Zmierczak, Maria

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Tocquevillian Ideas. Contemporary European Perspectives, ed. by Zbigniew Rau and Marek Tracz-Tryniecki, University Press of America, Lanhan, Boulder, New York–Toronto–Plymouth 2014, ss. 169.

 Kultura-Społeczeństwo-Edukacja 

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 403
Tocquevillian Ideas. Contemporary European Perspectives, ed. by Zbigniew 
Rau and Marek Tracz-Tryniecki, University Press of America, Lanhan, Boul-
der, New York–Toronto–Plymouth 2014, ss. 169.
W toczącej się ostatnio debacie na temat polskiej humanistyki, od której wymaga 
się przede wszystkim anglojęzycznych publikacji, wypłynięcia na szerokie, świato-
we wody, a także podejmowania nośnych i międzynarodowych tematów, omawiana 
książka jest dowodem na to, że takie postulaty da się zrealizować, co więcej – że 
można osiągnąć na tym polu sukces.
Trzeba jednak pamiętać, że wydanie tej książki poprzedziła wielka praca 
i  wieloletnia już działalność centrum Alexisa de Tocqueville’a, działającego w Ło-
dzi pod dyrekcją Zbigniewa Raua. Słynne, odbywające się od lat Debaty Tocque-
ville’owskie i nawiązywane w Centrum kontakty przyniosły owoc w postaci oma-
wianej pracy.
Jest to praca zbiorowa, zawierająca 8 opracowań. Są to: Tocqueville and Europe: 
What Can We Learn from Him about the Past, the Present, and the Future of the Old 
Continent pióra Marka Tracz-Trynickiego i Zbigniewa Raua; Tocqueville: A Thinker 
of Freedom, autorstwa Cengiza Çağli; Patriotism in Democracy: What Can We Learn 
from Tocqueville, napisane przez Ewę Atanassow; Tocqueville on Citizen Participa-
tion, który to tekst napisał Marinus R.R.Ossewaarde; Tocqueville and the Democratic 
Churning”, tekst Attili K. Molnara; Religion, Virtue and the Ennobling of Democ-
racy: Tocqueville’s Vision of Civic Society Olivera Hidalgo; Human Dignity versus 
Greatness: Tocqueville’s Dilemma Marka Tracz-Trynickiego oraz napisany przez 
Williama R. Stevensona Jr. The American Melting Pot as Reductionist Kettle: Reli-
gious Liberty’s Worrisome Condition.
Podtytuł książki, Aktualne perspektywy europejskie, wskazuje na zamiar jej re-
daktorów: chodzi o ukazanie, które z idei chyba najbardziej popularnego francu-
skiego myśliciela XIX w., Alexisa de Tocqueville’a, nie zatraciły swojej aktualności 
i mogą przyczynić się do bardziej wnikliwego rozpoznania, a może i rozwiązania, 
problemów współczesnej Europy. Te problemy wymieniają Z. Rau i M. Tracz-Try-
niecki w pierwszym eseju. Wspominają takie zagadnienia, jak kształt Unii Europej-
skiej „w swej aktualnej formie, która niepokojąco skłania się do demokratycznego 
despotyzmu, wymaga moralnego i obywatelskiego uszlachetnienia” (s. 20), czy 
problem tożsamości Europy, na pierwszym miejscu stawiając, za Tocquevillem, jej 
chrześcijańskie korzenie, a także tradycje antyczne (s. 12). Tekst ten przypomina też, 
że Tocqueville nie był autorem jednej książki i że interesowała go nie tylko Ameryka, 
ale dużo wiedział o Europie, między innymi o Anglii i Irlandii, które odwiedził i opi-
sał. Kluczowym zdaniem jest tutaj proroctwo  Tocqueville’a z 1833 r.: „Bezpośrednia 
przyszłość społeczeństwa europejskiego jest całkowicie demokratyczna: nie można 
w to w żaden sposób powątpiewać”.
Żaden z autorów tego proroctwa nie kwestionuje: jak wyraźnie pisze w swoim 
eseju Attyla K. Molnar, chociaż wyśmiewano się z tez Francisa Fukuyamy, to prze-
cież wszyscy identyfi kują się z demokracją „a nikt nie ma odwagi identyfi kować się 
jako monarchista czy arystokrata”, i przypomina słowa Orwella, że dziś wszyscy 
obrońcy jakichkolwiek reżimów deklarują, że to jest demokracja” (s. 80).
404 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
Wszyscy autorzy esejów cytują zatem Tocqueville’a obfi cie, i to nie tylko jego 
najbardziej znane dzieło, to znaczy O demokracji w Ameryce, ale i Dawny ustrój 
i rewolucję, liczne listy kierowane do znajomych i przyjaciół, pieczołowicie argu-
mentując na rzecz swoich tez. Ich rozważania w największej części obracają się wo-
kół najważniejszego dylematu rozważanego przez Tocueville’a: ten wielki myśliciel 
uważał z jednej strony, że demokracja jest nieuchronna, ale z drugiej strony nieustan-
nie wskazywał na elementy, które wynikają z samej demokracji, a które dla tej de-
mokracji są niebezpieczne i prowadzą do demokratycznego despotyzmu. Najwięcej 
miejsca poświęcił tym zagrożeniom przede wszystkim Attyla K. Molnar, który anali-
zuje teksty Tocqueville’a i identyfi kuje zagrożenia dla demokracji, wynikające z in-
dywidualizmu, egoizmu, ludzkiej zazdrości i pogoni za równością.
Dylemat „wolność czy równość” należy do zasadniczych elementów myśli fran-
cuskiego arystokraty: Tocqueville wielokrotnie pisał o tym, że pogoń za równością 
sprawia, iż ludzie godzą się na despotyczną władzę, biurokrację, byle tylko wszyscy 
byli traktowani równo. Z drugiej strony, francuski arystokrata wiele miejsca poświę-
cał idei równej godności ludzi i wcale nie bronił arystokracji, którą uważał za posia-
daczkę przywilejów. Jeżeli wolność była dla niego wartością zasadniczą, to jednak 
musiała ona ulec ograniczeniu w społeczeństwie. Kilka esejów poświęcono jednej 
z opinii wyrażonych przez Tocqueville’a, mianowicie, że demokracja nie może istnieć 
bez wartości, utrzymanie w demokracji poszanowania i ograniczenia woli większo-
ści wymaga religii. K. Attila Monar – który, mam wrażenie, że jednak pominął inne 
wskazywane przez Tocqueville’a remedia zapobiegające wynaturzeniom demokra-
cji – podkreśla, iż „demokracja potrzebuje religii jako zapory przeciwko moralnemu 
i mentalnemu rozpasaniu” (s. 83). Co prawda, Olivier Hidalgo w swoim eseju przy-
pomniał słowa Tocqueville’a, że nie chodzi tutaj o „prawdziwą religię, ale o religię 
jako taką” (s. 103), ale też przypomniał, iż Tocqueville za religię najbardziej zgodną 
z demokracją uznawał katolicyzm, a to ze względu na równość wiernych wobec Boga 
i kapłana. O roli religii i jej znaczeniu dla prawidłowego trwania i funkcjonowania 
demokracji według Tocqueville’a piszą też M. Tracz-Trynicki i William Stephenson 
jr. Dogłębna analiza poglądów Tocqueville’a na temat roli religii w demokratycznym 
ustroju jest nowością o tyle, że bardziej w naszej literaturze wspominało się o sa-
morządności jako ważnym elemencie demokracji. Myślę, że przemyślenia dotyczące 
roli religii są tutaj zasadnicze. Artykuł Stephensona zajmuje się dylematem rozdziału 
Kościoła i państwa z jednej strony a wolnością religijną z drugiej, wskazując, jak 
widział to Tocqueville w XIX w., a jak dzisiaj problem się zaostrza. Ten artykuł opie-
ra się na aktualnych amerykańskich problemach, także na orzeczeniach amerykań-
skich sądów, na przykład w sprawie pomników z treścią Dekalogu, postawionych 
w miejscach publicznych. Jak pogodzić wolność wyznania i świeckość państwa, to 
dylemat współczesny, choć Tocqueville obserwował realizację tych obu postulatów 
w Ameryce XIX w. W Europie niedawno głośny był postulat wysyłania „Season Gre-
etings” zamiast tradycyjnego „Merry Christmas”, w Polsce od czasu do czasu ożywa 
spór o zawieszony w sali obrad sejmu krzyż, przykłady można by mnożyć. Pod tym 
względem wiele można przemyśleć, czytając tekst Williama Stevensona jr.
Tocqueville pisał też sporo na temat patriotyzmu Amerykanów, rozróżniając jego 
dwa rodzaje. Analizę tę na grunt Europy i zjednoczonej Europy przenosi w swo-
 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 405
im tekście Eva Atanassow. Ważnym elementem rozważań Francuza nad demokra-
cją była też pochwała aktywności obywateli. Marines R.R. Osseawaarde powiązał 
twierdzenia Tocqueville’a z – jak twierdzi, opierając się na dokumentach ONZ, UE 
i Rady Europy – nowym modelem państwa, lansowanym przez te organizacje po 
1990 r., mianowicie państwa „dobrego rządzenia” (good governance), które ma za-
stąpić państwo dobrobytu. Teraz obywatele mają wykazać się aktywnością (s. 59-
60). A Tocqueville miał wiele do powiedzenia na temat samorządności i samoorga-
nizacji Amerykanów, którzy wcale nie oczekiwali od państwa, by było welfare state. 
Innym niezwykle aktualnym tematem, mniej znanym jeśli chodzi o Tocqueville’a, 
jest problem równej godności wszystkich ludzi. Tocqueville wielokrotnie podkre-
ślał w swoich wypowiedziach, że równa godność jest źródłem praw przysługujących 
człowiekowi. Czy zatem można ich pozbawić kogokolwiek? Marek Tracz-Trynicki 
pokazał jednak, że i sam Tocqueville jako działacz polityczny (poseł do Zgroma-
dzenia w 1848 r.) opowiadał się za kolonizacją Algierii, aprobował okrutne metody 
kolonizacji i walki z ludnością tubylczą w imię „wielkości” państwa i Francji. Ten 
artykuł, który opisuje, jak bardzo daleko od głoszonych zasad odchodził myśliciel 
dowodzi, że Francuz nie był stały, konsekwentny czy wierny swoim własnym ideom. 
Tracz-Tryniecki dowiódł, że marzenie o wielkości (grandeur) własnego państwa kłó-
ciło się jednak z ideą równej godności.
Alexis de Tocqueville jest jednym z niewielu myślicieli, którzy trafnie przepo-
wiedzieli czy przeczuli kierunek rozwoju Europy – uważał on proces demokratyzacji 
za nieuchronny, więcej – za nakazany przez Boga i przez niego wyznaczony. Demo-
kracja i chrześcijaństwo szły dla niego w parze – przez uznanie równej godności. 
Uważał, że katolicyzm nie powinien zwalczać demokracji. Obserwował demokrację 
amerykańską i ją opisywał. Odnieść można wrażenie, że stosunkowo mniej miejsca 
poświęcono temu, co Tocqueville widział jako remedium ratujące przed despoty-
zmem większości – mianowicie stowarzyszenia, działanie obywateli – a poświęcił 
temu sporo uwagi.
Z pewnością można się nauczyć wiele od Tocqueville’a jak chcą tego redakto-
rzy tomu – można mianowicie zrozumieć zagrożenia dla demokracji, które są stale 
takie same co do istoty, ale współcześnie przyjmują inne formy. Książka ma dwie 
warstwy: z jednej strony bardzo poszerza i pogłębia wiedzę czytelnika o samym my-
ślicielu, z drugiej – wskazuje, jak jego przemyślenia są niekiedy zaskakująco aktu-
alne, a nawet zawiera sugestie co do kierunku rozwoju demokracji. Ciekawa jest też 
metoda piszących: mianowicie analizowania starych tekstów w kontekście współcze-
sności. Może właśnie na tym, to znaczy nie na wiernej, wpisanej w dawny kontekst 
rekonstrukcji, ale na stawianiu starym myślicielom współczesnych pytań i szukaniu 
na nie odpowiedzi, powinna opierać się metoda badawcza i narracja historyków idei? 
W przypadku omawianej książki ten pomysł dał szczęśliwe rezultaty. Z drugiej stro-
ny, czy fakt, że wypowiedzi Tocqueville’a są często sprzeczne i różnorodne, nie uła-
twiał zadania?
Zamieszczona w książce bibliografi a jest nie do przecenienia, przede wszystkim 
dlatego, że zawiera najnowszą światową literaturę na temat Tocqueville’a, a to jest 
literatura bardzo obfi ta. Zważywszy jednak na popularność tego myśliciela, na którą 
złożyły się zarówno jego trafne przewidywania czy proroctwa, jak i jego zasadniczo 
406 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE
liberalno-konserwatywne ujęcia większości tematów, obfi tość tej literatury nie za-
skakuje. Zamieszczono też sylwetki autorów oraz informację o Centrum Alexisa de 
Tocqueville’a.
Podkreślić należy staranną szatę edytorską. Pytanie końcowe brzmi jednak: do 
ilu polskich humanistów książka ta dotrze? I czy będzie jej polskie tłumaczenie?
MARIA ZMIERCZAK (Poznań)
Kościoły i inne związki wyznaniowe w służbie dobru wspólnemu. Pod red. 
Wacława Uruszczaka, Katarzyny Krzysztofek, Macieja Mikuły, Wydawnic-
two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014, ss. 451.
Konstytucyjna zasada „dobra wspólnego” jest jednym z fundamentów ustrojo-
wych Rzeczpospolitej Polskiej. Sformułowanie to ustawodawca pomieścił zarówno 
w tekście preambuły Konstytucji RP jak i w jej art. 1, podkreślając w ten sposób 
wspólnotę wszystkich obywateli, zarówno w wymiarze politycznym jak i aksjolo-
gicznym1. Ma to swoje konsekwencje dla kształtowania się praktyki ustrojowej Rze-
czypospolitej. Z jednej strony bowiem jako dobro wspólne, państwo polskie może 
rozwijać się wyłącznie jako państwo demokratyczne, „demokratyczne państwo praw-
ne”, z szacunkiem odnoszące się do praw mniejszości i troszczące się o prawa więk-
szości, z drugiej zaś – ma możliwości, a często obowiązek ich ograniczania właśnie 
w imię dobra wspólnego2.
Przykładem szczególnym tak swoistych relacji jest art. 25 ustawy zasadniczej, 
a zwłaszcza jego ustęp 3. Jest to przepis bogaty w treść, który odnosi się do tematyki 
niełatwej, jaką są zagadnienia wolności sumienia i wyznania, a w szczególności rela-
cje pomiędzy państwem polskim a Kościołami i związkami wyznaniowymi3.
Właśnie wokół treści wspomnianego art. 25 ust. 3 in fi ne Konstytucji RP kon-
centrują się rozważania autorów rozpraw pomieszczonych w recenzowanym tomie, 
wydanym przez Wydawnictwo UJ pod red. Wacława Uruszczaka, Katarzyny Krzysz-
tofek i Macieja Mikuły, który poświęcony jest współdziałaniu państwa i związków 
wyznaniowych w umacnianiu dobra wspólnego. Tom stanowi pokłosie IX Ogólno-
polskiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego, jakie miało miejsce 12 maja 2012 r. 
w Krakowie.
1 Por. W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2013.
2 Z punktu widzenia historyka ustroju interesujące są, dokonywane w doktrynie prawa kon-
stytucyjnego porównania współczesnej koncepcji „dobra wspólnego”, rozumianego jak u Norwida 
jako zbiorowy obowiązek z autorytarną i totalistyczną zasadą „wspólnego dobra” wyrażoną w kon-
stytucji kwietniowej z 1935 r., szerzej: M. Piechowiak, Filozofi czne podstawy rozumienia dobra 
wspólnego, „Kwartalnik Filozofi czny” 2003, nr 2. 
3 Art. 25 ust. 3 Konstytucji brzmi następująco: „Stosunki między państwem a kościołami 
i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz 
wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra czło-
wieka i dobra wspólnego”.


Polish

  Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein  

Maria Zmierczak

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

 RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 403Tocquevillian Ideas. Contemporary European Perspectives, ed. by Zbigniew Rau and Marek Tracz-Tryniecki, University Press of America, Lanhan, Boul-der, New York–Toronto–Plymouth 2014, ss. 169.W toczącej się ostatnio debacie na temat polskiej humanistyki, od której wymaga się przede wszystkim anglojęzycznych publikacji, wypłynięcia na szerokie, świato-we wody, a także podejmowania nośnych i międzynarodowych tematów, omawiana książka jest dowodem na to, że takie postulaty da się zrealizować, co więcej – że można osiągnąć na tym polu sukces.Trzeba jednak pamiętać, że wydanie tej książki poprzedziła wielka praca i  wieloletnia już działalność centrum Alexisa de Tocqueville’a, działającego w Ło-dzi pod dyrekcją Zbigniewa Raua. Słynne, odbywające się od lat Debaty Tocque-ville’owskie i nawiązywane w Centrum kontakty przyniosły owoc w postaci oma-wianej pracy.Jest to praca zbiorowa, zawierająca 8 opracowań. Są to: Tocqueville and Europe: What Can We Learn from Him about the Past, the Present, and the Future of the Old Continent pióra Marka Tracz-Trynickiego i Zbigniewa Raua; Tocqueville: A Thinker of Freedom, autorstwa Cengiza Çağli; Patriotism in Democracy: What Can We Learn from Tocqueville, napisane przez Ewę Atanassow; Tocqueville on Citizen Participa-tion, który to tekst napisał Marinus R.R.Ossewaarde; Tocqueville and the Democratic Churning”, tekst Attili K. Molnara; Religion, Virtue and the Ennobling of Democ-racy: Tocqueville’s Vision of Civic Society Olivera Hidalgo; Human Dignity versus Greatness: Tocqueville’s Dilemma Marka Tracz-Trynickiego oraz napisany przez Williama R. Stevensona Jr. The American Melting Pot as Reductionist Kettle: Reli-gious Liberty’s Worrisome Condition.Podtytuł książki, Aktualne perspektywy europejskie, wskazuje na zamiar jej re-daktorów: chodzi o ukazanie, które z idei chyba najbardziej popularnego francu-skiego myśliciela XIX w., Alexisa de Tocqueville’a, nie zatraciły swojej aktualności i mogą przyczynić się do bardziej wnikliwego rozpoznania, a może i rozwiązania, problemów współczesnej Europy. Te problemy wymieniają Z. Rau i M. Tracz-Try-niecki w pierwszym eseju. Wspominają takie zagadnienia, jak kształt Unii Europej-skiej „w swej aktualnej formie, która niepokojąco skłania się do demokratycznego despotyzmu, wymaga moralnego i obywatelskiego uszlachetnienia” (s. 20), czy problem tożsamości Europy, na pierwszym miejscu stawiając, za Tocquevillem, jej chrześcijańskie korzenie, a także tradycje antyczne (s. 12). Tekst ten przypomina też, że Tocqueville nie był autorem jednej książki i że interesowała go nie tylko Ameryka, ale dużo wiedział o Europie, między innymi o Anglii i Irlandii, które odwiedził i opi-sał. Kluczowym zdaniem jest tutaj proroctwo  Tocqueville’a z 1833 r.: „Bezpośrednia przyszłość społeczeństwa europejskiego jest całkowicie demokratyczna: nie można w to w żaden sposób powątpiewać”.Żaden z autorów tego proroctwa nie kwestionuje: jak wyraźnie pisze w swoim eseju Attyla K. Molnar, chociaż wyśmiewano się z tez Francisa Fukuyamy, to prze-cież wszyscy identyﬁ kują się z demokracją „a nikt nie ma odwagi identyﬁ kować się jako monarchista czy arystokrata”, i przypomina słowa Orwella, że dziś wszyscy obrońcy jakichkolwiek reżimów deklarują, że to jest demokracja” (s. 80).404 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEWszyscy autorzy esejów cytują zatem Tocqueville’a obﬁ cie, i to nie tylko jego najbardziej znane dzieło, to znaczy O demokracji w Ameryce, ale i Dawny ustrój i rewolucję, liczne listy kierowane do znajomych i przyjaciół, pieczołowicie argu-mentując na rzecz swoich tez. Ich rozważania w największej części obracają się wo-kół najważniejszego dylematu rozważanego przez Tocueville’a: ten wielki myśliciel uważał z jednej strony, że demokracja jest nieuchronna, ale z drugiej strony nieustan-nie wskazywał na elementy, które wynikają z samej demokracji, a które dla tej de-mokracji są niebezpieczne i prowadzą do demokratycznego despotyzmu. Najwięcej miejsca poświęcił tym zagrożeniom przede wszystkim Attyla K. Molnar, który anali-zuje teksty Tocqueville’a i identyﬁ kuje zagrożenia dla demokracji, wynikające z in-dywidualizmu, egoizmu, ludzkiej zazdrości i pogoni za równością.Dylemat „wolność czy równość” należy do zasadniczych elementów myśli fran-cuskiego arystokraty: Tocqueville wielokrotnie pisał o tym, że pogoń za równością sprawia, iż ludzie godzą się na despotyczną władzę, biurokrację, byle tylko wszyscy byli traktowani równo. Z drugiej strony, francuski arystokrata wiele miejsca poświę-cał idei równej godności ludzi i wcale nie bronił arystokracji, którą uważał za posia-daczkę przywilejów. Jeżeli wolność była dla niego wartością zasadniczą, to jednak musiała ona ulec ograniczeniu w społeczeństwie. Kilka esejów poświęcono jednej z opinii wyrażonych przez Tocqueville’a, mianowicie, że demokracja nie może istnieć bez wartości, utrzymanie w demokracji poszanowania i ograniczenia woli większo-ści wymaga religii. K. Attila Monar – który, mam wrażenie, że jednak pominął inne wskazywane przez Tocqueville’a remedia zapobiegające wynaturzeniom demokra-cji – podkreśla, iż „demokracja potrzebuje religii jako zapory przeciwko moralnemu i mentalnemu rozpasaniu” (s. 83). Co prawda, Olivier Hidalgo w swoim eseju przy-pomniał słowa Tocqueville’a, że nie chodzi tutaj o „prawdziwą religię, ale o religię jako taką” (s. 103), ale też przypomniał, iż Tocqueville za religię najbardziej zgodną z demokracją uznawał katolicyzm, a to ze względu na równość wiernych wobec Boga i kapłana. O roli religii i jej znaczeniu dla prawidłowego trwania i funkcjonowania demokracji według Tocqueville’a piszą też M. Tracz-Trynicki i William Stephenson jr. Dogłębna analiza poglądów Tocqueville’a na temat roli religii w demokratycznym ustroju jest nowością o tyle, że bardziej w naszej literaturze wspominało się o sa-morządności jako ważnym elemencie demokracji. Myślę, że przemyślenia dotyczące roli religii są tutaj zasadnicze. Artykuł Stephensona zajmuje się dylematem rozdziału Kościoła i państwa z jednej strony a wolnością religijną z drugiej, wskazując, jak widział to Tocqueville w XIX w., a jak dzisiaj problem się zaostrza. Ten artykuł opie-ra się na aktualnych amerykańskich problemach, także na orzeczeniach amerykań-skich sądów, na przykład w sprawie pomników z treścią Dekalogu, postawionych w miejscach publicznych. Jak pogodzić wolność wyznania i świeckość państwa, to dylemat współczesny, choć Tocqueville obserwował realizację tych obu postulatów w Ameryce XIX w. W Europie niedawno głośny był postulat wysyłania „Season Gre-etings” zamiast tradycyjnego „Merry Christmas”, w Polsce od czasu do czasu ożywa spór o zawieszony w sali obrad sejmu krzyż, przykłady można by mnożyć. Pod tym względem wiele można przemyśleć, czytając tekst Williama Stevensona jr.Tocqueville pisał też sporo na temat patriotyzmu Amerykanów, rozróżniając jego dwa rodzaje. Analizę tę na grunt Europy i zjednoczonej Europy przenosi w swo- RECENZJE I NOTY RECENZYJNE 405im tekście Eva Atanassow. Ważnym elementem rozważań Francuza nad demokra-cją była też pochwała aktywności obywateli. Marines R.R. Osseawaarde powiązał twierdzenia Tocqueville’a z – jak twierdzi, opierając się na dokumentach ONZ, UE i Rady Europy – nowym modelem państwa, lansowanym przez te organizacje po 1990 r., mianowicie państwa „dobrego rządzenia” (good governance), które ma za-stąpić państwo dobrobytu. Teraz obywatele mają wykazać się aktywnością (s. 59-60). A Tocqueville miał wiele do powiedzenia na temat samorządności i samoorga-nizacji Amerykanów, którzy wcale nie oczekiwali od państwa, by było welfare state. Innym niezwykle aktualnym tematem, mniej znanym jeśli chodzi o Tocqueville’a, jest problem równej godności wszystkich ludzi. Tocqueville wielokrotnie podkre-ślał w swoich wypowiedziach, że równa godność jest źródłem praw przysługujących człowiekowi. Czy zatem można ich pozbawić kogokolwiek? Marek Tracz-Trynicki pokazał jednak, że i sam Tocqueville jako działacz polityczny (poseł do Zgroma-dzenia w 1848 r.) opowiadał się za kolonizacją Algierii, aprobował okrutne metody kolonizacji i walki z ludnością tubylczą w imię „wielkości” państwa i Francji. Ten artykuł, który opisuje, jak bardzo daleko od głoszonych zasad odchodził myśliciel dowodzi, że Francuz nie był stały, konsekwentny czy wierny swoim własnym ideom. Tracz-Tryniecki dowiódł, że marzenie o wielkości (grandeur) własnego państwa kłó-ciło się jednak z ideą równej godności.Alexis de Tocqueville jest jednym z niewielu myślicieli, którzy trafnie przepo-wiedzieli czy przeczuli kierunek rozwoju Europy – uważał on proces demokratyzacji za nieuchronny, więcej – za nakazany przez Boga i przez niego wyznaczony. Demo-kracja i chrześcijaństwo szły dla niego w parze – przez uznanie równej godności. Uważał, że katolicyzm nie powinien zwalczać demokracji. Obserwował demokrację amerykańską i ją opisywał. Odnieść można wrażenie, że stosunkowo mniej miejsca poświęcono temu, co Tocqueville widział jako remedium ratujące przed despoty-zmem większości – mianowicie stowarzyszenia, działanie obywateli – a poświęcił temu sporo uwagi.Z pewnością można się nauczyć wiele od Tocqueville’a jak chcą tego redakto-rzy tomu – można mianowicie zrozumieć zagrożenia dla demokracji, które są stale takie same co do istoty, ale współcześnie przyjmują inne formy. Książka ma dwie warstwy: z jednej strony bardzo poszerza i pogłębia wiedzę czytelnika o samym my-ślicielu, z drugiej – wskazuje, jak jego przemyślenia są niekiedy zaskakująco aktu-alne, a nawet zawiera sugestie co do kierunku rozwoju demokracji. Ciekawa jest też metoda piszących: mianowicie analizowania starych tekstów w kontekście współcze-sności. Może właśnie na tym, to znaczy nie na wiernej, wpisanej w dawny kontekst rekonstrukcji, ale na stawianiu starym myślicielom współczesnych pytań i szukaniu na nie odpowiedzi, powinna opierać się metoda badawcza i narracja historyków idei? W przypadku omawianej książki ten pomysł dał szczęśliwe rezultaty. Z drugiej stro-ny, czy fakt, że wypowiedzi Tocqueville’a są często sprzeczne i różnorodne, nie uła-twiał zadania?Zamieszczona w książce bibliograﬁ a jest nie do przecenienia, przede wszystkim dlatego, że zawiera najnowszą światową literaturę na temat Tocqueville’a, a to jest literatura bardzo obﬁ ta. Zważywszy jednak na popularność tego myśliciela, na którą złożyły się zarówno jego trafne przewidywania czy proroctwa, jak i jego zasadniczo 406 RECENZJE I NOTY RECENZYJNEliberalno-konserwatywne ujęcia większości tematów, obﬁ tość tej literatury nie za-skakuje. Zamieszczono też sylwetki autorów oraz informację o Centrum Alexisa de Tocqueville’a.Podkreślić należy staranną szatę edytorską. Pytanie końcowe brzmi jednak: do ilu polskich humanistów książka ta dotrze? I czy będzie jej polskie tłumaczenie?MARIA ZMIERCZAK (Poznań)Kościoły i inne związki wyznaniowe w służbie dobru wspólnemu. Pod red. Wacława Uruszczaka, Katarzyny Krzysztofek, Macieja Mikuły, Wydawnic-two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014, ss. 451.Konstytucyjna zasada „dobra wspólnego” jest jednym z fundamentów ustrojo-wych Rzeczpospolitej Polskiej. Sformułowanie to ustawodawca pomieścił zarówno w tekście preambuły Konstytucji RP jak i w jej art. 1, podkreślając w ten sposób wspólnotę wszystkich obywateli, zarówno w wymiarze politycznym jak i aksjolo-gicznym1. Ma to swoje konsekwencje dla kształtowania się praktyki ustrojowej Rze-czypospolitej. Z jednej strony bowiem jako dobro wspólne, państwo polskie może rozwijać się wyłącznie jako państwo demokratyczne, „demokratyczne państwo praw-ne”, z szacunkiem odnoszące się do praw mniejszości i troszczące się o prawa więk-szości, z drugiej zaś – ma możliwości, a często obowiązek ich ograniczania właśnie w imię dobra wspólnego2.Przykładem szczególnym tak swoistych relacji jest art. 25 ustawy zasadniczej, a zwłaszcza jego ustęp 3. Jest to przepis bogaty w treść, który odnosi się do tematyki niełatwej, jaką są zagadnienia wolności sumienia i wyznania, a w szczególności rela-cje pomiędzy państwem polskim a Kościołami i związkami wyznaniowymi3.Właśnie wokół treści wspomnianego art. 25 ust. 3 in ﬁ ne Konstytucji RP kon-centrują się rozważania autorów rozpraw pomieszczonych w recenzowanym tomie, wydanym przez Wydawnictwo UJ pod red. Wacława Uruszczaka, Katarzyny Krzysz-tofek i Macieja Mikuły, który poświęcony jest współdziałaniu państwa i związków wyznaniowych w umacnianiu dobra wspólnego. Tom stanowi pokłosie IX Ogólno-polskiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego, jakie miało miejsce 12 maja 2012 r. w Krakowie.1 Por. W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2013.2 Z punktu widzenia historyka ustroju interesujące są, dokonywane w doktrynie prawa kon-stytucyjnego porównania współczesnej koncepcji „dobra wspólnego”, rozumianego jak u Norwida jako zbiorowy obowiązek z autorytarną i totalistyczną zasadą „wspólnego dobra” wyrażoną w kon-stytucji kwietniowej z 1935 r., szerzej: M. Piechowiak, Filozoﬁ czne podstawy rozumienia dobra wspólnego, „Kwartalnik Filozoﬁ czny” 2003, nr 2. 3 Art. 25 ust. 3 Konstytucji brzmi następująco: „Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra czło-wieka i dobra wspólnego”.

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/download/719/1247

Tocquevillian Ideas. Contemporary European Perspectives, ed. by Zbigniew Rau and Marek Tracz-Tryniecki, University Press of America, Lanhan, Boulder, New York–Toronto–Plymouth 2014, ss. 169.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

Tocquevillian Ideas. Contemporary European Perspectives, ed. by Zbigniew Rau and Marek Tracz-Tryniecki, University Press of America, Lanhan, Boulder, New York–Toronto–Plymouth 2014, ss. 169.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein

Crossref

Czasopismo Prawno-Historyczne

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w