Krzymkowski, Marek

Studia Germanica Posnaniensia

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 517
Praca autora nie jest łatwa do recenzowania. Opiera się ona bowiem na olbrzy-
miej ilości faktów, a z faktami się nie dyskutuje, chyba że ktoś podążyłby śladami 
autora, wtedy mógłby z nimi podjąć polemikę. Przy czym często równorzędny cha-
rakter w stosunku do tego, o czym pisze autor w tekście głównym, mają także infor-
macje zawarte w przypisach. Autor oparł swoją pracę na bogatym materiale źródło-
wym o charakterze archiwalnym, nawiązując chlubnie do tradycji krakowskiej szkoły 
historycznej (praca nieprzypadkowo nawiązuje do procesu w miastach Małopolski) 
oraz „praszczurów” polskiej nauki historii prawa z okresu międzywojennego.
Szkoda, że autor nie zaopatrzył recenzowanej pracy w indeks osobowy i nazw 
miejscowych, które pozwoliłyby czytelnikowi śledzenie losów bohaterów swej pra-
cy. Warto natomiast zwrócić uwagę na bardzo staranną szatę edytorską recenzowanej 
pracy, łącznie z zakładką do niej.
Pomimo powyższych uwag krytycznych z uznaniem należy przywitać pra-
cę M. Mikołajczyka. Jest to, wprawdzie zawężona terytorialnie i chronologicznie, 
pierwsza w polskiej literaturze historycznoprawnej praca tak szeroko ujmująca dzieje 
procesu kryminalnego w miastach polskich. Autor przedstawił szerokie studium ana-
lityczne, obejmujące praktykę sądów miast małopolskich oraz różnorodność form in-
stytucji, które składały się na proces kryminalny w nich obowiązujący. Należy mieć 
tylko nadzieję, że po tej całej serii prac o charakterze analitycznym autor zdecyduje 
się na pracę o charakterze syntezującym, dotyczącą omawianej problematyki. Nikt 
bowiem, jak autor recenzowanej pracy, nie jest do tego bardziej predysponowany. 
Praca jego daje dobry początek kolejnym tego typu pracom poświęconym dziejom 
poszczególnych gałęzi prawa, co przy obecnym rozczłonkowaniu prawa na wiele 
dyscyplin, czyni aktualnym pokazanie genezy ich powstania i ewolucji. Prac o takim 
charakterze, ujmujących dzieje prawa nie „ogólnie”, nawiązując do terminologii sto-
sowanej w kodeksach karnych, lecz „szczególnie”, w polskiej literaturze historycz-
noprawnej brakuje, zaś dotyczasowe próby w odniesieniu do prawa karnego, podjęte 
chociażby w pracy Bogusława Sygita Historia prawa kryminalnego (Toruń 2007), 
należy uznać za nieudane.
JÓZEF KOREDCZUK (Wrocław)
Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w la-
tach 1565-1763, Warszawa 2013, ss. 198.
Praca Diany Koniecznej jest dopiero trzecią, po publikacjach Andrzeja Zakrzew-
skiego i Robertasa Jurgaitisa, monografi ą sejmiku litewskiego1. Chociażby z tego 
powodu zasługuje na uwagę.
Konstrukcja pracy oparta została na schemacie zaczerpniętym z monografi i An-
drzeja Zakrzewskiego. W rozdziale I autorka przedstawiła zagadnienia wspólne dla 
1 A. Zakrzewski, Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w. Ustrój i funkcjonowa-
nie: sejmik trocki, Warszawa 2000; R. Jurgaitis, Vilniaus simelio veikla 1717-1795m., Kaunas 2007.
518 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
różnych typów sejmików, w tym miejsce i czas obrad, prawo do udziału w sejmi-
kach, frekwencję, sposoby podejmowania decyzji, pozycję i rolę marszałka sejmiku, 
a także akta sejmikowe. Kolejne rozdziały poświęciła omówieniu poszczególnych 
typów sejmików, przy czym należy zauważyć, że D. Konieczna jest zwolenniczką 
tezy Adama Lityńskiego, iż sejmik stanowił jedną instytucję, ale w zależności od 
celu zgromadzenia przyjmował różne nazwy. Tradycyjną typologię autorka zacho-
wała, jak sama pisze, w celu jasności wykładu. W związku z tym w rozdziale drugim 
omówiła sejmik przedsejmowy, w trzecim natomiast – relacyjny. W rozdziale tym, 
oprócz relacji posłów, autorka przedstawiła także rolę tego sejmiku w odniesieniu 
do kwestii skarbowych, takich jak wybór poborców i lustratorów czy sądów skar-
bowych. Przedmiotem kolejnego rozdziału są sejmiki okresu bezkrólewia, to zna-
czy sej mik kapturowy i sejmik przedelekcyjny. W rozdziale VI D. Konieczna omó-
wiła sej mik deputacki. Sejmik gospodarski jest przedmiotem kolejnego, siódmego, 
rozdziału. Rozważania na ten temat autorka podzieliła na dwie części, dla których 
cezurą jest rok 1717, kiedy obradował Sejm Niemy. Ostatni rozdział poświęcony zo-
stał różnego rodzaju zjazdom towarzyszącym popisom, pospolitemu ruszeniu i kon-
federacjom. Istotną rolę w pracy D. Koniecznej pełni aneks, który przedstawia listę 
posłów i deputatów wybranych na sejmiku brzesko-litewskim w latach 1569-1763.
Nie budzą większych zastrzeżeń ramy chronologiczne pracy. Datę początkową 
stanowi rok 1565, w którym zapoczątkowany został sejmik brzeskolitewski. Swo-
je rozważania autorka natomiast zamyka na końcu panowania Augusta III. Uzasad-
nieniem przyjęcia tej drugiej cezury jest, według autorki to, że „konstytucje trzech 
sejmów 1764 roku zapoczątkowały reformy, które zmieniły ustrój i funkcjonowanie 
sejmików” (s. 11). To wyjaśnienie nie jest przekonujące. Zmiany, jakie zostały za-
początkowane w 1764 r., miały rzeczywiście duże znaczenie dla funkcjonowania 
sejmików (chociażby wprowadzenie zasady głosowania większością). Jednakże nie 
były, w moim przekonaniu, na tyle istotne, aby w wystarczającym stopniu uzasad-
niały zamknięcie opisu dziejów sejmiku brzeskolitewskiego na tej dacie. Sejmik ten 
przechodził przecież ewolucję, w której można wskazać także inne ważne momenty, 
w których dochodziło do zmian w jego funkcjonowaniu (np. reformy Sejmu Nieme-
go). Warto zauważyć, że poprzednik D. Koniecznej, A. Zakrzewski, objął swoimi 
badaniami także czasy stanisławowskie. Jednakże autorka miała prawo zakończyć 
swoją analizę na roku 1763, wskazując chociażby na specyfi kę czasów panowania 
Stanisława Augusta, tak z punku widzenia politycznego, jak i ustrojowego. Zastrze-
żenia budzi tytuł pracy, albowiem nie jest ona ograniczona jedynie do analizy „ustro-
ju i funkcjonowania” sejmiku, ale także obejmuje jego kompetencje.
Praca została oparta przede wszystkim na archiwaliach. Żaden z sejmików litew-
skich, w tym brzeskolitewski, nie doczekał się bowiem do tej pory naukowej edycji 
źródeł. Autorka wobec tego przeprowadziła wzbudzającą uznanie kwerendę w archi-
wach białoruskich litewskich, rosyjskich i polskich. Plonem tych poszukiwań sta-
ła się solidna baza źródłowa dla omawianej monografi i. Uznanie budzi także dobór 
wykorzystanej literatury, w tym przede wszystkim najnowszych opracowań litew-
skich i białoruskich. W swojej pracy D. Konieczna dokonała wielu istotnych ustaleń 
i postawiła szereg interesujących tez, które będą mieć istotne znaczenie w badaniach 
nad sejmikami litewskimi. Wśród nich warto zwrócić uwagę chociażby na określenie 
 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 519
miejsca obrad sejmiku brzeskolitewskiego. Według ustaleń D. Koniecznej zgroma-
dzenie to zbierało się zwykle na miejscowym zamku. Co ciekawe, szlachta podej-
mowała próby zbudowania specjalnego budynku przeznaczonego na potrzeby sejmi-
ku. Dopiero po wojnach z lat 1654-1667 obradowano zwykle w kościołach. Badania 
autorki potwierdziły tezę Andrzeja Rachuby (Wielkie Księstwo Litewskie w systemie 
parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763, Warszawa 2002), o odby-
waniu posiedzeń sejmików litewskich w miejscowych zamkach do połowy XVII w. 
Nie udało się Autorce, podobnie jak i innym badaczom sejmików, ustalić frekwencji 
uczestników obrad. Wynika to oczywiście z milczenia źródeł pozostałych po tych 
zgromadzeniach. Autorka mogła więc przedstawić dane dotyczące obecności szlach-
ty jedynie na kilku sejmikach. Mimo to udało się D. Koniecznej potwierdzić, że fre-
kwencja na sejmikach w XVIII w. była większa niż w XVI i XVII w. Innym ważnym 
ustaleniem D. Koniecznej jest stwierdzenie, że w powiecie brzeskim nie tworzono 
długich łańcuchów limit, co było charakterystyczne dla sejmików koronnych. Uzna-
nie budzi też próba podważenia poglądu o nieznajomości prawa przez większość de-
putatów do Trybunału Głównego w pierwszej połowie XVIII w. Przeciwstawiając się 
temu twierdzeniu D. Konieczna wskazuje, że często deputatami zostawali funkcjo-
nariusze sądów grodzkich i ziemskich, a więc niewątpliwie ludzie biegli w praktyce 
prawniczej. Autorka podaje też bardzo ciekawy przykład Hieronima Ciechanowicza, 
który 11 razy zasiadał w Trybunale. Dowodzi to, że roczna kadencja sędziów trybu-
nalskich niekoniecznie musiała być przeszkodą w nabywaniu przez nich praktyki. 
Interesujące są uwagi dotyczące odrębnych sejmików posejmowych, które według 
Andrzeja Rachuby miały funkcjonować obok sejmików relacyjnych. D. Konieczna 
stwierdza, że „akta sejmiku brzeskiego nie pozwoliły na wyodrębnienie sejmiku po-
sejmowego”.
Nie ze wszystkim ustaleniami autorki można się zgodzić, a niektóre budzą wąt-
pliwości co do poprawności dokonanej analizy. Tak na przykład na s. 47 D. Koniecz-
na stwierdza, że „analogiczną [tzn. jednomyślnie – przyp. M. K.] zasadę głosowania 
stosowano, obierając marszałka sejmiku”. Potwierdzeniem tej tezy są relacje z 3 sej-
mików, na których marszałków wybrano jednomyślnie. Pomijając kwestię, że relacje 
z 3 sejmików na 145, które odbyły się w badanym przez autorkę okresie, nie mogą 
stanowić wystarczającej podstawy dla wyciągania tak daleko idących wniosków, na-
leży zwrócić uwagę na to, że niosą one jedynie informację, iż na tych sejmikach mar-
szałków wybrano jednomyślnie. Nie stanowią natomiast potwierdzenia tezy o obo-
wiązywaniu w tej mierze zasady prawnej lub istniejącego w tym względzie zwyczaju. 
W szczególności wskazany przez autorkę Karol Stanisław Radziwiłł, stwierdzając 
w swoim pamiętniku, że został wybrany unanimi voce, nie pisał o metodzie głoso-
wania, a jedynie o tym, że wybrano go na konkretnym sejmiku jednomyślnie. Do 
drobnych pomyłek zaliczyć należy brak konsekwencji w zapisie nazwiska Ambro-
żego Kazimierza Siechnowickiego Kościuszki (s. 52, 72 i 139). Autorka słusznie za-
uważyła, że także na Litwie obowiązywało, wprowadzone na podstawie konstytucji 
z 1616 r., ograniczenie, w myśl którego nie można było łączyć funkcji posła i depu-
tata do Trybunału. Jednakże drugi z wymienionych przypadków dla udowodnienia 
tej tezy nie stanowi jej potwierdzenia, ponieważ, wbrew twierdzeniom autorki, Mar-
cjana Aleksandra Ogińskiego nie rugowano na sejmie w 1668 r. Być może przyczy-
520 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
ną było to, że funkcję deputata pełnił w roku 16672. Pewnym niedociągnięciem pracy 
jest całkowite pominięcie w niej drugiego sejmiku, który odbywał się w województwie 
brzeskolitewskim, czyli sejmiku pińskiego. Ukazanie wzajemnych relacji pomiędzy obu 
tymi instytucjami wzbogaciłoby obraz nakreślony przez autorkę. Szczególnie istotne by-
łoby wskazanie na ewentualną współpracę pomiędzy sejmikami województwa brzesko-
litewskiego. Nietrafne i niezrozumiałe jest twierdzenie, jakoby „prawo litewskie, funk-
cjonujące już od 1566 roku, wpłynęło w Koronie na utrwalenie zasady wysyłania dwóch 
posłów na sejm” (s. 79). Nie wiadomo bowiem, do jakiego okresu i do jakich sejmików 
ono się odnosi. Być może autorka ma na myśli przyjętą w niektórych województwach 
zasadę wyboru po dwóch posłów z każdego powiatu, ale przecież aż do Sejmu Cztero-
letniego sejmiki w Koronie wybierały i wysyłały na sejm różną liczbę posłów.
Mimo drobnych niedociągnięć monografi a D. Koniecznej zasługuje z pewnością 
na pozytywną ocenę. Stanowi ważny przyczynek do badań nad funkcjonowaniem 
sejmików Wielkiego Księstwa Litewskiego. Należy mieć nadzieję, że wkrótce do-
czekamy się kolejnych prac poświęconych sejmikom litewskim. Ważnym zadaniem 
badaczy zajmujących się tą problematyką jest też edycja źródeł obrazujących organi-
zację i funkcjonowanie sejmików na Litwie.
MAREK KRZYMKOWSKI (Poznań)
Ewa M. Ziółek, Między tronem i ołtarzem. Kościół i państwo w Księstwie 
Warszawskim, Lublin [2012], ss. 800 + 4 nlb.
Recenzowana praca jest drugą monografi ą poświęconą stosunkom państwa i Ko-
ścioła katolickiego w czasach Księstwa Warszawskiego. Autorem pierwszej, bardzo 
dobrze ocenianej książki na ten temat, był przedwcześnie zmarły ks. Tadeusz Wala-
chowicz1. Tą samą problematyką zajął się też, w niepublikowanej rozprawie doktor-
skiej, Przemysław Góralczyk2. 
Książka Ewy M. Ziółek jest niezwykle obszerna, bo liczy ponad 800 stron. Zo-
stała podzielona na 6 rozdziałów, przy czym należy stwierdzić, że struktura pracy 
nie jest całkowicie poprawna. Poza tym tytuły rozdziałów i podrozdziałów często 
nie odpowiadają ich zawartości lub są sformułowane w taki sposób, że trudno od-
gadnąć, jaka treść za nimi się kryje. W rozdziale pierwszym autorka omówiła sytu-
ację Kościoła katolickiego na ziemiach polskich zajętych przez Prusy i Austrię po 
III rozbiorze oraz w okresie władzy Komisji Rządzącej. Nie wiadomo dlaczego cały 
ten rozdział został zatytułowany przez autorkę „Powstanie Księstwa Warszawskie-
2 S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana Kazi-
mierza Wazy. Prawo-doktryna-praktyka, t. I, Wrocław 2000, s. 537.
1 T. Walachowicz, Kościół katolicki w prawodawstwie Księstwa Warszawskiego, Lublin 1984.
2 Wnioski z tej rozprawy zostały przedstawione przez P. Góralczyka w artykule Państwo a Ko-
ściół katolicki w Księstwie Warszawskim w latach 1807-1815, [w:] Księstwo Warszawskie w historii 
i tradycji napoleońskiej (1807-2007), red. K. Bucholc-Srogosz, M. Trąbski, Częstochowa 2008, 
s. 213-229.


Polish

Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w la- tach 1565-1763, Warszawa 2013, ss. 198.

Marek Krzymkowski

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w latach 1565-1763, Warszawa 2013, ss. 198.

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 517Praca autora nie jest łatwa do recenzowania. Opiera się ona bowiem na olbrzy-miej ilości faktów, a z faktami się nie dyskutuje, chyba że ktoś podążyłby śladami autora, wtedy mógłby z nimi podjąć polemikę. Przy czym często równorzędny cha-rakter w stosunku do tego, o czym pisze autor w tekście głównym, mają także infor-macje zawarte w przypisach. Autor oparł swoją pracę na bogatym materiale źródło-wym o charakterze archiwalnym, nawiązując chlubnie do tradycji krakowskiej szkoły historycznej (praca nieprzypadkowo nawiązuje do procesu w miastach Małopolski) oraz „praszczurów” polskiej nauki historii prawa z okresu międzywojennego.Szkoda, że autor nie zaopatrzył recenzowanej pracy w indeks osobowy i nazw miejscowych, które pozwoliłyby czytelnikowi śledzenie losów bohaterów swej pra-cy. Warto natomiast zwrócić uwagę na bardzo staranną szatę edytorską recenzowanej pracy, łącznie z zakładką do niej.Pomimo powyższych uwag krytycznych z uznaniem należy przywitać pra-cę M. Mikołajczyka. Jest to, wprawdzie zawężona terytorialnie i chronologicznie, pierwsza w polskiej literaturze historycznoprawnej praca tak szeroko ujmująca dzieje procesu kryminalnego w miastach polskich. Autor przedstawił szerokie studium ana-lityczne, obejmujące praktykę sądów miast małopolskich oraz różnorodność form in-stytucji, które składały się na proces kryminalny w nich obowiązujący. Należy mieć tylko nadzieję, że po tej całej serii prac o charakterze analitycznym autor zdecyduje się na pracę o charakterze syntezującym, dotyczącą omawianej problematyki. Nikt bowiem, jak autor recenzowanej pracy, nie jest do tego bardziej predysponowany. Praca jego daje dobry początek kolejnym tego typu pracom poświęconym dziejom poszczególnych gałęzi prawa, co przy obecnym rozczłonkowaniu prawa na wiele dyscyplin, czyni aktualnym pokazanie genezy ich powstania i ewolucji. Prac o takim charakterze, ujmujących dzieje prawa nie „ogólnie”, nawiązując do terminologii sto-sowanej w kodeksach karnych, lecz „szczególnie”, w polskiej literaturze historycz-noprawnej brakuje, zaś dotyczasowe próby w odniesieniu do prawa karnego, podjęte chociażby w pracy Bogusława Sygita Historia prawa kryminalnego (Toruń 2007), należy uznać za nieudane.JÓZEF KOREDCZUK (Wrocław)Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w la-tach 1565-1763, Warszawa 2013, ss. 198.Praca Diany Koniecznej jest dopiero trzecią, po publikacjach Andrzeja Zakrzew-skiego i Robertasa Jurgaitisa, monograﬁ ą sejmiku litewskiego1. Chociażby z tego powodu zasługuje na uwagę.Konstrukcja pracy oparta została na schemacie zaczerpniętym z monograﬁ i An-drzeja Zakrzewskiego. W rozdziale I autorka przedstawiła zagadnienia wspólne dla 1 A. Zakrzewski, Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVIII w. Ustrój i funkcjonowa-nie: sejmik trocki, Warszawa 2000; R. Jurgaitis, Vilniaus simelio veikla 1717-1795m., Kaunas 2007.518 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEróżnych typów sejmików, w tym miejsce i czas obrad, prawo do udziału w sejmi-kach, frekwencję, sposoby podejmowania decyzji, pozycję i rolę marszałka sejmiku, a także akta sejmikowe. Kolejne rozdziały poświęciła omówieniu poszczególnych typów sejmików, przy czym należy zauważyć, że D. Konieczna jest zwolenniczką tezy Adama Lityńskiego, iż sejmik stanowił jedną instytucję, ale w zależności od celu zgromadzenia przyjmował różne nazwy. Tradycyjną typologię autorka zacho-wała, jak sama pisze, w celu jasności wykładu. W związku z tym w rozdziale drugim omówiła sejmik przedsejmowy, w trzecim natomiast – relacyjny. W rozdziale tym, oprócz relacji posłów, autorka przedstawiła także rolę tego sejmiku w odniesieniu do kwestii skarbowych, takich jak wybór poborców i lustratorów czy sądów skar-bowych. Przedmiotem kolejnego rozdziału są sejmiki okresu bezkrólewia, to zna-czy sej mik kapturowy i sejmik przedelekcyjny. W rozdziale VI D. Konieczna omó-wiła sej mik deputacki. Sejmik gospodarski jest przedmiotem kolejnego, siódmego, rozdziału. Rozważania na ten temat autorka podzieliła na dwie części, dla których cezurą jest rok 1717, kiedy obradował Sejm Niemy. Ostatni rozdział poświęcony zo-stał różnego rodzaju zjazdom towarzyszącym popisom, pospolitemu ruszeniu i kon-federacjom. Istotną rolę w pracy D. Koniecznej pełni aneks, który przedstawia listę posłów i deputatów wybranych na sejmiku brzesko-litewskim w latach 1569-1763.Nie budzą większych zastrzeżeń ramy chronologiczne pracy. Datę początkową stanowi rok 1565, w którym zapoczątkowany został sejmik brzeskolitewski. Swo-je rozważania autorka natomiast zamyka na końcu panowania Augusta III. Uzasad-nieniem przyjęcia tej drugiej cezury jest, według autorki to, że „konstytucje trzech sejmów 1764 roku zapoczątkowały reformy, które zmieniły ustrój i funkcjonowanie sejmików” (s. 11). To wyjaśnienie nie jest przekonujące. Zmiany, jakie zostały za-początkowane w 1764 r., miały rzeczywiście duże znaczenie dla funkcjonowania sejmików (chociażby wprowadzenie zasady głosowania większością). Jednakże nie były, w moim przekonaniu, na tyle istotne, aby w wystarczającym stopniu uzasad-niały zamknięcie opisu dziejów sejmiku brzeskolitewskiego na tej dacie. Sejmik ten przechodził przecież ewolucję, w której można wskazać także inne ważne momenty, w których dochodziło do zmian w jego funkcjonowaniu (np. reformy Sejmu Nieme-go). Warto zauważyć, że poprzednik D. Koniecznej, A. Zakrzewski, objął swoimi badaniami także czasy stanisławowskie. Jednakże autorka miała prawo zakończyć swoją analizę na roku 1763, wskazując chociażby na specyﬁ kę czasów panowania Stanisława Augusta, tak z punku widzenia politycznego, jak i ustrojowego. Zastrze-żenia budzi tytuł pracy, albowiem nie jest ona ograniczona jedynie do analizy „ustro-ju i funkcjonowania” sejmiku, ale także obejmuje jego kompetencje.Praca została oparta przede wszystkim na archiwaliach. Żaden z sejmików litew-skich, w tym brzeskolitewski, nie doczekał się bowiem do tej pory naukowej edycji źródeł. Autorka wobec tego przeprowadziła wzbudzającą uznanie kwerendę w archi-wach białoruskich litewskich, rosyjskich i polskich. Plonem tych poszukiwań sta-ła się solidna baza źródłowa dla omawianej monograﬁ i. Uznanie budzi także dobór wykorzystanej literatury, w tym przede wszystkim najnowszych opracowań litew-skich i białoruskich. W swojej pracy D. Konieczna dokonała wielu istotnych ustaleń i postawiła szereg interesujących tez, które będą mieć istotne znaczenie w badaniach nad sejmikami litewskimi. Wśród nich warto zwrócić uwagę chociażby na określenie  RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 519miejsca obrad sejmiku brzeskolitewskiego. Według ustaleń D. Koniecznej zgroma-dzenie to zbierało się zwykle na miejscowym zamku. Co ciekawe, szlachta podej-mowała próby zbudowania specjalnego budynku przeznaczonego na potrzeby sejmi-ku. Dopiero po wojnach z lat 1654-1667 obradowano zwykle w kościołach. Badania autorki potwierdziły tezę Andrzeja Rachuby (Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763, Warszawa 2002), o odby-waniu posiedzeń sejmików litewskich w miejscowych zamkach do połowy XVII w. Nie udało się Autorce, podobnie jak i innym badaczom sejmików, ustalić frekwencji uczestników obrad. Wynika to oczywiście z milczenia źródeł pozostałych po tych zgromadzeniach. Autorka mogła więc przedstawić dane dotyczące obecności szlach-ty jedynie na kilku sejmikach. Mimo to udało się D. Koniecznej potwierdzić, że fre-kwencja na sejmikach w XVIII w. była większa niż w XVI i XVII w. Innym ważnym ustaleniem D. Koniecznej jest stwierdzenie, że w powiecie brzeskim nie tworzono długich łańcuchów limit, co było charakterystyczne dla sejmików koronnych. Uzna-nie budzi też próba podważenia poglądu o nieznajomości prawa przez większość de-putatów do Trybunału Głównego w pierwszej połowie XVIII w. Przeciwstawiając się temu twierdzeniu D. Konieczna wskazuje, że często deputatami zostawali funkcjo-nariusze sądów grodzkich i ziemskich, a więc niewątpliwie ludzie biegli w praktyce prawniczej. Autorka podaje też bardzo ciekawy przykład Hieronima Ciechanowicza, który 11 razy zasiadał w Trybunale. Dowodzi to, że roczna kadencja sędziów trybu-nalskich niekoniecznie musiała być przeszkodą w nabywaniu przez nich praktyki. Interesujące są uwagi dotyczące odrębnych sejmików posejmowych, które według Andrzeja Rachuby miały funkcjonować obok sejmików relacyjnych. D. Konieczna stwierdza, że „akta sejmiku brzeskiego nie pozwoliły na wyodrębnienie sejmiku po-sejmowego”.Nie ze wszystkim ustaleniami autorki można się zgodzić, a niektóre budzą wąt-pliwości co do poprawności dokonanej analizy. Tak na przykład na s. 47 D. Koniecz-na stwierdza, że „analogiczną [tzn. jednomyślnie – przyp. M. K.] zasadę głosowania stosowano, obierając marszałka sejmiku”. Potwierdzeniem tej tezy są relacje z 3 sej-mików, na których marszałków wybrano jednomyślnie. Pomijając kwestię, że relacje z 3 sejmików na 145, które odbyły się w badanym przez autorkę okresie, nie mogą stanowić wystarczającej podstawy dla wyciągania tak daleko idących wniosków, na-leży zwrócić uwagę na to, że niosą one jedynie informację, iż na tych sejmikach mar-szałków wybrano jednomyślnie. Nie stanowią natomiast potwierdzenia tezy o obo-wiązywaniu w tej mierze zasady prawnej lub istniejącego w tym względzie zwyczaju. W szczególności wskazany przez autorkę Karol Stanisław Radziwiłł, stwierdzając w swoim pamiętniku, że został wybrany unanimi voce, nie pisał o metodzie głoso-wania, a jedynie o tym, że wybrano go na konkretnym sejmiku jednomyślnie. Do drobnych pomyłek zaliczyć należy brak konsekwencji w zapisie nazwiska Ambro-żego Kazimierza Siechnowickiego Kościuszki (s. 52, 72 i 139). Autorka słusznie za-uważyła, że także na Litwie obowiązywało, wprowadzone na podstawie konstytucji z 1616 r., ograniczenie, w myśl którego nie można było łączyć funkcji posła i depu-tata do Trybunału. Jednakże drugi z wymienionych przypadków dla udowodnienia tej tezy nie stanowi jej potwierdzenia, ponieważ, wbrew twierdzeniom autorki, Mar-cjana Aleksandra Ogińskiego nie rugowano na sejmie w 1668 r. Być może przyczy-520 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEną było to, że funkcję deputata pełnił w roku 16672. Pewnym niedociągnięciem pracy jest całkowite pominięcie w niej drugiego sejmiku, który odbywał się w województwie brzeskolitewskim, czyli sejmiku pińskiego. Ukazanie wzajemnych relacji pomiędzy obu tymi instytucjami wzbogaciłoby obraz nakreślony przez autorkę. Szczególnie istotne by-łoby wskazanie na ewentualną współpracę pomiędzy sejmikami województwa brzesko-litewskiego. Nietrafne i niezrozumiałe jest twierdzenie, jakoby „prawo litewskie, funk-cjonujące już od 1566 roku, wpłynęło w Koronie na utrwalenie zasady wysyłania dwóch posłów na sejm” (s. 79). Nie wiadomo bowiem, do jakiego okresu i do jakich sejmików ono się odnosi. Być może autorka ma na myśli przyjętą w niektórych województwach zasadę wyboru po dwóch posłów z każdego powiatu, ale przecież aż do Sejmu Cztero-letniego sejmiki w Koronie wybierały i wysyłały na sejm różną liczbę posłów.Mimo drobnych niedociągnięć monograﬁ a D. Koniecznej zasługuje z pewnością na pozytywną ocenę. Stanowi ważny przyczynek do badań nad funkcjonowaniem sejmików Wielkiego Księstwa Litewskiego. Należy mieć nadzieję, że wkrótce do-czekamy się kolejnych prac poświęconych sejmikom litewskim. Ważnym zadaniem badaczy zajmujących się tą problematyką jest też edycja źródeł obrazujących organi-zację i funkcjonowanie sejmików na Litwie.MAREK KRZYMKOWSKI (Poznań)Ewa M. Ziółek, Między tronem i ołtarzem. Kościół i państwo w Księstwie Warszawskim, Lublin [2012], ss. 800 + 4 nlb.Recenzowana praca jest drugą monograﬁ ą poświęconą stosunkom państwa i Ko-ścioła katolickiego w czasach Księstwa Warszawskiego. Autorem pierwszej, bardzo dobrze ocenianej książki na ten temat, był przedwcześnie zmarły ks. Tadeusz Wala-chowicz1. Tą samą problematyką zajął się też, w niepublikowanej rozprawie doktor-skiej, Przemysław Góralczyk2. Książka Ewy M. Ziółek jest niezwykle obszerna, bo liczy ponad 800 stron. Zo-stała podzielona na 6 rozdziałów, przy czym należy stwierdzić, że struktura pracy nie jest całkowicie poprawna. Poza tym tytuły rozdziałów i podrozdziałów często nie odpowiadają ich zawartości lub są sformułowane w taki sposób, że trudno od-gadnąć, jaka treść za nimi się kryje. W rozdziale pierwszym autorka omówiła sytu-ację Kościoła katolickiego na ziemiach polskich zajętych przez Prusy i Austrię po III rozbiorze oraz w okresie władzy Komisji Rządzącej. Nie wiadomo dlaczego cały ten rozdział został zatytułowany przez autorkę „Powstanie Księstwa Warszawskie-2 S. Ochmann-Staniszewska, Z. Staniszewski, Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana Kazi-mierza Wazy. Prawo-doktryna-praktyka, t. I, Wrocław 2000, s. 537.1 T. Walachowicz, Kościół katolicki w prawodawstwie Księstwa Warszawskiego, Lublin 1984.2 Wnioski z tej rozprawy zostały przedstawione przez P. Góralczyka w artykule Państwo a Ko-ściół katolicki w Księstwie Warszawskim w latach 1807-1815, [w:] Księstwo Warszawskie w historii i tradycji napoleońskiej (1807-2007), red. K. Bucholc-Srogosz, M. Trąbski, Częstochowa 2008, s. 213-229.

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/download/2007/1971

Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w la- tach 1565-1763, Warszawa 2013, ss. 198.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Studia Germanica Posnaniensia

Crossref

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Czasopismo Prawno-Historyczne

Diana Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzeskolitewskiego w la- tach 1565-1763, Warszawa 2013, ss. 198.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Studia Germanica Posnaniensia

Crossref

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Czasopismo Prawno-Historyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w