Szponik, Marek

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

Polish province - sincere gaze

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Imagesvol. XV/no. 24Poznań 2014ISSN 1731-450x„W miejscu, z którego piszę, nie ma długich rozmów przy ko-lacji”[1]. Tak rozpoczyna się dość przygnębiający wywód Mariusza Chyżyńskiego, próbującego oddać atmosferę degradacji kulturowej i społecznej Polski prowincjonalnej. Jest to tekst pisany z perspekty-wy osoby znającej doskonale miejsce, ludzi i ich problemy, ale tak-że z perspektywy dezertera, który nie widzi żadnej nadziei dla siebie na swoistym marginesie Polski. Do tego marginesu należy również tytułowy Rogalik Ziemilskiego, mała miejscowość w województwie warmińsko-mazurskim.W miejscu, w którym oglądam Rogalika, rozmowy przy kolacji są o kolacji. Ta subtelna różnica wynika z faktu, iż prowincja, z której pochodzę, leży w „ścianie zachodniej”. Tutaj podobno nie jest jeszcze tak źle, jest o czym porozmawiać. Jednak, oglądając fi lm Pawła Ziemilskiego, dostrzegam w nim kwintesencję tego, z czym kojarzy mi się miejsce o równie wdzięcznej nazwie, do którego od święta sam wracam. Polska prowincjonalna, jaką możemy oglądać w dziesięciu ujęciach fi lmowych, to przestrzeń odcięta, pozbawiona realnych możliwości, jakie daje współ-czesny świat oglądany w mediach. Jest to miejsce, jakich wiele w całej Polsce – na uboczu, poza mainstreamem, nieobecne w debacie publicznej. Prowincja zarówno Ziemilskiego, Chyżyńskiego, jak i moja to miejsce, gdzie młodzi ludzie w zasadzie nie mają perspektyw zawo-dowych, oddają się podobnym rozrywkom, przedwcześnie stają się rodzicami. Ich dni mijają na nicnierobieniu, grach komputerowych i oglądaniu telewizji – jedynego łącznika ze „światem”, do którego nie mają realnego wstępu. Wszystkiemu temu towarzyszy alkohol w nadmiernych ilościach, w tle słychać techno lub disco. To zjawisko zostało przez polskie kino dokumentalne niejednokrotnie skomen-towane. Przykładem może być chociażby głośny fi lm Ireny i Jerzego Morawskich Czekając na sobotę, w którym wydarzeniem nadającym porządek życiu na prowincji jest sobotnia dyskoteka. Całkowicie inną rzeczywistość wiejską od tej wytworzonej w umysłach ludzi z miast przedstawiają także Anka i Wilhelm Sasnalowie w fi lmie Z daleka wi-dok jest piękny. Mimo iż (jak sami deklarują) ten fi lm nie jest obrazem współczesnej wsi, to jednak w znaczący sposób odmitologizowuje jej wizerunek, a zwłaszcza jej krajobraz. Nie ulega jednak wątpliwości, iż marek szponikProwincja polska – szczere spojrzenia[1] M. Chyżyński, Poszukiwacze zagi-nionych kotów, „Krytyka Polityczna” 2010, nr 24–25, s. 142.marek szponik182Rogalik dotyka tego problemu w inny sposób. Konstruuje zupełnie nową sytuację komunikacyjną. Poprzez rozwiązania formalne w fi lmie odbiorca dosłownie wnika w rzeczywistość prowincjonalną, zagląda pod jej podszewkę. Nie jest mu prezentowana gotowa treść komunika-tu, będąca diagnozą polskiej wsi, a poprzez wizualne podróże między ludźmi i przedmiotami sam odbiorca tworzy komunikat, próbując zrozumieć to, co widzi.Rogalik to dziesięć ujęć, spokojnych jazd kamery, odbywających się głównie w przestrzeniach zamkniętych. Konsekwentna metoda re-jestracji wzbogacona jest jednak o zniekształcenie obrazu nadające mu efekt spojrzenia przez soczewkę. Soczewkę, przez którą spogląda sam od-biorca jakoby bez pośrednictwa kamery. Obecne przez cały fi lm wrażenie bycia tu i teraz spotęgowane jest przez wolne tempo jazdy kamery, której ruch sugeruje spokojny spacer po domu, przerywany dłuższymi spoj-rzeniami na konkretne detale i artefakty z życia mieszkańców Rogalika. Obecność odbiorcy spoglądającego na bohaterów fi lmu staje się jeszcze bardziej rzeczywista ze względu na momenty przełamania za-kładanej fi kcyjności fi lmu. Odbiorca musi zmierzyć się ze spojrzeniami w swoją stronę, z własnym odbiciem w oczach dziecka. Ziemilski jednak nie nadaje obserwatorowi statusu intruza, przed którym mieszkańcy Rogalika próbują być kimś, kim nie są. Udaje mu się wywołać sytuację, w której można odczuć, iż nasze spoglądanie przez soczewkę kamery staje się neutralne, obojętne w odczuciu obserwowanych osób. Siłą tego fi lmu jest właśnie pozbawienie go typowego dla tej problematyki sposobu przedstawiania osób z prowincji jako obiektu badań czy analiz antropologicznych. Odbiorca traci swoją uprzywilejowaną pozycję ko-goś, kto w protekcjonalny sposób podda prowincję analizie czy próbie krytycznego opisu, a zmuszony jest w milczeniu wnikać w ten świat i cierpliwie z nim obcować. Wydawałoby się, monotonny zapis smutnej codzienności jest chwilami urozmaicany przez rozwiązania operator-skie sugerujące pewną oniryczność i nierealizm sytuacji. Pojawiają się w trakcie fi lmu zaburzenia perspektywy lub linii horyzontu, często zamiast rzeczywistej twarzy widzimy jej odbicie w lustrze lub płycie CD, dochodzi także do spojrzenia przez sztuczny, różowy fi ltr balonika, którym bawi się dziecko w jednym z ujęć. Stoi to w pewnej sprzeczności z ogólnym wrażeniem szarości, nudy, stagnacji, jednak przede wszyst-kim wyrywa na chwilę odbiorcę ze świata, który spodziewa się oglądać przez cały czas. Wyrywa tylko na chwilę, po to, by znowu wrócić do szczerej rejestracji apatii polskiej prowincji w wyblakłych kolorach. W efekcie przyczynia się to do tego, iż kolejne obrazy polskiej wsi to stopniowa dekonstrukcja mitu jej sielskości i arkadii. Milczący obserwator Rogalika nie zmusza do rozmów, nie pyta i nie sugeruje odpowiedzi, za to konfrontuje się z „naturalnymi” dźwiękami prowincji. Odbiorca słyszy podczas fi lmu to samo, co słyszą bohaterowie fi lmu. Całe spektrum zastępników rzeczywistości – hity Soczewka – wizualna deziluzjaPlastikowa biedronka – oaza symulakrów183prowincja polska – szczere spojrzeniadisco-polo, seriale telewizyjne, odgłosy gier komputerowych czy próbne sety dj-skie. Współczesne osiągnięcia techniczne, nowe media i ich bogata oferta stanowią dla mieszkańców Rogalika na tyle atrakcyj-ną rekompensatę rzeczywistej pustki i nudy, iż stają się one z czasem esencją ich życia. Dzisiejsza wieś żyje symulacją czegoś, czego sama urzeczywistnić nie może, ale odczuwa ku temu zrozumiały pociąg. Współczesna polska prowincja to prędzej właśnie „Plastikowa biedron-ka” niż ludowe przyśpiewki. Folkowe biesiady i przaśne obrzędy zostały wyparte przez perypetie miłosne argentyńskich kochanków i sobotnie suto zakrapiane imprezy techno. Znaczeniowej pikanterii dodają temu serialowe frazy, które słychać w jednym z ujęć, wypowiadane przez serialowego amanta, który, o ironio, staje się porte-parole zapatrzonych w niego mieszkańców Rogalika: „Mogliśmy być tacy szczęśliwi jak na fi lmie; mogliśmy, ale już nie będziemy”.Jedyne momenty w fi lmie pozbawione dźwięków wszechobec-nej elektroniki to pierwsze i ostatnie ujęcie, które, w odróżnieniu od reszty, są zrealizowane w przestrzeni otwartej. Tym samym, na aku-stycznym pierwszym planie pojawia się cisza, w ujęciu otwierającym przerywana rąbaniem drzewa, w końcowym zagłuszana silnikiem samochodu, w obu jednak będąca pierwszorzędną cechą wiejskich plenerów. Film rozpoczyna się i kończy na zewnątrz, pokazując wiejską naturę. Aby dotrzeć do przejawów jej współczesnej kultury, kamera musi przenieść się do wnętrz. Ta klamra kompozycyjna fi lmu pokazuje również przestrzenny wymiar opozycji natury i kultury. Ta pierwsza, osamotniona na zewnątrz, tworzy niejako pustynię, na której znajdują się jedynie pojedyncze wiejskie chaty będące oazami symulowanej kultury. Kadr z fi lmu dokumentalnego Rogalik, reż. Paweł Ziemilski, prod. PWSFTviT w Łodzi, 2012marek szponik184„W miejscu, z którego piszę, nie chodzi się do kina, bo wszyscy mają diwidi”[2] – pisze Chyżyński. W miejscu, w którym oglądam Rogalika, do kina jedzie się raz do roku, ale musi to być multipleks z centrum handlowym obok. Zanik aktywności kulturalnych, degradacja życia publicznego to cechy wspólne prowincji zarówno warmińsko--mazurskiej, lubelskiej, jak i wielkopolskiej. Nie sposób nie dostrzec w tym winy transformacji, która znacznie spolaryzowała Polskę metro-politalną i prowincjonalną. Do wsi polskich może i dociera moderni-zacja techniczna, są lepsze łącza internetowe, jest kablówka. Pomagają one podkoloryzować trochę brak perspektyw życiowych. Brakuje wciąż jednak gruntownej modernizacji społecznej, inwestycji w kapitał nie-materialny. Tak jak Chyżyński „opuszcza to miasto, któremu na drugie imię Apatia”[3], tak i ja sam uciekam z mojej prowincji, gdzie nie ma przyszłości. Ostatnia scena fi lmu pokazuje właśnie wyjazd z Rogalika, który opustoszały, nagle znika we mgle. Kolejna nieistniejąca polska wieś.Świat podlega coraz szybszym przemianom. Błędne byłoby za-łożenie, iż polska prowincja w tym kontekście pozostanie pięknym, kolorowym skansenem, który cieszy i bawi ludzi żyjących w miejskim zgiełku. Rogalik sugeruje, iż należy się tym zmianom lepiej przyjrzeć, bez zbędnego wartościowania, które może okazać się krzywdzące. Zie-milski angażuje odbiorcę w pewną oniryczno-realistyczną wizję polskiej prowincji, która różni się od powszechnego o niej wyobrażenia. Jest to szczere spojrzenie bez moralizatorskiego zacięcia. Świat zaprezen-towany przez Ziemilskiego jest mi jednak dobrze znany. Jest czymś, czego doświadczyłem i od czego z radością, niestety, sam się odciąłem.Rogalikreżyseria: Paweł Ziemilski, zdjęcia: Maciej Twardowski, montaż: Ire-neusz Grzyb, PWSFTviT 2012.Ucieczka[2] Ibidem, s. 142. [3] Ibidem, s. 146.