Olszewski, Henryk

 Nauka i Szkolnictwo Wyższe 

CZASOPISMO PRAWNO-HISTORYCZNE
Tom LXVII — 2015 — Zeszyt 1
VI. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
Izabela Lewandowska-Malec, Demokracje polskie. Tradycje – współczesność 
– oczekiwania, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, ss. 424.
W uwagach wstępnych do obszernej książki autorka pisze, że „publikacja łączy 
cechy pracy naukowej i pracy publicystycznej” oraz ma – w jej zamyśle – „cel edu-
kacyjny”. Podkreśla, że dzieło swe kieruje „do szerszego grona czytelników, którzy 
czują się nie tylko konsumentami współczesnych dóbr, ale także obywatelami i nie 
jest im obca kondycja państwa, w którym żyją”. Lektura wykładu w pełni potwierdza 
naukowy jego charakter. Imponuje zakres cytowanych źródeł i wykaz powoływanych 
opracowań. Nie mam pretensji o to, że książka uwzględnia wyłącznie te teksty auto-
rów obcych – zachodnich, które doczekały się przekładu na język polski. Rynek księ-
garski w naszym kraju nie był na ogół nieczuły na nowości w świecie europejskiej 
i światowej polityki. Może mniej przekonuje stwierdzenie, że – jak autorka stwierdza 
– „w obszernej ofercie prac omawiających zagadnienie demokracji z polskiej per-
spektywy jest brak gruntownego opracowania dziejów demokracji we wszystkich 
okresach historycznych”; uważam bowiem, że zarówno okres ostatnich trzystu lat 
dawnej Rzeczpospolitej, jak i czas Polski Odrodzonej w 1918 r., czy nawet Polski 
Ludowej, został już nieźle opracowany. Zresztą przyczyniła się do tego również sama 
autorka, która jest znawczynią dawnego sejmu walnego XVI i XVII w. Osłabiłbym 
też tezę, że w nauce zachodniej całkowicie pomijano demokratyczny aspekt w dzie-
jach dawnej Polski. Zastanawiam się wreszcie nad tym, czy autorka zrobiła dobrze, 
rezygnując z bardziej systematycznego ukazania przeobrażeń demokracji w Polsce 
na tle trendów światowych; trochę kłóci się to ze słusznym jej założeniem, że „pań-
stwo demokratyczne nie funkcjonuje w próżni; lepiej się rozwija, gdy wokół również 
istnieją inne demokracje”. Na koniec muszę przyznać, że jak na wykład, który ma 
przemówić do nieprofesjonalnego czytelnika, tekst autorki wydaje się mało przejrzy-
sty; jest przeładowany faktami, nie zawsze najważniejszymi, zbyt często przypomina 
historię ustroju. Komentarz do prezentowanych wątków poświęconych istocie demo-
kracji cechuje w narracji pewien chaos.
Mimo ostrożnie zgłoszonych powyżej uwag i wątpliwości, dzieło Izabeli Lewan-
dowskiej-Malec prezentuje się okazale. Autorka podjęła doniosły i niezwykle rozle-
gły zespół tematów. Demokracja to przecież pojęcie, które przenika wszystkie epoki 
nowożytnych dziejów Polski. Były one na przemian dochodzeniem do demokracji 
i odchodzeniem od niej, jej wzlotami i upadkami, nigdy rezygnacją z jej zbudowania. 
W pojęcie demokracji Polacy wpisywali różne treści. Demokracja to oś historii go-
spodarczej i społecznej; demokracja jako synonim wolności lokowała się na szczy-
392 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
cie hierarchii pojęć o ustroju, stanowiła wektor w dziejach kultury, przenikała myśl 
polityczną, towarzyszyła przeobrażeniom w prawie. Jej blask i jej słabości kształto-
wały opinię obcych o naszym kraju, prowadziły do mitów i stereotypów, wyjaśniały 
wzloty i upadki społeczeństwa i państwa. Tylko badacz łączący podejście analitycz-
ne z darem myślenia w kategoriach syntezy, spoglądający na przeszłość integralnie 
i traktujący ją jako drogę ku współczesności może tu dać książkę o wysokich walo-
rach poznawczych i zarazem użyteczną społecznie. Opracowanie autorki w wysokim 
stopniu spełnia te wymogi.
Praca obejmuje dzieje polskiej (polskich) demokracji w ciągu pięciu stuleci. 
W siedmiu rozdziałach pisze Izabela Lewandowska-Malec kolejno o „warunkach 
demokracji”, o demokracji „szlacheckiej” (w latach 1569/73-1795), o demokracji 
„powszechnej” (1918-1939), o demokracji „ludowej” (1944-1989). Dwa ostatnie 
rozdziały poświęcono zagrożeniom współczesnej demokracji. I demokracji postulo-
wanej. Tytuły poszczególnych części mogą być przedmiotem dyskusji. Trochę dziwi 
pominięcie XIX wieku; to, że historia Polski w tym stuleciu była – w zasadzie – hi-
storią bez państwa, nie oznacza przecież, że Polacy nie rozwijali demokracji jako 
idei. Do programów ustrojowych ukształtowanych pod zaborami nawiązywały nurty 
dwudziestolecia międzywojennego. Związek tych programów z ideą państwa nie zo-
stał przerwany.
Najciekawszy w rozprawie jest w moim przekonaniu rozdział poświęcony za-
grożeniom demokracji. Wiele fascynujących uwag powtarza Autorka za uznanymi 
w świecie autorytetami, wiele ze spostrzeżeń pochodzi od niej samej, stanowiąc re-
zultat własnych przemyśleń. Ważna jest teza wyjściowa o ustroju demokratycznym, 
który z zasady rodzi konfl ikty. Prowadzi ona do uznania innej prawdy, tej miano-
wicie, że w państwach, które „wyzwoliły się z więzów totalitaryzmu, nie doszło do 
rozwoju demokracji w jej tradycyjnym rozumieniu”. Zastąpiła ją postdemokracja, 
oznaczająca cofanie się w rozwoju demokratyzacji – de-demokratyzacja, „demokra-
cja delegatywna”, formalna, oparta na strukturach hierarchicznych, niechętna współ-
działaniu między obywatelami („zagubiony elektorat”), przesiąknięta klientelizmem 
i korupcją, roszczeniowa wobec państwa. Uznająca państwo za mechanizm, którego 
zadaniem jest zrealizowanie tego, czego nie zdołało zrealizować państwo komuni-
styczne, demokracja bez obywateli, „państwo chorych instytucji”. Autorka przyj-
muje za Marcinem Rachwałem, że demokracja bez społeczeństwa obywatelskiego 
nie funkcjonuje dobrze, gdyż dla prawidłowego działania tego systemu niezbędne są 
kapitał społeczny, zaufanie, wola współpracy, znajomość spraw publicznych. Tym-
czasem władzę obywatela zaczyna się traktować jako „zdezaktualizowany element 
demokracji”, w której obywatel przestaje być elementem zbiorowego ciała pełnią-
cego funkcję suwerena. Zanika pojęcie dobra wspólnego. Pomiary opinii publicz-
nej wyraża dyktatura sondaży, a dyskusja staje się pozorna. Zagrożeniem demokra-
tycznego ładu jest rosnąca rola banków, urzędów, fi rm, które w globalizującym się 
świecie są coraz liczniejsze i coraz bardziej pazerne. Obywatel obojętnieje na sprawy 
publiczne, oddaje je w ręce zawodowych polityków. Partie nie działają w interesie 
publicznym, sfery ich aktywności coraz bardziej bowiem upodabniają się do sfer ak-
tywności organów państwa. Zasada większości nie gwarantuje sprawiedliwych praw 
i dobrej władzy, czyli zwycięstwa większości, która większością de facto nie jest. 
 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 393
Autorka podkreśla niesterowność demokracji jako rezultat upadku zaufania i niedo-
statek umiejętności w korzystaniu z wolności. Podnosi za Robertem A. Dahlem, że 
„milczący obywatele są znakomitymi poddanymi dla autorytarnego władcy”.
Defi cyty demokracji są wszelako zjawiskiem globalnym i nie omijają Polski. Za-
jęci rozwiązywaniem wewnętrznych spraw nie zawsze je dostrzegamy i doceniamy. 
Rodzą się one wraz z przeobrażaniem się współczesnego kapitalizmu i mają kolo-
salny wpływ na trendy w ustroju społecznym i w polityce. Zastygająca w okopach 
liberalizmu ideologia działa na demokratyczne struktury destrukcyjnie. Politolodzy 
krajów zachodnich coraz częściej zwracają na to uwagę. Odchodzenie od demokra-
cji jest rezultatem internacjonalizowania się polityki. Państwa narodowe popadają 
w coraz liczniejsze zależności, coraz liczniejsze bywają wzajemne zobowiązania. 
Polityka wewnętrzna ustępuje międzynarodowej. Żadne państwo nie jest już w pełni 
niezależne. Zasada suwerenności państwowej topnieje, podobnie jak zasada trady-
cyjnej równości w sferze międzynarodowych relacji. Eufemizmem stają się dekla-
racje międzynarodowych organizacji, takich jak Rada Bezpieczeństwa ONZ, które 
niweczą prawo do samostanowienia większości, przede wszystkich małych i śred-
nich państw i osłabiają więź państwa prawnego z państwem demokratycznym. Wy-
muszają współpracę między zjawiskami, których nie znały – przynajmniej nie znały 
w obecnej skali – poprzednie stulecia: rozmiar produkowanych dóbr i wzrost handlu, 
rewolucja telekomunikacyjna, rabunkowa gospodarka energią, wielkie katastrofy, 
epidemie, głód, rosnące zadłużenie, migracje, handel bronią, chwiejność rynków fi -
nansowych, sankcje gospodarcze, interwencje wojskowe i wiele innych zjawisk, któ-
re wykraczają poza granice poszczególnych państw i nie mogą być rozwiązywane 
przez państwo narodowe. Tendencje globalizacyjne zwracają się przeciwko fi larom 
demokracji, jakimi są wolność i równość, charakteryzują się też – przynajmniej na 
dalszą metę – osłabianiem państwa prawa.
Drugim groźnym przeciwnikiem współczesnej demokracji, którego wzrastają-
cej siły nie sposób nie dostrzec również w Polsce, jest przeobrażająca się w coraz 
szybszym tempie gospodarka rynkowa. Wydaje się, że badania przedstawicieli nauk 
społecznych, ekonomistów i politologów zachodnich potwierdzają, że czas takiej 
gospodarki rynkowej, w której rządzi „niewidzialna ręka”, a interes jednostki rodzi 
dobro wspólne, się zakończyły. Zaczął się proces bardziej wyrafi nowanego uczenia 
się od liberalnych szkół myśli liberalnej: szkoły chicagowskiej (Friedman), szkoły 
austriackiej (Mises, Hayek), nowej polityki ekonomicznej (Buchanan), teorii mini-
malnego państwa (Nozick) i innych. Uczyli krytyki państwa socjalnego, sprzeciwiali 
się ingerowaniu państwa w rynek, propagowali prywatyzację, żądali taniego państwa 
i obniżenia podatków dla bogatych. Reagan i Thatcher byli najbardziej skutecznymi 
burzycielami tego programu. Słusznie jednak powiada Alois Riklin, że dalszym waż-
nym impulsem w budowie neokapitalizmu było załamanie się ZSRR: upadek komu-
nizmu uwalniał Zachód od ciężaru dowodzenia, że jest bardziej socjalny aniżeli „so-
cjalizm realny”; skłaniał do uznania, iż wielkie przedsięwzięcia gospodarcze, fi rmy 
surowcowe i rynki fi nansowe nie tolerują państwowych regulacji. Stąd już tylko krok 
do wniosku, że „mniej państwa” znaczy „więcej wolności”. W praktyce znaczyło to 
i nadal znaczy więcej wolności dla bogatych. Umożliwia też propagandową tezę, że 
wszelkie niepowodzenia to prawie zawsze efekt złej działalności aktualnej władzy.
394 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
Innym złem, które doskwiera demokracji, są tendencje plutokratyzacyjne. Wy-
starczy przypomnieć, jak wzrasta wielkość środków, jakie przeznacza się na kam-
panie wyborcze i głosowania, oraz jakie priorytety ujawnia fi nansowanie partii po-
litycznych i innych organizacji. Wpływa ono na kształt opinii publicznej, uruchamia 
lawinę antydemokratycznych oddziaływań. I wcale nie chodzi tu tylko o działania 
nielegalne, takie jak łapówki, niepłacenie podatków, przekupstwo, szantaż; sąsiadu-
ją z nimi działania podejmowane w majestacie prawa: ryzykowne przedsięwzięcia 
wielkich korporacji fi nansowych, wciąż rosnące liczby lobbystów, aktywizujących 
się na zapleczu parlamentów, wysokopłatne porady ekspertów, elitarne posiedzenia, 
specjalne usługi, opłacane weekendy i wakacje, dyspozycyjne konta, wcześniejsze 
emerytury, bankiety i inne przywileje, które odwodzą od egalitaryzmu, mają na celu 
interes grupowy, częstokroć prywatny, prowadząc od plutokracji do kleptokracji. 
Państwo demokratyczne nie potrafi  z tymi zjawiskami skutecznie walczyć.
Tu trzeba podkreślić wieloznaczną rolę, jaką we współczesnym świecie, także 
w demokratycznym państwie, grają tajne służby. Ich liczebność wciąż robi wrażenie. 
Wiemy, że ich aparat – skłócony, bo konkurujący z sobą i zmuszany do rywalizacji 
o wpływy, jest stale rozbudowywany – także w państwach demokratycznych. Przez 
pierwsze powojenne dekady konieczność ich „doskonalenia” uzasadniano walką 
z komunizmem, z wizją inwazji formacji Paktu Warszawskiego na Zachód. Dziś czę-
ściej mają one być przede wszystkim tarczą w walce z terroryzmem. Wiadomo, że 
na ołtarzu walki z wrogiem zewnętrznym i wewnętrznym poświęcano nieraz prawa 
i wolności obywatelskie. Ich obecność odczuwana bywa we wszystkich dziedzinach. 
Co więcej, służby tajne nie tylko przenikają do polityki, ale w dużej mierze – jak 
wiadomo – zastępują organy parlamentarne i sądowe, i je sobie podporządkowują. 
Wolność ustępuje bezpieczeństwu. Riklin cytuje słowa Benjamina Franklina: „Kto 
zrzeka się wolności, aby zyskać bezpieczeństwo, traci jedno i drugie”.
Internacjonalizacja, ekonomizacja, plutokratyzacja i orwelizacja życia publiczne-
go sprzyja odradzaniu się polaryzacji, czyli odradzaniu się ideologii wroga. Skutkiem 
jest prymitywizacja (niedawno mówiono: palikotyzacja) publicznej debaty, w której 
przeciwnik polityczny staje się wrogiem, którego trzeba zniszczyć, a inwektywy za-
stępują argumenty. Polska nie jest dziś oazą demokracji. Ponieważ środki przekazu 
promują ten rodzaj dyskusji, przeto powoli staje się demokracją z malejącą liczbą 
demokratów. Jej autorytet społeczny i ranga w Europie od tego nie rosną. Izabela Le-
wandowska-Malec nie o wszystkich aspektach polskiej demokracji pisze wyczerpu-
jąco, ale jest inteligentną i krytyczną obserwatorką naszej rzeczywistości. Jej książka 
wiele spraw interesująco interpretuje, stąd stanowi ona ważny impuls do pogłębienia 
badań.
HENRYK OLSZEWSKI (Poznań)


Polish

Izabela Lewandowska-Malec, Demokracje polskie. Tradycje – współczesność – oczekiwania, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, ss. 424.

Studia Germanica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Henryk Olszewski

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

CZASOPISMO PRAWNO-HISTORYCZNETom LXVII — 2015 — Zeszyt 1VI. RECENZJE I NOTY RECENZYJNEIzabela Lewandowska-Malec, Demokracje polskie. Tradycje – współczesność – oczekiwania, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, ss. 424.W uwagach wstępnych do obszernej książki autorka pisze, że „publikacja łączy cechy pracy naukowej i pracy publicystycznej” oraz ma – w jej zamyśle – „cel edu-kacyjny”. Podkreśla, że dzieło swe kieruje „do szerszego grona czytelników, którzy czują się nie tylko konsumentami współczesnych dóbr, ale także obywatelami i nie jest im obca kondycja państwa, w którym żyją”. Lektura wykładu w pełni potwierdza naukowy jego charakter. Imponuje zakres cytowanych źródeł i wykaz powoływanych opracowań. Nie mam pretensji o to, że książka uwzględnia wyłącznie te teksty auto-rów obcych – zachodnich, które doczekały się przekładu na język polski. Rynek księ-garski w naszym kraju nie był na ogół nieczuły na nowości w świecie europejskiej i światowej polityki. Może mniej przekonuje stwierdzenie, że – jak autorka stwierdza – „w obszernej ofercie prac omawiających zagadnienie demokracji z polskiej per-spektywy jest brak gruntownego opracowania dziejów demokracji we wszystkich okresach historycznych”; uważam bowiem, że zarówno okres ostatnich trzystu lat dawnej Rzeczpospolitej, jak i czas Polski Odrodzonej w 1918 r., czy nawet Polski Ludowej, został już nieźle opracowany. Zresztą przyczyniła się do tego również sama autorka, która jest znawczynią dawnego sejmu walnego XVI i XVII w. Osłabiłbym też tezę, że w nauce zachodniej całkowicie pomijano demokratyczny aspekt w dzie-jach dawnej Polski. Zastanawiam się wreszcie nad tym, czy autorka zrobiła dobrze, rezygnując z bardziej systematycznego ukazania przeobrażeń demokracji w Polsce na tle trendów światowych; trochę kłóci się to ze słusznym jej założeniem, że „pań-stwo demokratyczne nie funkcjonuje w próżni; lepiej się rozwija, gdy wokół również istnieją inne demokracje”. Na koniec muszę przyznać, że jak na wykład, który ma przemówić do nieprofesjonalnego czytelnika, tekst autorki wydaje się mało przejrzy-sty; jest przeładowany faktami, nie zawsze najważniejszymi, zbyt często przypomina historię ustroju. Komentarz do prezentowanych wątków poświęconych istocie demo-kracji cechuje w narracji pewien chaos.Mimo ostrożnie zgłoszonych powyżej uwag i wątpliwości, dzieło Izabeli Lewan-dowskiej-Malec prezentuje się okazale. Autorka podjęła doniosły i niezwykle rozle-gły zespół tematów. Demokracja to przecież pojęcie, które przenika wszystkie epoki nowożytnych dziejów Polski. Były one na przemian dochodzeniem do demokracji i odchodzeniem od niej, jej wzlotami i upadkami, nigdy rezygnacją z jej zbudowania. W pojęcie demokracji Polacy wpisywali różne treści. Demokracja to oś historii go-spodarczej i społecznej; demokracja jako synonim wolności lokowała się na szczy-392 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEcie hierarchii pojęć o ustroju, stanowiła wektor w dziejach kultury, przenikała myśl polityczną, towarzyszyła przeobrażeniom w prawie. Jej blask i jej słabości kształto-wały opinię obcych o naszym kraju, prowadziły do mitów i stereotypów, wyjaśniały wzloty i upadki społeczeństwa i państwa. Tylko badacz łączący podejście analitycz-ne z darem myślenia w kategoriach syntezy, spoglądający na przeszłość integralnie i traktujący ją jako drogę ku współczesności może tu dać książkę o wysokich walo-rach poznawczych i zarazem użyteczną społecznie. Opracowanie autorki w wysokim stopniu spełnia te wymogi.Praca obejmuje dzieje polskiej (polskich) demokracji w ciągu pięciu stuleci. W siedmiu rozdziałach pisze Izabela Lewandowska-Malec kolejno o „warunkach demokracji”, o demokracji „szlacheckiej” (w latach 1569/73-1795), o demokracji „powszechnej” (1918-1939), o demokracji „ludowej” (1944-1989). Dwa ostatnie rozdziały poświęcono zagrożeniom współczesnej demokracji. I demokracji postulo-wanej. Tytuły poszczególnych części mogą być przedmiotem dyskusji. Trochę dziwi pominięcie XIX wieku; to, że historia Polski w tym stuleciu była – w zasadzie – hi-storią bez państwa, nie oznacza przecież, że Polacy nie rozwijali demokracji jako idei. Do programów ustrojowych ukształtowanych pod zaborami nawiązywały nurty dwudziestolecia międzywojennego. Związek tych programów z ideą państwa nie zo-stał przerwany.Najciekawszy w rozprawie jest w moim przekonaniu rozdział poświęcony za-grożeniom demokracji. Wiele fascynujących uwag powtarza Autorka za uznanymi w świecie autorytetami, wiele ze spostrzeżeń pochodzi od niej samej, stanowiąc re-zultat własnych przemyśleń. Ważna jest teza wyjściowa o ustroju demokratycznym, który z zasady rodzi konﬂ ikty. Prowadzi ona do uznania innej prawdy, tej miano-wicie, że w państwach, które „wyzwoliły się z więzów totalitaryzmu, nie doszło do rozwoju demokracji w jej tradycyjnym rozumieniu”. Zastąpiła ją postdemokracja, oznaczająca cofanie się w rozwoju demokratyzacji – de-demokratyzacja, „demokra-cja delegatywna”, formalna, oparta na strukturach hierarchicznych, niechętna współ-działaniu między obywatelami („zagubiony elektorat”), przesiąknięta klientelizmem i korupcją, roszczeniowa wobec państwa. Uznająca państwo za mechanizm, którego zadaniem jest zrealizowanie tego, czego nie zdołało zrealizować państwo komuni-styczne, demokracja bez obywateli, „państwo chorych instytucji”. Autorka przyj-muje za Marcinem Rachwałem, że demokracja bez społeczeństwa obywatelskiego nie funkcjonuje dobrze, gdyż dla prawidłowego działania tego systemu niezbędne są kapitał społeczny, zaufanie, wola współpracy, znajomość spraw publicznych. Tym-czasem władzę obywatela zaczyna się traktować jako „zdezaktualizowany element demokracji”, w której obywatel przestaje być elementem zbiorowego ciała pełnią-cego funkcję suwerena. Zanika pojęcie dobra wspólnego. Pomiary opinii publicz-nej wyraża dyktatura sondaży, a dyskusja staje się pozorna. Zagrożeniem demokra-tycznego ładu jest rosnąca rola banków, urzędów, ﬁ rm, które w globalizującym się świecie są coraz liczniejsze i coraz bardziej pazerne. Obywatel obojętnieje na sprawy publiczne, oddaje je w ręce zawodowych polityków. Partie nie działają w interesie publicznym, sfery ich aktywności coraz bardziej bowiem upodabniają się do sfer ak-tywności organów państwa. Zasada większości nie gwarantuje sprawiedliwych praw i dobrej władzy, czyli zwycięstwa większości, która większością de facto nie jest.  RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 393Autorka podkreśla niesterowność demokracji jako rezultat upadku zaufania i niedo-statek umiejętności w korzystaniu z wolności. Podnosi za Robertem A. Dahlem, że „milczący obywatele są znakomitymi poddanymi dla autorytarnego władcy”.Deﬁ cyty demokracji są wszelako zjawiskiem globalnym i nie omijają Polski. Za-jęci rozwiązywaniem wewnętrznych spraw nie zawsze je dostrzegamy i doceniamy. Rodzą się one wraz z przeobrażaniem się współczesnego kapitalizmu i mają kolo-salny wpływ na trendy w ustroju społecznym i w polityce. Zastygająca w okopach liberalizmu ideologia działa na demokratyczne struktury destrukcyjnie. Politolodzy krajów zachodnich coraz częściej zwracają na to uwagę. Odchodzenie od demokra-cji jest rezultatem internacjonalizowania się polityki. Państwa narodowe popadają w coraz liczniejsze zależności, coraz liczniejsze bywają wzajemne zobowiązania. Polityka wewnętrzna ustępuje międzynarodowej. Żadne państwo nie jest już w pełni niezależne. Zasada suwerenności państwowej topnieje, podobnie jak zasada trady-cyjnej równości w sferze międzynarodowych relacji. Eufemizmem stają się dekla-racje międzynarodowych organizacji, takich jak Rada Bezpieczeństwa ONZ, które niweczą prawo do samostanowienia większości, przede wszystkich małych i śred-nich państw i osłabiają więź państwa prawnego z państwem demokratycznym. Wy-muszają współpracę między zjawiskami, których nie znały – przynajmniej nie znały w obecnej skali – poprzednie stulecia: rozmiar produkowanych dóbr i wzrost handlu, rewolucja telekomunikacyjna, rabunkowa gospodarka energią, wielkie katastrofy, epidemie, głód, rosnące zadłużenie, migracje, handel bronią, chwiejność rynków ﬁ -nansowych, sankcje gospodarcze, interwencje wojskowe i wiele innych zjawisk, któ-re wykraczają poza granice poszczególnych państw i nie mogą być rozwiązywane przez państwo narodowe. Tendencje globalizacyjne zwracają się przeciwko ﬁ larom demokracji, jakimi są wolność i równość, charakteryzują się też – przynajmniej na dalszą metę – osłabianiem państwa prawa.Drugim groźnym przeciwnikiem współczesnej demokracji, którego wzrastają-cej siły nie sposób nie dostrzec również w Polsce, jest przeobrażająca się w coraz szybszym tempie gospodarka rynkowa. Wydaje się, że badania przedstawicieli nauk społecznych, ekonomistów i politologów zachodnich potwierdzają, że czas takiej gospodarki rynkowej, w której rządzi „niewidzialna ręka”, a interes jednostki rodzi dobro wspólne, się zakończyły. Zaczął się proces bardziej wyraﬁ nowanego uczenia się od liberalnych szkół myśli liberalnej: szkoły chicagowskiej (Friedman), szkoły austriackiej (Mises, Hayek), nowej polityki ekonomicznej (Buchanan), teorii mini-malnego państwa (Nozick) i innych. Uczyli krytyki państwa socjalnego, sprzeciwiali się ingerowaniu państwa w rynek, propagowali prywatyzację, żądali taniego państwa i obniżenia podatków dla bogatych. Reagan i Thatcher byli najbardziej skutecznymi burzycielami tego programu. Słusznie jednak powiada Alois Riklin, że dalszym waż-nym impulsem w budowie neokapitalizmu było załamanie się ZSRR: upadek komu-nizmu uwalniał Zachód od ciężaru dowodzenia, że jest bardziej socjalny aniżeli „so-cjalizm realny”; skłaniał do uznania, iż wielkie przedsięwzięcia gospodarcze, ﬁ rmy surowcowe i rynki ﬁ nansowe nie tolerują państwowych regulacji. Stąd już tylko krok do wniosku, że „mniej państwa” znaczy „więcej wolności”. W praktyce znaczyło to i nadal znaczy więcej wolności dla bogatych. Umożliwia też propagandową tezę, że wszelkie niepowodzenia to prawie zawsze efekt złej działalności aktualnej władzy.394 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEInnym złem, które doskwiera demokracji, są tendencje plutokratyzacyjne. Wy-starczy przypomnieć, jak wzrasta wielkość środków, jakie przeznacza się na kam-panie wyborcze i głosowania, oraz jakie priorytety ujawnia ﬁ nansowanie partii po-litycznych i innych organizacji. Wpływa ono na kształt opinii publicznej, uruchamia lawinę antydemokratycznych oddziaływań. I wcale nie chodzi tu tylko o działania nielegalne, takie jak łapówki, niepłacenie podatków, przekupstwo, szantaż; sąsiadu-ją z nimi działania podejmowane w majestacie prawa: ryzykowne przedsięwzięcia wielkich korporacji ﬁ nansowych, wciąż rosnące liczby lobbystów, aktywizujących się na zapleczu parlamentów, wysokopłatne porady ekspertów, elitarne posiedzenia, specjalne usługi, opłacane weekendy i wakacje, dyspozycyjne konta, wcześniejsze emerytury, bankiety i inne przywileje, które odwodzą od egalitaryzmu, mają na celu interes grupowy, częstokroć prywatny, prowadząc od plutokracji do kleptokracji. Państwo demokratyczne nie potraﬁ  z tymi zjawiskami skutecznie walczyć.Tu trzeba podkreślić wieloznaczną rolę, jaką we współczesnym świecie, także w demokratycznym państwie, grają tajne służby. Ich liczebność wciąż robi wrażenie. Wiemy, że ich aparat – skłócony, bo konkurujący z sobą i zmuszany do rywalizacji o wpływy, jest stale rozbudowywany – także w państwach demokratycznych. Przez pierwsze powojenne dekady konieczność ich „doskonalenia” uzasadniano walką z komunizmem, z wizją inwazji formacji Paktu Warszawskiego na Zachód. Dziś czę-ściej mają one być przede wszystkim tarczą w walce z terroryzmem. Wiadomo, że na ołtarzu walki z wrogiem zewnętrznym i wewnętrznym poświęcano nieraz prawa i wolności obywatelskie. Ich obecność odczuwana bywa we wszystkich dziedzinach. Co więcej, służby tajne nie tylko przenikają do polityki, ale w dużej mierze – jak wiadomo – zastępują organy parlamentarne i sądowe, i je sobie podporządkowują. Wolność ustępuje bezpieczeństwu. Riklin cytuje słowa Benjamina Franklina: „Kto zrzeka się wolności, aby zyskać bezpieczeństwo, traci jedno i drugie”.Internacjonalizacja, ekonomizacja, plutokratyzacja i orwelizacja życia publiczne-go sprzyja odradzaniu się polaryzacji, czyli odradzaniu się ideologii wroga. Skutkiem jest prymitywizacja (niedawno mówiono: palikotyzacja) publicznej debaty, w której przeciwnik polityczny staje się wrogiem, którego trzeba zniszczyć, a inwektywy za-stępują argumenty. Polska nie jest dziś oazą demokracji. Ponieważ środki przekazu promują ten rodzaj dyskusji, przeto powoli staje się demokracją z malejącą liczbą demokratów. Jej autorytet społeczny i ranga w Europie od tego nie rosną. Izabela Le-wandowska-Malec nie o wszystkich aspektach polskiej demokracji pisze wyczerpu-jąco, ale jest inteligentną i krytyczną obserwatorką naszej rzeczywistości. Jej książka wiele spraw interesująco interpretuje, stąd stanowi ona ważny impuls do pogłębienia badań.HENRYK OLSZEWSKI (Poznań)

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/download/6109/6170

Izabela Lewandowska-Malec, Demokracje polskie. Tradycje – współczesność – oczekiwania, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, ss. 424.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Studia Germanica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

Izabela Lewandowska-Malec, Demokracje polskie. Tradycje – współczesność – oczekiwania, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, ss. 424.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Nauka i Szkolnictwo Wyższe

Studia Germanica Posnaniensia

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w