Pławuszewski, Piotr

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Screwdriver, tablet and passion. An interview with Jacek Fedorowicz

Studia Germanica Posnaniensia

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Imagesvol. XIV/no. 23Poznań 2014ISSN 1731-450xŚrubokręt, tabliczka i pasjaROZMOWA Z JACKIEM FEDOROWICZEM, satyrykiem, autorem legendarnych programów telewizyjnych i radiowych, aktorem, wielo-letnim współpracownikiem Stanisława Barei, z którym na początku lat 70. zrealizował między innymi serię krótkich filmów z ukrytą kamerą. To właśnie tych ostatnich (przede wszystkim) dotyczą poniższe pytania i odpowiedzi, ale też trzy fragmenty przygotowywanej przez Jacka Fe-dorowicza książki, zawierającej jego filmowo-telewizyjne wspomnienia. ROZMAWIA PIOTR PŁAWUSZEWSKIPiotr Pławuszewski: Przed współpracą ze Stanisławem Bareją filmy z ukrytą kamerą tworzył pan wespół z Jerzym Gruzą i Bogumiłem Kobielą (w ramach programu Poznajmy się). Czy mógłby podzielić się pan choć krótkim wspomnieniem dotyczącym tych realizacji? I od razu pytanie uzupełniające: czy wykorzystywane wtedy metody różniły się od tych, które stosował pan później, pracując już ze Stanisławem Bareją?Jacek Fedorowicz: Sposób przygotowania planu nie różnił się zasad-niczo, może tylko bardziej fachowo w czasach Barei umieszczaliśmy mikrofony, by nie było tak, jak w czasach „pionierskich”, że słychać głównie „naszego człowieka”, a nie tego, na którego się „poluje”. Bareja jako twórca, pomysłodawca i realizator filmów z ukrycia w niczym Gruzie nie ustępował. Myślę, że bardzo chciał się zmierzyć z tym ga-tunkiem i udało mu się. W roku 1963, gdy „ukryta kamera” pojawiła się w telewizji polskiej po raz pierwszy, była sensacją, której skala jest dziś niewyobrażalna. Sensacyjna i pionierska była forma całego Poznajmy się, a „ukryta kamera” okazała się perełką programu. Ryki publiczności w czasie pierwszej prezentacji (powstał problem techniczny!) zagłuszały dźwięk telekina. P.P.: Trzymając się Barei, jeśli pan pozwoli: choć w jego pracy magisterskiej nie pada żadna konkretna nazwa, domyślam się, iż opisywane przez niego krótkie filmy realizowane z ukrytą kamerą były częścią składową zaprojektowanego przez panów programu Tu Telewizja Warszawa w programie 5. Zastana-wiam się, w jakim wymiarze dotarł on do widzów. Znalazłem pana wypowiedź, z której wynika, że „program miał mieć pięć długich odcinków i tyle materiału nakręciliśmy, a po cięciach Images - XIV - 2 korekta.indd   189 2014-10-14   17:11:27rozmowa z jackiem fedorowiczem190cenzorskich został jeden krótki odcinek, dość bezsensowny, i to zostało wyemitowane”. Bareja zaczyna z kolei jedno ze zdań swej pracy słowami: „Sądząc z listów nadchodzących do telewizji po emisji moich programów, w których prezen-towałem także filmy z ukrytą kamerą [...]” – zwraca uwagę użyta liczba mnoga. Domyśla się pan, na czym polegać może ta rozbieżność?J.F.: Nie wiem, podejrzewam, że albo trochę przesadził, bo chciał się pochwalić (nic zdrożnego – pamiętajmy, że pisząc pracę magisterską, wypełniał głupawy urzędowy obowiązek formalny), albo nadane zostały dwa odcinki, albo też – i to jest bardzo prawdopodobne – telewizja, mając niewyemitowane dobre filmy z ukrytej kamery (wedle moich obliczeń tych niewyemitowanych powinno było być aż siedem), nie trzymała ich w archiwum, tylko nadała jako coś „osobnego”. Było to łatwe, bo nie łączyły się z niczym tematycznie, każdy stanowił osobną całość, można je było dowolnie zestawiać. Mogą jeszcze być w archi-wum, choć Bóg raczy wiedzieć, jak opisane. Obawiam się, że nie do znalezienia, a w kwestii liczby emisji odcinków nigdy już nie dojdziemy, jak było naprawdę. Trzeba by wertować rubryki „Program TV” w sta-rych gazetach. Wciąż myślę, że nadali tylko jeden[1].P.P.: Nawiązując do pana słów, przywołanych w poprzednim pytaniu – o ile łatwo zrozumieć biorącą się z szacunku dla filmowanych „wewnętrzną cenzurę” u samych realizatorów (Stanisław Bareja wspomina choćby o rezygnacji z części mate-riału nakręconego w Supersamie, gdzie kilku podpatrywanych klientów zgodziło się uczestniczyć w złodziejskim procederze), to już mniej jasno rysują się zewnętrzne „cięcia cenzorskie”. Pamięta pan, z jakich pobudek wyrastały?J.F.: Nieporozumienie chyba. Cięcia cenzorskie (przykłady za moment w kolejnym fragmencie książki) dotyczyły innych materiałów z pro-[1] Próbuję nieco rozjaśnić tę kwestię w poprzedzają-cym wywiad z Jackiem Fedorowiczem tekście Ukryte kamery Stanisława Barei (zob. „załącznik 1”) – P.P.[fragment książki Jacka Fedorowicza]Smutny koniec programu „TV W-wa w programie V” odbył się na raty.Zaplanowaliśmy, napisaliśmy i częściowo nakręciliśmy materiał starczający na pięć odcinków. Po ingerencjach redakcyjno-cenzorskich plany ograniczyliśmy do trzech odcinków, odnalazłem w starych szpargałach kartkę, na której – przed planowanym nagraniem w studio – wypisałem kolejne numery, skeczyki, filmy, zapowiedzi, podzielone na trzy części, po trzy kwadranse każda. Ale znalazłem też tekst pisanego niedługo potem dokład-niejszego już scenariusza tego nagrania i w nim zapowiedzi dotyczą już tylko dwóch odcinków. Wyemitowano jeden. Chyba. Proszę mi wierzyć – nie pamiętam. Ponieważ wstydziłem się żałosnych szcząt-ków, czyli tego, co ostało się w końcu jako przeznaczone do emisji – jak najszybciej wyrzuciłem całe zdarzenie z pamięci.Images - XIV - 2 korekta.indd   190 2014-10-14   17:11:27191śrubokręt, tabliczka i pasjagramu Tu Telewizja Warszawa w programie 5, czyli np. „wiadomości”, „kartek z kalendarza”, różnych dialogów i bardzo czasem śmiałych niby--reportaży na taśmie filmowej, natomiast nie przypominam sobie inge-rencji w „ukryte kamery”. Nie było powodu. O ile pamiętam. P.P.: Stanisław Bareja pisze: „Ulubioną formą jedynego komen-tatora i autora komentarzy do filmów z ukrytą kamerą, Jacka Fedorowicza (z którym je wszystkie wspólnie realizowałem), jest opatrywanie tekstu tonem brzmiącym możliwie naukowo i rzeczowo”. Skąd pomysł na taką właśnie poetykę komentarza?[fragment książki Jacka Fedorowicza]Równolegle narastał kłopot scenariuszowy. Najpierw wtrącała się w nasze teksty tylko redakcja, bo połapała się widocznie, że akcenty krytyczne wobec socjalistycznej rzeczywistości są zbyt liczne, a potem do redakcji dołączyła i cenzura oficjalna. Przypadkiem zapamiętałem dwa akapity, które skreśliła:– „W dniu dzisiejszym mija 317 lat od chwili, gdy Kmicic wysadził kolubrynę, skutkiem czego straciliśmy szansę, by stać się Szwecją”. – „Gdynia. Na złom poszedł nasz stary transatlantyk «Batory». Nowy będzie się nazywał «Stefan Batory». Trzeci będzie jeszcze większy, więc będzie to «Stefan Batory pod Pskowem»”. Ingerencje mnie nie zdziwiły. Oficjalnie byliśmy przecież krajem bogatym i szczęśliwym, propaganda nie wahała się twierdzić zupełnie na serio, że jesteśmy dziewiątą potęgą gospodarczą świata, więc skąd te marzenia o biednej Szwecji. Było to zresztą – brawo, Szczepański! – wmawianie skuteczne i trwałe. Iluż to obywateli wolnej Polski do dziś twierdzi, że Balcerowicz zniszczył gospodarkę.Druga ingerencja też była zrozumiała. Jak można wspominać, że poselstwo cara Rosji Iwana IV Groźnego prosiło kiedyś króla Polski o pokój, przyznając się do porażki? Nie do pomyślenia. Mimo że ZSRR nie był Rosją carską, a nawet jakby przyczynił się nieco do jej likwidacji, to jednak cenzura skreślała takie rzeczy z paragrafu „naruszanie sojuszy”.Oczywiście nie poświęcaliśmy się wyłącznie zwalczaniu socjalizmu. W przyrodzie występuje wiele zjawisk śmiechogennych. Mietek Czechowicz był niezapomnianym paprułą, który instruując, jak przygotować smaczny i pożywny posiłek, demolował całą kuchnię, Basia Rylska stworzyła wspaniałą kreację, oddając bezkres cierpienia laureatki festiwalu opolskiego, która wykonuje pieśń złożoną wyłącznie ze szlochów i spazmów, tak już smutną, że najpierw zwija się w męczarniach, potem turla po schodach amfiteatru, a na koniec popełnia samobójstwo. Ross i Machulski przedstawili wszystkie możliwe sposoby oszukiwania podczas pojedynku, Bogdan Baer mistrzowsko parodiował tępego sprawozdawcę sportowego. Akcentów tak zwanych „politycznych” – choć tak się o nich wtedy nie mówiło, ale wiadomo, o co chodzi – pozbawione były też filmy z ukrytej kamery. W ramach urozmaicania programu najróżniejszymi formami Staszek Bareja pracowicie nakręcił około dziesięciu bardzo zabawnych epizodów z cyklu „ukryta kamera”, co, nawiasem mówiąc, kosztowało go wiele wysiłku, jako że robota to była pracochłonna, a dla biurokracji telewizyjnej trudna do przełknięcia. Nie było już na szczęście tak, że ukryty sprzęt mieliśmy ukrywać w „nysce” z ogromnym napisem TELEWIZJA WARSZAWA, jaką przydzielano Gruzie w czasach pionierskich ukrytej kamery – po kilku latach Telewizja już wiedziała, że to nie jest najlepszy patent na kryjówkę, ale i tak wymagała od Barei, by przed przystąpieniem do zdjęć podał na piśmie, co będzie mówiła na ujęciu filmowana z ukrycia pani, do której podchodzi „nasza” podstawiona cyganka i pod pozorem wróżb usiłuje wydębić pieniądze. Albo jak odpowie na pretensje ekspedientki klient w sklepie ze szklanymi naczyniami, któremu nagle zdarzyło się stłuc wielką wazę (strąconą oczywiście przez nas w momencie, gdy klient ją mijał). Ale Bareja dzielnie pokonywał opory telewizyjnej materii, na planie radził sobie doskonale, doświadczenie filmowe miał przecież ogromne. I swoje sposoby Zosi-Samosi. Kiedy przystępował do podpatrywania reakcji przechodniów pytanych, gdzie jest ulica Koszykowa – na Koszykowej, która nagle została zamieniona na Fitelberga – nie zamawiał udawanych tabliczek u scenografów ani nie pisał podań do Miejskiej Rady Narodowej, tylko wziął śrubokręt i wypożyczył sobie tabliczki ze swojej ulicy. Pracował z wielką pasją i zaangażowaniem. Images - XIV - 2 korekta.indd   191 2014-10-14   17:11:27rozmowa z jackiem fedorowiczem192J.F.: U mnie to było chyba instynktowne. Nie wyobrażałem sobie, że można inaczej. Poza tym zawsze lubiłem Kazimierza Rudzkiego i jego typ prezentacji żartów. Byłem też zachwycony książką Prawo Parkin-sona [brytyjskiego autora Cyrila Northcote’a Parkinsona – P.P.], zawie-rającą humor najwyższej próby, ubrany w pozory książki naukowej, a jednocześnie odkrywający naprawdę zdumiewające mechanizmy społeczne. W programie Dziennik TV dziesięć lat temu też stosowałem tę udawaną powagę. Poza tym prywatnie miałem zawsze skłonności belfersko-mentorskie. P.P.: Odnośnie zaś do scenariuszy kolejnych odcinków krótkich metraży – czy wszystkie one były oryginalne, czy adaptowali-ście też panowie pomysły z zagranicy? J.F.: To skomplikowane, bo czasem tak, ale nie czuję się plagiatorem. Poświęciłem temu delikatnemu tematowi spory kawałek moich wspo-mnień.J.F.: A dalej, panie Piotrze, byli jeszcze Marty Feldman i Steve Allen. O Staszku dodam, że on większość pomysłów do swojej „ukrytej ka-mery” wymyślił sam! Nadzwyczaj mi tym zaimponował.[fragment książki Jacka Fedorowicza]My z Gruzą też korzystaliśmy z tego, co robiono przed nami, obaj mieliśmy szczęście wyjeżdżać czasem na Zachód i tam podpatrywać, co robią inni. A potem przeszczepiać to na nieurodzajny socjalistyczny grunt, bez najmniejszych skrupułów, że bierzemy cudze – przeciwnie, z poczuciem dobrze spełnionego, patriotycznego obowiązku, że wzbogacamy naszą kulturę, otwieramy rodakom choć szparkę w oknie na świat, staramy się ich oddalić od lansowanych przez władzę wzorów sowieckich.Przypominam i podkreślam wężykiem, że były to czasy, kiedy nie mogliśmy – jak dziś – kupić „formatu”, czyli pomysłu na program, uczciwie płacąc. A co mi tam! Po latach mogę wymienić artystów i ich programy, z których korzystałem. (Jednakże bardzo się starając, by nie zrzynać wprost i bezczelnie). Uwaga. Przyznaję się za siebie, nie za Gruzę, nie mam upraw-nień ani powodów, by go wyręczać. Ja, J.F., niżej wymienionych artystów przepraszam i bardzo dziękuję za nieświadomą współpracę:1. Rowan&Martin’s „Laugh-in” – bardzo śmieszny program, który udało mi się w 1972 roku obejrzeć z zachwytem niestety tylko dwa lub trzy razy (byłem w USA na polonijnych występach zaledwie przez miesiąc i wieczory z reguły miałem zajęte). To w „Laugh-in” (w wolnym przekładzie: Wśmiej się!) wylansowała się młoda, zdolna i śmieszna, potem słynna gwiazda filmowa, Goldie Hawn. Program składał się z króciutkich scenek, miał zawrotne tempo, właściwie sprowadzał się do kilkuzdaniowych żartów, inscenizowanych na wiele różnych sposobów. 2. „What do you say to a naked lady?” (Co powiesz nagiej kobiecie? – choć może raczej: Jak zareagujesz na nagą panią?) – pierwszy na świecie pełnometrażowy, wyświetlany w kinach film złożony z epizodów nakręconych ukrytą kamerą. Autorem był specjalista od candid camera – Allen Funt. Kiedy oglądałem ten film, byłem już po na-szych krajowych realizacjach z ukrytą kamerą, kręconych z Gruzą, zapamiętywałem sobie jednak co celniejsze pomysły, traktując je jako instruktaż na wypadek, gdybyśmy jeszcze mieli do nich wrócić. Jeden przydał się w „TV W-wa w programie V”, opowiedziałem o nim Staszkowi, który go wzbogacił, uzupełnił, potem całkiem przerobił, ale owszem – wykorzystał. Images - XIV - 2 korekta.indd   192 2014-10-14   17:11:27193śrubokręt, tabliczka i pasjaP.P.: A czy pojawiał się pan na planie w czasie kręcenia kolej-nych filmów?J.F.: Bardzo rzadko, bo byłem znany, moja obecność dekonspirowała. Przedtem z Gruzą bywałem tylko wtedy, gdy mogłem być schowany (np. przy realizacji Gadającej skrzynki pocztowej – siedziałem przy kamerze z mikrofonem).P.P.: Ważne pytanie na koniec: czy jesteśmy w stanie ustalić, które epizody „ukrytej kamery” zostały na pewno wyemito-wane? J.F.: Nie wiadomo do końca, ale ślady wskazują na inne niż w planach po-czątkowych. Z zabazgranej kartki [fot. 2 z artykułu Ukryte kamery Stani-sława Barei] wynika, że w wersji trzyodcinkowej były do poszczególnych odcinków wstawione następujące epizody: 1. Szkło, Dziewczyna w mini na drabinie, 2. Cyganka wróżbitka, Klejące się papiery, 3. Dziewczynka--siłaczka i Podrywacz – tu akurat byłem, kręciliśmy to na ulicy Chmiel-nej). Z pewnym zdziwieniem odkryłem jednak, że w dwuodcinkowej wersji scenariusza, tej późniejszej, jak sądzę, dochodzą jeszcze trzy inne epizody (dlaczego ich nie było na trzyodcinkowej kartce?!) i wszystkie trzy są przeznaczone do pierwszego odcinka: Koszykowa zmieniona na Fitelberga, Podrzucanie czekolady klientom w Supersamie i wreszcie 100 złotych. Przy założeniu, że ten podział na odcinki zachował się już do końca, te trzy poszły w eter.Images - XIV - 2 korekta.indd   193 2014-10-14   17:11:27

Śrubokręt, tabliczka i pasja. Rozmowa z Jackiem Fedorowiczem

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

 Nauka i Szkolnictwo Wyższe 

Piotr Pławuszewski

Crossref

Images The International Journal of European Film Performing Arts and Audiovisual Communication

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/i/article/download/919/865

Screwdriver, tablet and passion. An interview with Jacek Fedorowicz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Studia Germanica Posnaniensia

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Crossref

Screwdriver, tablet and passion. An interview with Jacek Fedorowicz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Studia Germanica Posnaniensia

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w