Kuryłowicz, Marek

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Maria Zabłocka, Romanistyka polska w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, Liber, Warszawa 2013, ss. 209.

Marek Kuryłowicz

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 403znaczenie nowego państwa opartego na idei państwa jako wspólnego dobra. Z dużą precyzją prześledził treść pierwszych dziesięciu artykułów Konstytucji kwietniowej wraz z komentarzem dodanym przez Makowskiego.W rozdziale piątym znalazły się rozważania na temat funkcjonowania państwa i jego kooperacji. Autor słusznie przyjął za Makowskim, że przykładem braku rów-nowagi między poszczególnymi organami państwowymi była Konstytucja marcowa z 1921 r., w której „ta równowaga (…) była w sposób wyraźny pogwałcona tzw. wła-dza wykonawcza, tj. administracja państwowa uczyniona tam była narzędziem w rę-kach parlamentu politycznego”. W ocenie autora Makowski poszukiwał koordynacji pomiędzy władzami państwowymi. Owa koordynacja miała być zapewniona przez współdziałanie władzy wykonawczej z ustawodawczą.Całość rozważań kończy krótkie podsumowanie badań nad myślą polityczno-prawną Wacława Makowskiego. Uważam, że postawiona na początku pracy teza, że „koncepcja Makowskiego to oryginalna próba objaśnienia polskiej, autorytarnej rzeczywistości”, znalazła w prezentowanym materiale swoje pełne uzasadnienie. Ba-dania autora dowiodły, że Makowski należał nie tylko do komentatorów polityczno-ustrojowej rzeczywistości Drugiej Rzeczypospolitej, ale był też jej architektem, który w sposób świadomy nakreślał kierunki rozwoju młodego państwa polskiego. Zgrab-nie napisane zakończenie jeszcze raz uświadamia czytelnikowi, że Makowski nie był postacią tuzinkową, ale jednym z największych przedstawicieli myśli państwowej międzywojennej Polski.Książka Grzegorza Ławnikowicza opatrzona została bardzo bogatą literaturą, na którą składają się prace Wacława Makowskiego, liczne opracowania naukowe, akty i projekty aktów normatywnych, dokumenty Komisji Kodyﬁ kacyjnej, opinie i eks-pertyzy prawne, sprawozdania z posiedzeń parlamentu oraz komisji parlamentarnych, dokumenty związane z rodziną Makowskich, a także czasopisma popularno-nauko-we. Należy wyrazić uznanie za wkład w zebranie tak dużego materiału naukowego.Książka Grzegorza Ławnikowicza zasługuje na polecenie jej czytelnikowi, który interesuje się myślą polityczno-prawną Drugiej Rzeczypospolitej. Rozpiętość tema-tyczna i waga poruszanej problematyki czynią z niej pozycję interesującą i przydatną naukowo nie tylko dla prawnika, ale także politologa, ﬁ lozofa, historyka czy socjo-loga.MACIEJ MARSZAŁ (Wrocław)Maria Zabłocka, Romanistyka polska w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, Liber, Warszawa 2013, ss. 209.W 2003 roku opublikowałem artykuł recenzyjny pod tytułem „Dorobek i plany badawcze polskiej romanistyki”, zawierający uwagi w związku z książką prof. Marii Zabłockiej Romanistyka polska po II wojnie światowej (CPH tom LV, 2003, zeszyt 1, s.441-457). Obecnie ukazało się kolejne opracowanie bibliograﬁ czne polskiej ro-manistyki, będące dziełem tej samej autorki, co skłania do przyjrzenia się po 10 la-404 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEtach osiągnięciom polskiej nauki prawa rzymskiego. O ile tom poprzedni zawierał podsumowanie powojennego dorobku, to obecny stanowi otwarcie nowego wieku z przekonaniem albo przynajmniej nadzieją, że romanistyka przetrwa następne dzie-sięciolecia.Założenia nowego opracowania pozostały bez większych zmian, zwłaszcza że – jak zauważa autorka – publikacje nowego dziesięciolecia są liczbowo niewiele mniejsze niż w całym okresie po II wojnie światowej (s. 9 – Wstęp). Pewne zmia-ny nastąpiły w układzie treści. Doprecyzowane zostały po pierwsze „Podręczniki i skrypty prawa rzymskiego” (I), dział II to: „Wydawnictwa pomocnicze (repetytoria, przewodniki, kazusy, zagadki, vademecum, słowniki)”. Wskazuje to jednocześnie na wzrost rozmaitych pomocy dydaktycznych do nauki prawa rzymskiego, chociaż z drugiej strony uświadamia konieczność coraz większego wspomagania wątłego zapału studentów do bardziej ożywionego zainteresowania się tym przedmiotem. Obszerna dotychczasowa historia źródeł została podzielona na dział III: „Historia źródeł prawa rzymskiego do Justyniana” oraz umieszczony chronologicznie na dal-szym miejscu dział XIV: „Prawo rzymskie w Europie po Justynianie”. Część środko-wą wypełniają omówienia dorobku romanistycznego według tradycyjnych działów rzymskiego prawa prywatnego (IV. „Proces cywilny”; V. „Prawo osobowe i czynno-ści prawne”; VI. „Prawo rodzinne”; VII. „Prawo rzeczowe”; VIII. „Zobowiązania”; IX. „Prawo spadkowe”). Potem X. „Prawo karne” i XI. „Prawo publiczne” z trafnym uzasadnieniem (s. 75), że chociaż prawo karne niewątpliwie należy do prawa pu-blicznego, to wyraźny „rozkwit” zainteresowań i publikacji w tej dziedzinie nakazuje ująć je w osobnym rozdziale. Pewnych trudności nastręcza jednak nadal rozwijające się coraz intensywniej prawo publiczne (s. 93), którego rozległy obszar nie daje się łatwo ująć w określone ramy (np. czy należy tu „pogranicze prawa i obyczajowości”? – s. 103). Przegląd treści opublikowanych w ostatnich latach podręczników rzym-skiego prawa publicznego pokazuje, że autorzy wyraźnie różnią się w pojmowaniu zakresu tego działu, ale to kwestia do osobnego rozważenia.Po dziale XII („Filozoﬁ a prawa, metodologia i doktryny politycznoprawne”) wyodrębniony został nowy dział XIII: „Inne prawa antyczne”. To dobre posunięcie, podkreślające samodzielność romanistyki prawniczej, ale także jej związki z inny-mi naukami o antyku (s. 10). Po wymienionym już wyżej rozdziale XIV kolejne to XV. „Znaczenie prawa rzymskiego”, tym razem z dodaniem „dla współczesności”, XVI. „Nauczanie prawa rzymskiego” (tak we Wstępie na s. 15; w tekście i spisie treści wykazane pod zmienionym i nieco enigmatycznym tytułem „Polscy romaniści w literaturze ostatnich lat”, s. 155-164). Następne (XVII) to „Kontakty międzynaro-dowe i noty o spotkaniach”, XVIII. „Stan kadrowy” i XIX. „Ocena dorobku”. Łatwo zauważyć dwa nowe działy, dotyczące nauczania oraz stanu kadrowego. Dzięki temu opracowanie zostało powiększone o sprawy dydaktyki przedmiotu oraz aktualne pro-blemy romanistycznej kadry naukowej. W sumie nowa wersja, poszerzona i zmienio-na, a także wyraźnie wzbogacona merytorycznie, z pewnością spotka się z należnym uznaniem.Odchodząc już od systematyki, warto zatrzymać się na porównaniu planów ba-dawczych z poprzedniego okresu z nowymi osiągnięciami. Bilans wypada pozytyw-nie. Utrzymały się wprawdzie dawne tendencje, np. małym zainteresowaniem na- RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 405dal cieszy się proces cywilny, w wyniku czego bibliograﬁ a dla tego działu zajmuje tylko 3 strony. Podobną ocenę odnosi autorka do prawa osobowego z czynnościami prawnymi, chociaż ten dział zajmuje już prawie 8 stron. Zakres przedmiotowy prawa osobowego nie jest zresztą do końca jasny, można się zastanawiać np., czy należy do niego status prawny rzemieślników (s. 43) lub historia notariatu (s. 46). Osłabła po-zycja prawa rodzinnego, którym – jak stwierdza Maria Zabłocka – interesowano się w XXI wieku dużo rzadziej niż w poprzednim okresie. Zauważyć jednak można, że nawet przy mniejszej liczbie publikacji podejmowane były istotne zagadnienia pra-wa rodzinnego (małżeństwo, posag, rozwody, konkubinat, adopcja i emancypacja), co podnosi jednak merytoryczną ocenę dorobku romanistycznego w tym zakresie. Odnosi się to również do prawa spadkowego, co do którego autorka trafnie zauwa-ża (s. 71), iż nie było ono wprawdzie przedmiotem szczególnego zainteresowania polskich badaczy, ale nie zeszło na margines opracowań. Ocenę tę można – moim zdaniem – nawet podwyższyć, dołączyli bowiem do tej problematyki nowi badacze (m.in. R. Świgoń-Skok i S. Kursa), których poszukiwania znalazły wkrótce wyraz w solidnych monograﬁ ach. Ożywiła się nieco (jeśli można tak powiedzieć) tematyka pogrzebów, ale nie ma pewności, czy jest to pole prawa spadkowego, ponieważ wy-stępują tu również elementy publicznoprawne i obyczajowe.Zgodzić się trzeba z oceną dorobku w zakresie prawa rzeczowego. To znowu niecałe 5 stron opracowania bibliograﬁ cznego, co jak na tak duży obszar badawczy wydaje się liczbą niewystarczającą. Ale trzeba znów odnotować liczne nowe i waż-ne publikacje W. Dajczaka, I. Springer oraz R. Świgoń-Skok, co ocenę poprawia. Podzielić należy ponadto uwagę Autorki o zastanawiającym pomijaniu nadal „cało-kształtu problemów związanych z własnością” (s. 55).Przedstawienie osiągnięć w dziedzinie zobowiązań rozpoczyna M. Zabłocka od podsumowującego wstępnie stwierdzenia, iż tradycyjnie poświęcono im dużo wię-cej uwagi niż prawu rzeczowemu i spadkowemu. „Jednak nie stanowiły one, tak jak w poprzednim okresie, centralnego pola zainteresowań polskich romanistów. W dużo większym zakresie zaczęto bowiem skupiać się na prawie publicznym, które dotych-czas było traktowane marginalnie” (s. 61). W tych ramach „wyjątkowo dużo pisano o czynach niedozwolonych. Prac dotyczących deliktów i quasi-deliktów powstało w omawianym dziesięcioleciu więcej niż w poprzednim okresie pięćdziesięciu lat” (s. 67). Podobna sytuacja zaistniała w prawie karnym, zainteresowanie którym jesz-cze wzrosło (17 stron wykazu). Pojawiają się jednak w różnych dyskusjach sugestie, iż prawo karne zaczyna się powoli wyczerpywać. Tak np. podczas ostatniej lubelskiej konferencji na temat „Rzymskie prawo karne i polityka” (maj 2014) r. dominowa-ły przyczynki do znanych już tematów, nie pojawiła się natomiast nowa, obiecująca problematyka. A warto byłoby sięgnąć w tym zakresie np. do Kodeksu Teodozjusza oraz Kodeksu Justyniańskiego. W tym ostatnim 9 księga składa się z 51 tytułów, zawierających konstytucje i ustawy cesarskie z zakresu prawa karnego procesowego i materialnego, a więc kwestie poszczególnych przestępstw, kar, aspektów procedu-ralnych i wykonawczych ze zmianami wprowadzonymi w okresie poklasycznym.Stabilną pozycję utrzymuje ﬁ lozoﬁ a prawa i metodologia wraz z doktrynami. Ta wyspecjalizowana dziedzina znajduje stale swoich zwolenników i przedstawicieli (zwłaszcza in. T. Giaro, P. Święcicka i A. Kacprzak). Dołączone tu zostały niezmien-406 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEnie dyskutowane od dawna wartości etyczne prawa rzymskiego (s. 110-112). Skrom-nie prezentuje się rozdział XIII o innych prawach antycznych. Ten dorobek dzielony jest w dużej części z historykami starożytności i wygląda na to, że wielu nowości – poza tradycyjnymi badaniami grecystycznymi we Wrocławiu (J. Rominkiewicz) i nad prawami klinowymi w Łodzi (L. Fijałkowska) – nie należy tutaj się spodzie-wać. Ośrodek wrocławski kontynuuje ponadto badania wpływów prawa rzymskiego w okresie średniowiecza, dołącza do nich KUL z prawem rzymsko-kanonicznym oraz głównie warszawscy papirolodzy. Najwięcej uwagi w okresie określonym jako „Pra-wo rzymskie w Europie po Justynianie” poświęcono wpływom i nauczaniu prawa rzymskiego w Polsce. Pozostaje jednak ciekawostką, że badanie te nie przekroczyły granicy II wojny światowej i np. interesująca problematyka losów prawa rzymskiego w Polsce Ludowej pozostała prawie nietknięta. Nie znalazła się ona również w roz-dziale „Znaczenie prawa rzymskiego dla współczesności”, gdzie najwięcej miejsca zajmują publikacje z szeroko ujmowanej europejskiej tradycji i kultury prawnej. Do-robek jest tu w sumie jednak znaczący (19 stron omawianego opracowania). Dzieje najnowsze prawa rzymskiego w Polsce przedstawione są z kolei w rozdziale „Polscy romaniści w literaturze ostatnich lat”. Zawiera on sylwetki i dorobek naukowy pol-skich oraz zagranicznych romanistów, miejsce romanistyki i historii prawa na niektó-rych uniwersytetach oraz wspomnienia i nekrologi. Od tego można przejść od razu – pomijając tu już skądinąd interesujące świadectwa utrwalonej współpracy między-narodowej (s. 165-169) – do aktualnego stanu kadrowego. To obszerny i wnikliwy przegląd poszczególnych ośrodków i kierunków badań, już nieco zdezaktualizowany w dobrym tego słowa znaczeniu, ponieważ ostatnie lata zaowocowały wyraźnie no-wymi doktoratami, habilitacjami oraz tytułami profesorskimi (s. 189). Jeśli przyjąć, jak wynika z obliczeń, że obecna kadra tzw. samodzielnych pracowników obejmuje „prawie 30” romanistów, to jest to osiągnięcie w dotychczasowych dziejach niespo-tykane. Trzeba jednak nadal walczyć o przekucie tych naukowych wyników w umoc-nienienie pozycji romanistyki w Polsce. Omawiana książka prof. Marii Zabłockiej daje tu solidne i przekonujące wsparcie.Wreszcie ocena dorobku. Tu autorka podkreśla przede wszystkim intensywność badań romanistycznych w Polsce, prowadzonych „z jeszcze większą energią” (s. 191). Zauważa również tendencje, które mogą niepokoić. Nie wszystkie wychodzą od sa-mych badaczy, niektóre są bardziej wynikiem biurokratycznych zapędów organów administracji (Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego). Tak np. nie są dzisiaj punktowane recenzje naukowe i powoli wychodzą z obiegu. Dotychczasowe języ-ki obce (w romanistyce głównie włoski i niemiecki) zostały zastąpione przez język angielski, również z powodu stosowanej punktacji. Konieczność zbierania punktów niekorzystnie wpływa na poziom publikacji, często z pośpiechu niedopracowanych (s. 191). Dodać można, że stosowane przez redakcje czasopism szablonowe recenzje, wypełniane mechanicznie, sytuacji nie ułatwiają. Słusznie też wytyka M. Zabłocka, że znajomość polskiej literatury wśród najmłodszych adeptów romanistyki „pozosta-wia czasami wiele do życzenia” (s. 193), co można poprawić właśnie poprzez rzetel-ne recenzje.Specjalizacja naukowa ośrodków w zasadzie utrzymuje się bez większych zmian, chociaż nowym elementem jest widoczna ekspansja prawa publicznego (publikacje  RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 407monograﬁ czne na UKSW, na KUL i UWM). Wiele publikacji zorientowanych jest ponadto na uwypuklanie roli prawa rzymskiego we wspólnej Europie. W kwestii zna-czenia prawa rzymskiego dla współczesnego prawa polemizuje autorka z W. Rozwa-dowskim, który uznaje naukę prawa rzymskiego za wprowadzenie do studiów prawa cywilnego. M. Zabłocka przekonuje jednak, że stanowi ono podstawę całego prawo-dawstwa i tak powinno być przedstawiane studentom (s. 193). Z poglądem tym nale-ży się co do zasady zgodzić, chociaż są to kwestie zasługujące na dalszą, pogłębioną dyskusję.Przy satysfakcjonującym obrazie dorobku polskiej romanistyki omawianego okresu pozostają pewne braki. Nadal do pełniejszego opracowania pozostają okresy romanistyki międzywojennej oraz zamkniętej już Polski Ludowej. Niezrealizowany pozostaje wciąż słownik biograﬁ czny polskich romanistów. Od dawna wysuwany jest postulat napisania rzymskiego prawa prywatnego jako wprowadzenia do obo-wiązującego prawa cywilnego. Nie ma pełnej monograﬁ i rzymskiego prawa karnego. Łagodzi te oceny fakt, że po roku 2010 ukazały się publikacje, częściowo wypeł-niające wskazane luki, np. w odniesieniu do romanistyki okresu międzywojennego (B. Czech-Jezierska) oraz z prawa karnego (K. Amielańczyk). Tu w ocenach pojawia się problem czasowej cezury, albowiem po wskazanej dacie roku 2010 nastąpił spory wysyp publikacji romanistycznych, spowodowany m.in. zmianą przepisów o stop-niach i tytułach naukowych. W latach 2011-2014 naliczyłem wstępnie dwadzieścia kilka monograﬁ i z zakresu prawa rzymskiego, co dowodzi dynamicznego przyspie-szenia badawczego i publikacyjnego. Sygnalizuje to już M. Zabłocka (s. 189) na tle m.in. licznych doktoratów, których liczba również systematycznie wzrasta. Pierwsze lata drugiego dziesięciolecia XXI wieku już zatem zapracowały na następne wysokie oceny.W zakończeniu mogę z przekonaniem powtórzyć stwierdzenia sprzed dziesię-ciu lat („Dorobek i plany…”, s. 449), że książka prof. Marii Zabłockiej jest dziełem gruntownym, starannym oraz interesującym. Lektura zestawień bibliograﬁ cznych, wspartych celnymi ocenami osiągnięć, niedostatków i planów badawczych polskiej romanistyki, dostarcza czytelnikowi wiele satysfakcji. Odnosi się ona zarówno do stanu rozwijającej się stale polskiej nauki prawa rzymskiego, jak i do samego nie-zwykle pożytecznego i inspirującego opracowania, za które należy się autorce wyso-kie uznanie.MAREK KURYŁOWICZ (Lublin)

Studia Germanica Posnaniensia

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 403
znaczenie nowego państwa opartego na idei państwa jako wspólnego dobra. Z dużą 
precyzją prześledził treść pierwszych dziesięciu artykułów Konstytucji kwietniowej 
wraz z komentarzem dodanym przez Makowskiego.
W rozdziale piątym znalazły się rozważania na temat funkcjonowania państwa 
i jego kooperacji. Autor słusznie przyjął za Makowskim, że przykładem braku rów-
nowagi między poszczególnymi organami państwowymi była Konstytucja marcowa 
z 1921 r., w której „ta równowaga (…) była w sposób wyraźny pogwałcona tzw. wła-
dza wykonawcza, tj. administracja państwowa uczyniona tam była narzędziem w rę-
kach parlamentu politycznego”. W ocenie autora Makowski poszukiwał koordynacji 
pomiędzy władzami państwowymi. Owa koordynacja miała być zapewniona przez 
współdziałanie władzy wykonawczej z ustawodawczą.
Całość rozważań kończy krótkie podsumowanie badań nad myślą polityczno-
prawną Wacława Makowskiego. Uważam, że postawiona na początku pracy teza, 
że „koncepcja Makowskiego to oryginalna próba objaśnienia polskiej, autorytarnej 
rzeczywistości”, znalazła w prezentowanym materiale swoje pełne uzasadnienie. Ba-
dania autora dowiodły, że Makowski należał nie tylko do komentatorów polityczno-
ustrojowej rzeczywistości Drugiej Rzeczypospolitej, ale był też jej architektem, który 
w sposób świadomy nakreślał kierunki rozwoju młodego państwa polskiego. Zgrab-
nie napisane zakończenie jeszcze raz uświadamia czytelnikowi, że Makowski nie był 
postacią tuzinkową, ale jednym z największych przedstawicieli myśli państwowej 
międzywojennej Polski.
Książka Grzegorza Ławnikowicza opatrzona została bardzo bogatą literaturą, na 
którą składają się prace Wacława Makowskiego, liczne opracowania naukowe, akty 
i projekty aktów normatywnych, dokumenty Komisji Kodyfi kacyjnej, opinie i eks-
pertyzy prawne, sprawozdania z posiedzeń parlamentu oraz komisji parlamentarnych, 
dokumenty związane z rodziną Makowskich, a także czasopisma popularno-nauko-
we. Należy wyrazić uznanie za wkład w zebranie tak dużego materiału naukowego.
Książka Grzegorza Ławnikowicza zasługuje na polecenie jej czytelnikowi, który 
interesuje się myślą polityczno-prawną Drugiej Rzeczypospolitej. Rozpiętość tema-
tyczna i waga poruszanej problematyki czynią z niej pozycję interesującą i przydatną 
naukowo nie tylko dla prawnika, ale także politologa, fi lozofa, historyka czy socjo-
loga.
MACIEJ MARSZAŁ (Wrocław)
Maria Zabłocka, Romanistyka polska w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, 
Liber, Warszawa 2013, ss. 209.
W 2003 roku opublikowałem artykuł recenzyjny pod tytułem „Dorobek i plany 
badawcze polskiej romanistyki”, zawierający uwagi w związku z książką prof. Marii 
Zabłockiej Romanistyka polska po II wojnie światowej (CPH tom LV, 2003, zeszyt 
1, s.441-457). Obecnie ukazało się kolejne opracowanie bibliografi czne polskiej ro-
manistyki, będące dziełem tej samej autorki, co skłania do przyjrzenia się po 10 la-
404 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
tach osiągnięciom polskiej nauki prawa rzymskiego. O ile tom poprzedni zawierał 
podsumowanie powojennego dorobku, to obecny stanowi otwarcie nowego wieku 
z przekonaniem albo przynajmniej nadzieją, że romanistyka przetrwa następne dzie-
sięciolecia.
Założenia nowego opracowania pozostały bez większych zmian, zwłaszcza że 
– jak zauważa autorka – publikacje nowego dziesięciolecia są liczbowo niewiele 
mniejsze niż w całym okresie po II wojnie światowej (s. 9 – Wstęp). Pewne zmia-
ny nastąpiły w układzie treści. Doprecyzowane zostały po pierwsze „Podręczniki 
i skrypty prawa rzymskiego” (I), dział II to: „Wydawnictwa pomocnicze (repetytoria, 
przewodniki, kazusy, zagadki, vademecum, słowniki)”. Wskazuje to jednocześnie 
na wzrost rozmaitych pomocy dydaktycznych do nauki prawa rzymskiego, chociaż 
z drugiej strony uświadamia konieczność coraz większego wspomagania wątłego 
zapału studentów do bardziej ożywionego zainteresowania się tym przedmiotem. 
Obszerna dotychczasowa historia źródeł została podzielona na dział III: „Historia 
źródeł prawa rzymskiego do Justyniana” oraz umieszczony chronologicznie na dal-
szym miejscu dział XIV: „Prawo rzymskie w Europie po Justynianie”. Część środko-
wą wypełniają omówienia dorobku romanistycznego według tradycyjnych działów 
rzymskiego prawa prywatnego (IV. „Proces cywilny”; V. „Prawo osobowe i czynno-
ści prawne”; VI. „Prawo rodzinne”; VII. „Prawo rzeczowe”; VIII. „Zobowiązania”; 
IX. „Prawo spadkowe”). Potem X. „Prawo karne” i XI. „Prawo publiczne” z trafnym 
uzasadnieniem (s. 75), że chociaż prawo karne niewątpliwie należy do prawa pu-
blicznego, to wyraźny „rozkwit” zainteresowań i publikacji w tej dziedzinie nakazuje 
ująć je w osobnym rozdziale. Pewnych trudności nastręcza jednak nadal rozwijające 
się coraz intensywniej prawo publiczne (s. 93), którego rozległy obszar nie daje się 
łatwo ująć w określone ramy (np. czy należy tu „pogranicze prawa i obyczajowości”? 
– s. 103). Przegląd treści opublikowanych w ostatnich latach podręczników rzym-
skiego prawa publicznego pokazuje, że autorzy wyraźnie różnią się w pojmowaniu 
zakresu tego działu, ale to kwestia do osobnego rozważenia.
Po dziale XII („Filozofi a prawa, metodologia i doktryny politycznoprawne”) 
wyodrębniony został nowy dział XIII: „Inne prawa antyczne”. To dobre posunięcie, 
podkreślające samodzielność romanistyki prawniczej, ale także jej związki z inny-
mi naukami o antyku (s. 10). Po wymienionym już wyżej rozdziale XIV kolejne to 
XV. „Znaczenie prawa rzymskiego”, tym razem z dodaniem „dla współczesności”, 
XVI. „Nauczanie prawa rzymskiego” (tak we Wstępie na s. 15; w tekście i spisie 
treści wykazane pod zmienionym i nieco enigmatycznym tytułem „Polscy romaniści 
w literaturze ostatnich lat”, s. 155-164). Następne (XVII) to „Kontakty międzynaro-
dowe i noty o spotkaniach”, XVIII. „Stan kadrowy” i XIX. „Ocena dorobku”. Łatwo 
zauważyć dwa nowe działy, dotyczące nauczania oraz stanu kadrowego. Dzięki temu 
opracowanie zostało powiększone o sprawy dydaktyki przedmiotu oraz aktualne pro-
blemy romanistycznej kadry naukowej. W sumie nowa wersja, poszerzona i zmienio-
na, a także wyraźnie wzbogacona merytorycznie, z pewnością spotka się z należnym 
uznaniem.
Odchodząc już od systematyki, warto zatrzymać się na porównaniu planów ba-
dawczych z poprzedniego okresu z nowymi osiągnięciami. Bilans wypada pozytyw-
nie. Utrzymały się wprawdzie dawne tendencje, np. małym zainteresowaniem na-
 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 405
dal cieszy się proces cywilny, w wyniku czego bibliografi a dla tego działu zajmuje 
tylko 3 strony. Podobną ocenę odnosi autorka do prawa osobowego z czynnościami 
prawnymi, chociaż ten dział zajmuje już prawie 8 stron. Zakres przedmiotowy prawa 
osobowego nie jest zresztą do końca jasny, można się zastanawiać np., czy należy do 
niego status prawny rzemieślników (s. 43) lub historia notariatu (s. 46). Osłabła po-
zycja prawa rodzinnego, którym – jak stwierdza Maria Zabłocka – interesowano się 
w XXI wieku dużo rzadziej niż w poprzednim okresie. Zauważyć jednak można, że 
nawet przy mniejszej liczbie publikacji podejmowane były istotne zagadnienia pra-
wa rodzinnego (małżeństwo, posag, rozwody, konkubinat, adopcja i emancypacja), 
co podnosi jednak merytoryczną ocenę dorobku romanistycznego w tym zakresie. 
Odnosi się to również do prawa spadkowego, co do którego autorka trafnie zauwa-
ża (s. 71), iż nie było ono wprawdzie przedmiotem szczególnego zainteresowania 
polskich badaczy, ale nie zeszło na margines opracowań. Ocenę tę można – moim 
zdaniem – nawet podwyższyć, dołączyli bowiem do tej problematyki nowi badacze 
(m.in. R. Świgoń-Skok i S. Kursa), których poszukiwania znalazły wkrótce wyraz 
w solidnych monografi ach. Ożywiła się nieco (jeśli można tak powiedzieć) tematyka 
pogrzebów, ale nie ma pewności, czy jest to pole prawa spadkowego, ponieważ wy-
stępują tu również elementy publicznoprawne i obyczajowe.
Zgodzić się trzeba z oceną dorobku w zakresie prawa rzeczowego. To znowu 
niecałe 5 stron opracowania bibliografi cznego, co jak na tak duży obszar badawczy 
wydaje się liczbą niewystarczającą. Ale trzeba znów odnotować liczne nowe i waż-
ne publikacje W. Dajczaka, I. Springer oraz R. Świgoń-Skok, co ocenę poprawia. 
Podzielić należy ponadto uwagę Autorki o zastanawiającym pomijaniu nadal „cało-
kształtu problemów związanych z własnością” (s. 55).
Przedstawienie osiągnięć w dziedzinie zobowiązań rozpoczyna M. Zabłocka od 
podsumowującego wstępnie stwierdzenia, iż tradycyjnie poświęcono im dużo wię-
cej uwagi niż prawu rzeczowemu i spadkowemu. „Jednak nie stanowiły one, tak jak 
w poprzednim okresie, centralnego pola zainteresowań polskich romanistów. W dużo 
większym zakresie zaczęto bowiem skupiać się na prawie publicznym, które dotych-
czas było traktowane marginalnie” (s. 61). W tych ramach „wyjątkowo dużo pisano 
o czynach niedozwolonych. Prac dotyczących deliktów i quasi-deliktów powstało 
w omawianym dziesięcioleciu więcej niż w poprzednim okresie pięćdziesięciu lat” 
(s. 67). Podobna sytuacja zaistniała w prawie karnym, zainteresowanie którym jesz-
cze wzrosło (17 stron wykazu). Pojawiają się jednak w różnych dyskusjach sugestie, 
iż prawo karne zaczyna się powoli wyczerpywać. Tak np. podczas ostatniej lubelskiej 
konferencji na temat „Rzymskie prawo karne i polityka” (maj 2014) r. dominowa-
ły przyczynki do znanych już tematów, nie pojawiła się natomiast nowa, obiecująca 
problematyka. A warto byłoby sięgnąć w tym zakresie np. do Kodeksu Teodozjusza 
oraz Kodeksu Justyniańskiego. W tym ostatnim 9 księga składa się z 51 tytułów, 
zawierających konstytucje i ustawy cesarskie z zakresu prawa karnego procesowego 
i materialnego, a więc kwestie poszczególnych przestępstw, kar, aspektów procedu-
ralnych i wykonawczych ze zmianami wprowadzonymi w okresie poklasycznym.
Stabilną pozycję utrzymuje fi lozofi a prawa i metodologia wraz z doktrynami. Ta 
wyspecjalizowana dziedzina znajduje stale swoich zwolenników i przedstawicieli 
(zwłaszcza in. T. Giaro, P. Święcicka i A. Kacprzak). Dołączone tu zostały niezmien-
406 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
nie dyskutowane od dawna wartości etyczne prawa rzymskiego (s. 110-112). Skrom-
nie prezentuje się rozdział XIII o innych prawach antycznych. Ten dorobek dzielony 
jest w dużej części z historykami starożytności i wygląda na to, że wielu nowości 
– poza tradycyjnymi badaniami grecystycznymi we Wrocławiu (J. Rominkiewicz) 
i nad prawami klinowymi w Łodzi (L. Fijałkowska) – nie należy tutaj się spodzie-
wać. Ośrodek wrocławski kontynuuje ponadto badania wpływów prawa rzymskiego 
w okresie średniowiecza, dołącza do nich KUL z prawem rzymsko-kanonicznym oraz 
głównie warszawscy papirolodzy. Najwięcej uwagi w okresie określonym jako „Pra-
wo rzymskie w Europie po Justynianie” poświęcono wpływom i nauczaniu prawa 
rzymskiego w Polsce. Pozostaje jednak ciekawostką, że badanie te nie przekroczyły 
granicy II wojny światowej i np. interesująca problematyka losów prawa rzymskiego 
w Polsce Ludowej pozostała prawie nietknięta. Nie znalazła się ona również w roz-
dziale „Znaczenie prawa rzymskiego dla współczesności”, gdzie najwięcej miejsca 
zajmują publikacje z szeroko ujmowanej europejskiej tradycji i kultury prawnej. Do-
robek jest tu w sumie jednak znaczący (19 stron omawianego opracowania). Dzieje 
najnowsze prawa rzymskiego w Polsce przedstawione są z kolei w rozdziale „Polscy 
romaniści w literaturze ostatnich lat”. Zawiera on sylwetki i dorobek naukowy pol-
skich oraz zagranicznych romanistów, miejsce romanistyki i historii prawa na niektó-
rych uniwersytetach oraz wspomnienia i nekrologi. Od tego można przejść od razu 
– pomijając tu już skądinąd interesujące świadectwa utrwalonej współpracy między-
narodowej (s. 165-169) – do aktualnego stanu kadrowego. To obszerny i wnikliwy 
przegląd poszczególnych ośrodków i kierunków badań, już nieco zdezaktualizowany 
w dobrym tego słowa znaczeniu, ponieważ ostatnie lata zaowocowały wyraźnie no-
wymi doktoratami, habilitacjami oraz tytułami profesorskimi (s. 189). Jeśli przyjąć, 
jak wynika z obliczeń, że obecna kadra tzw. samodzielnych pracowników obejmuje 
„prawie 30” romanistów, to jest to osiągnięcie w dotychczasowych dziejach niespo-
tykane. Trzeba jednak nadal walczyć o przekucie tych naukowych wyników w umoc-
nienienie pozycji romanistyki w Polsce. Omawiana książka prof. Marii Zabłockiej 
daje tu solidne i przekonujące wsparcie.
Wreszcie ocena dorobku. Tu autorka podkreśla przede wszystkim intensywność 
badań romanistycznych w Polsce, prowadzonych „z jeszcze większą energią” (s. 191). 
Zauważa również tendencje, które mogą niepokoić. Nie wszystkie wychodzą od sa-
mych badaczy, niektóre są bardziej wynikiem biurokratycznych zapędów organów 
administracji (Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego). Tak np. nie są dzisiaj 
punktowane recenzje naukowe i powoli wychodzą z obiegu. Dotychczasowe języ-
ki obce (w romanistyce głównie włoski i niemiecki) zostały zastąpione przez język 
angielski, również z powodu stosowanej punktacji. Konieczność zbierania punktów 
niekorzystnie wpływa na poziom publikacji, często z pośpiechu niedopracowanych 
(s. 191). Dodać można, że stosowane przez redakcje czasopism szablonowe recenzje, 
wypełniane mechanicznie, sytuacji nie ułatwiają. Słusznie też wytyka M. Zabłocka, 
że znajomość polskiej literatury wśród najmłodszych adeptów romanistyki „pozosta-
wia czasami wiele do życzenia” (s. 193), co można poprawić właśnie poprzez rzetel-
ne recenzje.
Specjalizacja naukowa ośrodków w zasadzie utrzymuje się bez większych zmian, 
chociaż nowym elementem jest widoczna ekspansja prawa publicznego (publikacje 
 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 407
monografi czne na UKSW, na KUL i UWM). Wiele publikacji zorientowanych jest 
ponadto na uwypuklanie roli prawa rzymskiego we wspólnej Europie. W kwestii zna-
czenia prawa rzymskiego dla współczesnego prawa polemizuje autorka z W. Rozwa-
dowskim, który uznaje naukę prawa rzymskiego za wprowadzenie do studiów prawa 
cywilnego. M. Zabłocka przekonuje jednak, że stanowi ono podstawę całego prawo-
dawstwa i tak powinno być przedstawiane studentom (s. 193). Z poglądem tym nale-
ży się co do zasady zgodzić, chociaż są to kwestie zasługujące na dalszą, pogłębioną 
dyskusję.
Przy satysfakcjonującym obrazie dorobku polskiej romanistyki omawianego 
okresu pozostają pewne braki. Nadal do pełniejszego opracowania pozostają okresy 
romanistyki międzywojennej oraz zamkniętej już Polski Ludowej. Niezrealizowany 
pozostaje wciąż słownik biografi czny polskich romanistów. Od dawna wysuwany 
jest postulat napisania rzymskiego prawa prywatnego jako wprowadzenia do obo-
wiązującego prawa cywilnego. Nie ma pełnej monografi i rzymskiego prawa karnego. 
Łagodzi te oceny fakt, że po roku 2010 ukazały się publikacje, częściowo wypeł-
niające wskazane luki, np. w odniesieniu do romanistyki okresu międzywojennego 
(B. Czech-Jezierska) oraz z prawa karnego (K. Amielańczyk). Tu w ocenach pojawia 
się problem czasowej cezury, albowiem po wskazanej dacie roku 2010 nastąpił spory 
wysyp publikacji romanistycznych, spowodowany m.in. zmianą przepisów o stop-
niach i tytułach naukowych. W latach 2011-2014 naliczyłem wstępnie dwadzieścia 
kilka monografi i z zakresu prawa rzymskiego, co dowodzi dynamicznego przyspie-
szenia badawczego i publikacyjnego. Sygnalizuje to już M. Zabłocka (s. 189) na tle 
m.in. licznych doktoratów, których liczba również systematycznie wzrasta. Pierwsze 
lata drugiego dziesięciolecia XXI wieku już zatem zapracowały na następne wysokie 
oceny.
W zakończeniu mogę z przekonaniem powtórzyć stwierdzenia sprzed dziesię-
ciu lat („Dorobek i plany…”, s. 449), że książka prof. Marii Zabłockiej jest dziełem 
gruntownym, starannym oraz interesującym. Lektura zestawień bibliografi cznych, 
wspartych celnymi ocenami osiągnięć, niedostatków i planów badawczych polskiej 
romanistyki, dostarcza czytelnikowi wiele satysfakcji. Odnosi się ona zarówno do 
stanu rozwijającej się stale polskiej nauki prawa rzymskiego, jak i do samego nie-
zwykle pożytecznego i inspirującego opracowania, za które należy się autorce wyso-
kie uznanie.
MAREK KURYŁOWICZ (Lublin)


Polish

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/download/6113/6174

Maria Zabłocka, Romanistyka polska w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, Liber, Warszawa 2013, ss. 209.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

Studia Germanica Posnaniensia

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Maria Zabłocka, Romanistyka polska w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku, Liber, Warszawa 2013, ss. 209.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

Studia Germanica Posnaniensia

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w