliskiej osoby. Jeśli jednak scena napomoście nie wychodzi poza chronologię, to przyjaciel jest majakiem, a bohater alkoholikiem, wówczas to nałóg paradoksalnie ratuje przedśmiercią – jako alternatywa atrakcyjniejsza, umożliwiająca bezkarneżycie w złudnym świecie wspomnień.Wreszcie – wybór, przed którym staje niezdolny do niego bo-hater, dotyczy życia i śmierci. Życia – pełnego, prawdziwego, bez nało-gu. Śmierci – takiej samej, do której zbliżył się już poprzednio. W tymcelu w finale filmu, na jawie lub we śnie, pijany bohater wraca napomost. Lecz nałóg nie pozwala mu podjąć żadnej decyzji i bohaterostatecznie osiada na swoim prywatnym rozdrożu – z butelką w dłonii „przyjacielem” u boku.Fabularnych niedomówień unika z kolei Bartłomiej Żmuda w swoim filmie Barbakan, który uderza autentyzmem spojrzenia i pre-cyzją budowy portretu psychologicznego głównego bohatera. Po pew-nym czasie spędzonym przy pracy na niemieckiej budowie Emil z radością wraca do Krakowa i czekającej na niego Ani. Tuż przedprzyjazdem do Warszawy, gdzie przesiąść się ma w tytułowy ekspresBarbakan, chłopak zostaje okradziony ze wszystkich ciężko zarobio-nych pieniędzy. Z kilkoma złotymi w portfelu decyduje się jednakodbyć kluczową podróż swojego życia. Wszystko to, co widzimy na ekranie, jest jedynie następstwemprocesów myślowych Emila. Istota filmowych wydarzeń rozgrywa siębowiem w umyśle bohatera, do którego kamera nie ma dostępu, a któ-ry zbadać można analizując jego zachowania. Opierają się one na kon-strukcji złożonej z trzech rozpoznań. Pierwsze z nich, najbardziejoczywiste, dokonuje się przy dworcowej kasie, gdy Emil orientuje się,że nie ma pieniędzy. Wówczas daje upust swoim emocjom – krzyczy,rzuca torbą, ma łzy w oczach. Później przez dłuższy czas będzie je tłu-mił, co doprowadzi go do granicy obłędu.Kluczowe jest jednak to, że Emil nikogo nie obarcza winą zazaistniałą sytuację. Wypiera ją raczej ze swojej świadomości, co czyni128 patrycja rojekNocny pociąg donikądgo niezdolnym do podjęcia próby odpowiedzenia sobie na pytanie „codalej?”. O owej negacji świadczy seria zachowań chłopaka: ukrywaswój problem przed wszystkimi – również przed swoją dziewczyną, niezgłasza kradzieży policji, nie czeka na inny, tańszy pociąg do Krakowai nie zmieniając planów, wsiada do tego, na który nie ma biletu. Nieunika nawet kontroli, a przyłapany, honorowo nie chce przyjąć pożycz-ki od współpasażera, Karola, który protekcjonalnie go do tego zmusza.Na pół godziny przed końcem podróży następuje drugie rozpo-znanie. Emil wpada na pomysł wyjścia z impasu przez kradzież lapto-pa i grubego portfela Karola. Dylemat, który powinien rozstrzygnąć, w ogóle się nie pojawia, gdyż Emil, paraliżując swoje sumienie, odrzu-ca konieczność zastanowienia się. Działa w amoku i pragnie zagłuszyćwłasną stratę prymitywną potrzebą poczucia równowagi w przyrodzie.Emil nie zdaje sobie jednak sprawy, że odpowiedzenie kradzieżą nakradzież przyniosłoby mu spokój tylko wtedy, gdyby okradł osobę,która okradła jego. A to jest przecież niewykonalne. Chłopak przestajezachowywać się racjonalnie – ignoruje fakt przebywania w szczelnejpułapce wyizolowanej przestrzeni, zapomina też, że jako „ten bez bile-tu” musiał dać się zapamiętać konduktorowi i współpasażerom.W efekcie wyskakuje z pociągu. Mimo iż jego fizyczne obraże-nia kończą się na kilku zadrapaniach, psychicznie jest wypranydoszczętnie. W jego oczach nie ma już nawet wcześniejszego obłędu –jest pustka. Nagle wypełnia ją odbicie pociągu przejeżdżającego owłos od Emila. Na szczęście przejechał innym torem, lecz kto wie, czytym razem chłopak nie zdecyduje się jednak zaczekać na kolejnypociąg. Wówczas dokonać się może trzecie rozpoznanie – tym razemzbieżne z antycznym anagnorisis i prowadzące do finalnej autode-strukcji. Lecz z tym wyborem Emil zmierzy się już poza ekranem.O tym, jak bardzo Szwedzka robota różni się od robót wło-skich i angielskich – dobrze znanych kinu, przekonujemy się w nie-mal każdej minucie filmu. Paweł Ziemilski w poetyce groteski i ab-surdu przerysowuje nie tylko okoliczności autentycznych wydarzeń – związanych z kradzieżą napisu z bramy byłego hitlerowskiego obozukoncentracyjnego w Oświęcimiu, ale przede wszystkim radośnie spe-kuluje na temat bohaterów, wykonawców zlecenia. Najzuchwalsi pol-scy złoczyńcy roku 2009 są w filmie nieudolnymi rzezimieszkami i daleko im do profesjonalizmu w złodziejskim kunszcie.Szef przedsięwzięcia, Romek („ja mówię, wy robicie”), niepanuje nad jego przebiegiem, a podlegli mu bracia Mysze zdają się nie rozumieć jego celu. Wbrew późniejszym doniesieniom mediów o dobrze zaplanowanej i przeprowadzonej akcji ich działania są swo-bodną improwizacją. Z początku zlecenie jest dla nich wszystkichprzygodą, co podkreśla sekwencja jazdy samochodem – stylem przy-pominająca miłe kino drogi. Po przyjeździe na miejsce mającej siędokonać kradzieży, dla Romka i Małego Myszy przygoda zamienia sięw zadanie do wykonania. Natomiast Duży Mysza orientuje się, dokądwybory, których nie było 129Przypadkowi wrogowie publiczniprzybył. „Ale przecież to jest Oświęcim” – jedne z nielicznych słów,które wypowiada w filmie, wyrażają niepokój, moralny sprzeciw, świa-domość niestosowności czynu. I choć nie wydaje się uspokojony prze-konywaniami brata, że „to tylko napis” i że „teraz nie ma już odwrotu”,przystępuje do wykonania zlecenia.Ta krytyczna chwila zwątpienia powinna zaowocować innądecyzją. Czy jednak można w ogóle mówić o tym, że Duży Myszadokonał jakiegokolwiek wyboru? Jedno jest pewne: nigdy nie przestałprzeczuwać, że bierze udział w czymś niewłaściwym. W nocy porabunku nie może spać, a jego niewzruszona twarz przez dłuższą częśćfilmu nie wyraża emocji innych niż te związane ze sprawą napisu – jakniepokój przy jego zdejmowaniu i wstyd podczas słuchania w telewi-zji głosów potępienia dla sprawców kradzieży. Duży Mysza to, jak się okazuje, osoba wrażliwa, społecznieotwarta oraz świadoma przeszłości swojego kraju. Niewiarygodnieszybko asymiluje się z wycieczką młodych turystów z Izraela, wśródktórych wygląda na naprawdę szczęśliwego. Zapytany przez Romka,na co wyda zarobione w akcji sześć tysięcy złotych, odpowiada, że zbu-duje dom. I choć te naiwne słowa doprowadzą jego towarzyszy doataku śmiechu, zabrzmią stokroć dojrzalej od całkiem realistycznychplanów Małego Myszy, który planuje dzięki swoim pieniądzom przezrok odurzać się kokainą. Problemem Dużego Myszy, uniemożliwiającym mu wzięcieżycia w swoje ręce, musi być bardzo niskie poczucie własnej wartości.Jego instynktowna poczciwość jest nie tylko niepopularna w środowi-sku, w którym przebywa, ale i przez nie uciszana. Tę niezdolność dopodjęcia samodzielnej decyzji rekompensują mu scenarzyści. Bo niedość, że Duży Mysza jest jedyną postacią potraktowaną poważnie i psychologicznie pogłębioną, to jeszcze odnajduje ludzi, wśród któ-rych czuje się spełniony i – wbrew finałowi historii w prawdziwymświecie – nie zostaje zatrzymany przez policję.Młodzi filmowcy kierują uwagę na sytuacje, w których życio-wym problemem nie jest konieczność dokonania trudnego wyboru.Większą tragedią okazuje się niemożliwość zbliżenia się do niego,doświadczenie pozbawienia szansy na stawienie mu czoła. Realia dzi-siejszego świata doprowadzają do frustrujących okoliczności, kiedywolności pozbawia nałóg – jak w przypadku bohatera Wina, rozpacz– u Emila z Barbakanu, a także życie w przekonaniu o własnej niższo-ści – czego doświadcza Duży Mysza. Każdy z nich znalazł się w prze-łomowym momencie swojego życia, które w ostatnim czasie nie dałoim sposobności postanawiania o sobie. Jeśli zdadzą sobie z tego spra-wę i wyciągną odpowiednie wnioski, będą mogli zawalczyć o należneim prawo głosu.Dylemat zatem to nie tylko efekt uboczny rosnącej swobodywyboru człowieka – to też jego święte prawo. Najboleśniejsze bowiemsą decyzje trudne. Najszkodliwsze – niepodjęte.130 patrycja rojek

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/i/article/download/5340/5433

Wybory, których nie było

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Adam Mickiewicz University Law Review

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Wybory, których nie było

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Adam Mickiewicz University Law Review

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w