Wileńska, Katarzyna

Czasopismo Prawno-Historyczne

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 499Po Unii – sejmiki szlacheckie w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, red. Hen-ryk Lulewicz, Marek Wagner, Siedlce 2013, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedl-cach, ss. 416.W Wielkim Księstwie Litewskim 30 grudnia 1565 r. przywilejem wileńskim, wzorowanym na rozwiązaniach koronnych, ustanowiono sejmiki przedsejmowe. Stworzono je w ramach długiego procesu modernizacji Litwy, a winny być zwoły-wane 4 tygodnie przed sejmami walnymi. Już jesienią 1568 r., równolegle z Koroną, w Wielkim Księstwie przeprowadzono pierwszą kampanię sejmikową, poprzedzają-cą zwołanie w 1569 r. do Lublina sejmów polskiego i litewskiego, których efektem było połączenie unią obydwu państw.Dla upamiętnienia tamtych wydarzeń oraz ukazania roli sejmików w życiu spo-łecznym i politycznym Rzeczypospolitej od końca XVI w. aż do 1795 r. w dniach  28-29 listopada 2008 r. w Akademii Podlaskiej w Siedlcach odbyła się międzyna-rodowa konferencja naukowa. Skupiła ona badaczy z Polski, Białorusi i Ukrainy. Owocem konferencji jest tom składający się z 21 artykułów badaczy różnych poko-leń, wśród których nie brak uznanych autorytetów naukowych. Zarówno rozpiętość tematyczna jak i chronologiczna publikacji pozwoliły na prezentację różnych per-spektyw badawczych. Tom bynajmniej nie stanowi syntezy, lecz jest próbą zebrania prac, których wspólnym mianownikiem jest – w mniejszym lub większym stopniu – szlachecki sejmik. Szkiców ze względu na zróżnicowanie i szerokie ramy chrono-logiczne nie uporządkowano problemowo, przyjęto natomiast układ chronologiczny. Podobne rozwiązanie zastosowano w innym, niemal równolegle wydanym tomie po-konferencyjnym Kultura parlamentarna epoki staropolskiej1. Tam jednakże w spisie treści wydzielono poszczególne okresy, co znacznie zwiększyło przejrzystość układu tak obszernego materiału. Ponadto tom poświęcony kulturze parlamentarnej w swej pierwszej części zawiera szereg prac o charakterze bardziej ogólnym, będących wpro-wadzeniem w przedstawianą tematykę. Szersze nakreślenie poruszanego zagadnienia wydaje się istotne dla czytelnika dostającego do rąk publikację, w której znajdują się często bardzo specjalistyczne problemy badawcze. Tego niestety w recenzowa-nej publikacji zabrakło. Jedynym szkicem, który przybliża czytelnikowi szerszy kon-tekst i wprowadza go w tematykę sejmikową, jednak tylko na gruncie litewskim, są Uczestnicy sejmików litewskich w latach 1565-1764 Andrzeja Rachuby.Dobór opublikowanych tematów, choć zróżnicowany, ukazuje pewne dyspro-porcje. Wśród autorów przeważają zainteresowania kwestiami wojskowymi, przy znacznie uboższej, a istotnej prezentacji problematyki wyznaniowej. Wyjątki stano-wią prace: Tomasza Kempy Sprawy prawosławne bractwa wileńskiego na sejmikach litewskich w czasie panowania Zygmunta III oraz Jacka Brzozowskiego Król, możni oraz rycerstwo wobec Kościoła i religii. Problematyka wyznaniowa na sejmach i sej-mikach w czasie panowania Zygmunta I. Ostatnia z nich jednak wykracza poza ramy chronologiczne przyjęte w publikacji i została umieszczona w variach.1 Kultura parlamentarna epoki staropolskiej. Studia pod redakcją Andrzeja Stroynowskiego, Warszawa 2013.500 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEZ przedmowy pióra Henryka Lulewicza wynika, że organizatorzy konferencji, oprócz skupienia się na szerszym wymiarze parlamentaryzmu Rzeczypospolitej szlacheckiej, pragnęli także „zainteresować środowisko historyków problematyką sejmikową na obszarze litewskim Rzeczypospolitej” (s. 9). Cel ten jest jak najbar-dziej słuszny, bo sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego są wciąż znacznie słabiej opracowane, i w książce dominują teksty poświęcone Koronie. Autorzy omawianych prac wykorzystali szeroką bazę źródłową – głównie akta poszczególnych sejmików, zachowane zazwyczaj w księgach grodzkich i ziemskich. Ponadto cennymi i czę-sto wykorzystywanymi źródłami były materiały epistolograﬁ czne oraz pamiętniki. Szczególną rolę pełni tu korespondencja powiązana z rodem Radziwiłłów birżań-skich, którzy ze względu na swą pozycję mieli znaczny wpływ na życie publiczne Wielkiego Księstwa Litewskiego. Szkice prezentują także najważniejszą literaturę przedmiotu.Tom otwiera wspomniane już studium uznanego znawcy problematyki Andrzeja Rachuby Uczestnicy sejmików litewskich w latach 1565-1764. Ze względu na syn-tetyczne ujęcie tekst stanowi – przynajmniej częściowo – wprowadzenie do tomu. Ukazuje bowiem zarówno regulacje prawne, stosowaną praktykę, a także motywa-cje przy wypełnianiu swoistego obowiązku obywatelskiego, jakim było uczestnictwo szlachty w sejmiku. Istotne wydają się również rozważania dotyczące uczestnictwa i roli w sejmikach powiatowych miejscowego niższego duchowieństwa katolickiego oraz wojska.Dariusz Rolnik w szkicu Sejmiki poselskie drugiej połowy panowania Stanisława Augusta. O czynnikach i motywacjach decydujących o wyborze posłów sejmowych również, aczkolwiek bardziej pod kątem ideologii, analizuje przyczyny angażowania się szlachty w życie polityczne. Przedstawiony problem stanowi ujęcie interesujące i raczej nowatorskie. Autor, korzystając z materiałów źródłowych, głównie bogatej korespondencji osób związanych ze Stanisławem Augustem Poniatowskim, przeko-nuje, że wraz z postępem prac Sejmu Wielkiego i kolejnymi reformami umacniał się model posła kierującego się przede wszystkim dobrem ojczyzny. To właśnie służba ojczyźnie, nie zaś korzyści osobiste, stawała się główną motywacją posłów w czasie obrad sejmowych. Badacz przekonuje, że postawa ta bynajmniej nie była niczym no-wym, stanowiła bowiem powrót do ideologii przodków.Tomasz Kempa, znawca problematyki wyznaniowej czasów pierwszej Rzeczy-pospolitej, szczególnie – prawosławia, podejmuje analizę sytuacji prawosławnego bractwa wileńskiego w czasach Zygmunta III przez pryzmat sejmików litewskich. Perspektywa ta jest godna uwagi, gdyż ukazuje, jak z pozoru lokalny problem brac-twa przekładał się na ogólną sytuację prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskim. Analizując odniesienia wyznaniowe w litewskich instrukcjach sejmikowych, badacz pokazuje walkę dyzunitów z unitami oraz widoczne poparcie ze strony miejscowej szlachty – nawet katolickiej – dla tych pierwszych. Znaczny wpływ na to miał fakt sprawowania opieki nad wyznawcami prawosławia przez protestanckich Radziwił-łów birżańskich, a co za tym idzie – współpraca obydwu wyznań na arenie politycz-nej. Ponadto znaczne poparcie na sejmikach dla spraw owego bractwa świadczyło o wciąż funkcjonujących pośród szlachty zasadach tolerancji wyznaniowej w duchu konfederacji warszawskiej. Konrad Bobiatyński w rozprawie Sejmiki litewskie wo- RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 501bec kryzysu wewnętrznego Rzeczypospolitej latem 1672 r. przybliża stosunkowo sła-bo zbadaną II połowę XVII w. na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Autor, bazując m.in. na korespondencji związanej z Michałem Kazimierzem Radziwiłłem, podkanclerzym litewskim oraz fragmentach diariusza Jana Antoniego Chrapowickie-go, wojewody witebskiego odtwarza, nie tylko przebieg obrad sejmikowych z roku 1672, ale także charakteryzuje szerszą scenę polityczną Wielkiego Księstwa Litew-skiego, de facto zaś – szczyt tzw. hegemonii Paców. Zasadniczym wnioskiem płyną-cym z tych rozważań jest sprowadzenie funkcji sejmików litewskich do pola rywali-zacji poszczególnych rodów magnackich. Świadczyłoby to o znacznym ograniczeniu politycznym średniej szlachty, która w przeciwieństwie do reprezentacji koronnej nie miała możliwości prowadzenia własnej lokalnej polityki.Odmienną rolę sejmiku – troskę o własne interesy oraz realizację lokalnej polity-ki szlachty opisuje studium Sejmik województwa krakowskiego wobec problematyki i handlu solą w czasach Augusta II (1697-1733) pióra Adama Perłakowskiego. Wyko-rzystując dokumentację sejmiku, głównie lauda i instrukcje poselskie, autor pokazuje, jak na forum tego zgromadzenia sprawy lokalne łączyły się z ogólnopaństwowymi. Co ciekawe: np. saliny znajdujące się na obszarze województwa krakowskiego, ma-jące jednocześnie duże znaczenie ogólnopaństwowe, interesowały miejscową szlach-tę tylko w perspektywie lokalnej i bieżącej, która sprowadzała się do sprawnego nimi administrowania. Wszelkie kwestie związane choćby z istotnym problemem moder-nizacji salin nie znajdowały się w polu zainteresowań sejmikujących.W tomie można wyodrębnić grupę prac poświęconych sejmikom w aspekcie wojskowym. Jerzy Urwanowicz w szkicu Koła w wojsku Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku: od zgromadzeń samorządowych do aspiracji politycznych, który jest syntezą znanych już ustaleń autora2, analizuje rozwój, kompetencje oraz konsekwencje po-wstania – wzorowanych na sejmikach szlacheckich – zgromadzeń żołnierskich, tzw. kół wojskowych, zarówno tych legalnych, zwanych generalnymi, jak i nielegalnych – konfederackich. Karol Łopatecki pogłębia ustalenia J. Urwanowicza w pracy Udział kół wojskowych przy tworzeniu i ogłaszaniu artykułów wojskowych. Badając artykuły wojskowe z 2. połowy XVI i 1. połowy XVII w., ze szczególnym uwzględnieniem oryginałów dokumentów zawierających zarówno poprawki jak i podpisy oﬁ cerów, przedstawia różny zakres kompetencji prawodawczych organów samorządu wojsko-wego. Wahały się one od możliwości – wyłącznie – akceptacji prawa w przypad-ku kół rotmistrzowskich, aż do tworzenia własnych praw w kołach konfederackich. Autor porównuje także sytuację Rzeczypospolitej z innymi państwami europejskimi, wskazując wiele wspólnych płaszczyzn w zakresie powstawania prawa wojskowe-go. Przemysław Gawron obrazuje natomiast problemy hiberny wojska kwarcianego w czasach Władysława IV Wazy w ujęciu sejmików koronnych. Analizuje projekty rozwiązań problemu zimowania wojsk, wysuwane m.in. przez Stanisława Koniec-polskiego, hetmana wielkiego koronnego oraz przez instrukcje sejmików koronnych, które nb. w większości zdecydowanie przeciwstawiały się zimowaniu wojsk na ob-szarach swoich województw. Zatem porusza znacznie szerszy problem rewolucji mi-2 Zob. J. Urwanowicz, Wojskowe „sejmiki”. Koła w wojsku Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, Białystok 1996.502 RECENZJE I NOTY RECENZYJNElitarnej, która ówczesnej Rzeczypospolitej nie dotknęła. Hiberna mogła bowiem – jak sądzi autor – stanowić czynnik rozwojowy i modernizacyjny dla armii, co jednak ze względu na brak kompromisu, zarówno pomiędzy województwami a także szlachtą i królem nie zostało wykorzystane.Pośród pozostałych artykułów na uwagę zasługuje Jarosława Stolickiego O mo-delu monograﬁ i sejmiku w drugiej połowie XVII wieku. Badacz porusza zagadnienia związane z metodologią badań, wyraźnie akcentuje znaczenie i problemy które towa-rzyszą badaniom sejmiku. Przybliżając metody dotychczasowych najważniejszych prac poświęconych poszczególnym sejmikom, autor określa pewne wspólne, a zara-zem podstawowe elementy, które powinna zawierać monograﬁ a sejmikowa. Ponadto zwraca uwagę na problemy periodyzacji, rozległości terytorialnej ówczesnej Rzeczy-pospolitej i wreszcie – samej terminologii. Jednocześnie na podstawie własnych ba-dań nad sejmikami ukrainnymi z lat 1668-1699 próbuje zaproponować rozwiązania przedstawionych kwestii.Zalążkiem monograﬁ i sejmiku jest szkic Ustrój i funkcjonowanie sejmików elek-cyjnych w powiecie brzeskolitewskim do 1764 roku Diany Koniecznej. Autorka przed-stawia w nim wycinek swoich badań poświęconych sejmikowi brzeskolitewskiemu3. Analizując artykuły II i III Statutu Litewskiego, przybliża okoliczności oraz podstawy prawne powstania brzeskich sejmików elekcyjnych. Badając akta brzeskie oraz śle-dząc rozwój kariery poszczególnych urzędników ziemskich, autorka odtwarza prakty-kę elekcji na urzędy, a następnie porównuje ją z praktyką Korony. Badaczka przybliża również nierzadkie zakulisowe starania o protekcję przy ubieganiu się o urząd.Prace opublikowane w tomie świadczą o wciąż niesłabnącym zainteresowaniu badaniami nad życiem publicznym Rzeczypospolitej szlacheckiej na poziomie lokal-nym. Pomimo że nie wszystkie istotne aspekty tego życia zostały w odpowiedni spo-sób zaakcentowane, publikacja charakteryzuje się wielopłaszczyznowym i często no-watorskim podejściem do tematu. Co istotne, oprócz prac badaczy – niewątpliwych autorytetów w tej dziedzinie, pojawiło się niemało tekstów pióra adeptów badań nad parlamentaryzmem. Prace ich, sygnalizujące niekiedy dopiero wstępne wyniki ba-dań, doczekały się już publikacji. Tom stanowić będzie istotny bodziec do dalszych studiów nad bogatą problematyką sejmikową, zwłaszcza z wciąż słabiej rozpoznanej perspektywy litewskiej.KATARZYNA WILEŃSKA (Warszawa)Dorota Pietrzyk-Reeves, Ład Rzeczypospolitej. Polska myśl polityczna XVI wie-ku a klasyczna tradycja republikańska, Kraków 2012, ss. 466.Celem badawczym rozprawy jest usystematyzowanie polskiej reﬂ eksji politycz-nej wieku XVI. Autorka dokonuje tego w oparciu o precyzyjny zamysł interpreta-3 Zob. D. Konieczna, Ustrój i funkcjonowanie sejmiku brzesko-litewskiego w latach 1565-1763, Warszawa 2013.

Po Unii – sejmiki szlacheckie w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, red. Henryk Lulewicz, Marek Wagner, Siedlce 2013, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach, ss. 416.

Katarzyna Wileńska

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/download/2003/1967

Po Unii – sejmiki szlacheckie w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, red. Henryk Lulewicz, Marek Wagner, Siedlce 2013, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach, ss. 416.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopismo Prawno-Historyczne

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Po Unii – sejmiki szlacheckie w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, red. Henryk Lulewicz, Marek Wagner, Siedlce 2013, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego w Siedlcach, ss. 416.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopismo Prawno-Historyczne

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w