Wilczyński, Leszek

Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski 

3 0 4 RECENZJEtykule pt. „Rola środowiska rodzinne­go w procesie kształtowania się aktyw­ności literackiej polskiego duchowień­stwa na ziemiach byłego zaboru pru­skiego w latach 1848-1939” („Roczni­ki Teologiczne”, t. 48: 2001 nr 4 s. 111-130).Z problematyki wielkopolskiej nale­ży jeszcze wymienić Bernarda Koło­dzieja „Dzieje Studium Filozoficzno- Teologicznego Towarzystwa Chrystu­sowego”, które od roku 1939/40 mia­ło się przenieść do Poznania już pod nazwą Wyższego Seminarium Du­chownego Towarzystwa Chrystuso­wego, Grażyny Karolewicz „Więzy nauczycieli akademickich Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego z Wielko­polską w okresie międzywojennym” (ze 178 nauczycieli akademickich okresu międzywojennego 11 osób by­ło związanych z Wielkopolską) i Wło­dzimierza Brońskiego „Teksty kazań niedzielnych dla dorosłych «Biblioteki Kaznodziejskiej» i «Współczesnej Am­bony» jako źródło przepowiadania Bi­blijnego” (poznańska „Biblioteka Ka­znodziejska”, może się szczycić długim żywotem, bo licząc od pierwszej wer­sji, rok narodzin był w roku 1870).Bliski Jubilatowi (ponieważ sam zaj­mował się tą problematyką) jest za­pewne zamieszczony tu artykuł Edwarda Gigilewicza „Ustawodawstwo heraldyki kościelnej”, czy Jana Śrutwy „Historia Kościoła jako historia zbawie­nia -  koncepcja Euzebiusza z Cezarei”. To ostatnie zagadnienie -  czym jest hi­storia Kościoła, czy mieści się w strukturze nauk kościelnych -  wciąż bywa przedmiotem dyskusji. Pozytyw­na odpowiedź w środowiskach teolo­gicznych wydaje się oczywista. Zagad­nienie to zanalizował przed laty Romu­ald Gustaw w monografii pt. „Rozwój pojęcia historii Kościoła od I do XVIII wieku” (Poznań 1964), który koncep­cji Euzebiusza z Cezarei poświęcił spo­ro uwagi.FELIKS LENORTKazimierz Karłowski: Z DZIEJÓW ELEKCJI KAPITULNEJ ARCYBI­SKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICHI POZNAŃSKICH W LATACH 1821­-1925. Tekst przejrzał, poprawił oraz posłowiem opatrzył Marian Fąka. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Wydział Teologiczny. Studia i Mate­riały, t. 49. Poznań 2002 ss. 208.Znaczenie biskupów w dawnej Pol­sce było niezwykle ważne ze względu na ich rolę w Kościele, ale także w ży­ciu politycznym kraju, gdzie zajmowali wysokie funkcje urzędników państwo­wych, zwłaszcza kanclerzy, a później pełnili rolę senatorów. Po utracie nie­podległości ich rola w życiu narodu nie zmalała, a wręcz przeciwnie, wzrosła, co widzimy na przykładzie ziem pol­skich pod zaborem pruskim. Miało to duży wpływ na perturbacje związane z powołaniem nowych urzędów diece­zji. Dziejom pierwszej elekcji kapitulnej prymasa Polski po rozbiorach oraz wyboru arcybiskupów gnieźnieńskichi poznańskich w latach 1821-1925 po­święcona jest praca zmarłego w roku 1976 ks. dra Kazimierza Karłowskiego, kanonika i penitencjarza katedry po­znańskiej, prałata domowego a także profesora prawa kanonicznego i teolo­gii moralnej w Arcybiskupim Semina­rium Duchownym w Poznaniu. Mono­RECENZJE 3 0 5grafię wydał Wydział Teologiczny Uni­wersytetu im. Adama Mickiewicza jako tom 49 „Studiów i Materiałów”, a tekst przygotował oraz opatrzył po- słowiem ks. prof. Marian Fąka. Książ­ka pierwotnie miała się ukazać w 1960 r. nakładem Wydziału Prawa Kanonicz­nego Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, ale decyzją prymasa Wy­szyńskiego druk został wstrzymany z uzasadnieniem, że książka ukazałaby się „za wcześnie”. Powodem przypusz­czalnie była hipoteza autora, że przywi­lej wyboru arcybiskupa miała kapituła gnieźnieńska i poznańska po roku 1925, kiedy sprawy te uregulował konkordat zawarty między Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polską. Autor wbrew opinii Watykanu domniemywał, że pra­wo elekcji w konkordacie nie zostało formalnie unieważnione. W rezultacie kapituła poznańska w roku 1956 prosi­ła Stolicę Apostolską o ostateczną de­cyzję w sprawie elekcji biskupa. Dopie­ro odpowiedź Sekretariatu Stanu, któ­ry powołał się na osobistą odpowiedź papieża Piusa XII, ostatecznie przeko­nała autora. Mimo wszystko nie tracił on nadziei, że w przyszłości kapituła podejmie ponowne starania o przywró­cenie wielowiekowego przywileju.Dla prac badawczych opartych na bogatym materiale źródłowym nigdy nie jest „za późno”, więc dobrze się stało, że choć po tylu latach, książka się ukazała. Pierwotny tytuł rozprawy brzmiał: Z dziejów pierwszej elekcji ka­pitulnej prymasa po rozbiorach Polski oraz elekcji arcybiskupów gnieźnień­skich i poznańskich w latach 1821­-1925.Na początku swej pracy autor do­wodzi, że prawo nominacji kandyda­tów na stolice biskupie, które mieli królowie Polski, było ściśle rzecz bio­rąc tylko zaleceniem commendatio. Akty powołania wydawane przez kró­lów nazywano też literae instantiales, co oznaczało, że królowie jedynie zale­cali kapitułom swych kandydatów, do­magając się ich elekcji pod groźbą utra­ty łaski monarszej. Bez przyzwoleniai przyjęcia dekretu przez kapitułę praw­ne znaczenie nominacji królewskiej nie odniosłoby skutku. To prawo kapituł w wyborze biskupa podtrzymywane było także po rozbiorach na zachodnich ziemiach Polski, które znalazły się pod panowaniem królów pruskich. Dlatego autor omawia szeroko sprawę elekcji prymasa Ignacego Krasickiego przez kapitułę gnieźnieńską.Ks. Karłowski wnikliwie omawia prawo wyboru arcybiskupa przez kapi­tuły gnieźnieńską i poznańską po ogło­szeniu bulli „De salute animarum” z 1821 r. oraz breve „Quod de fide- lium”. Uważnie też śledzi poczynania władz pruskich, które starały się ogra­niczać, a nawet kwestionować prawa wyboru obu kapituł podczas elekcji kolejnych arcybiskupów: Teofila Wo­lickiego, Marcina Dunina i Leona Przy- łuskiego. Rozdział dotyczący elekcji abpa Mieczysława Ledóchowskiego, który opisuje szeroko monografia Wi­tolda Klimkiewicza, zawiera tylko pew­ną ocenę wyboru. Przy tej okazji szko­da, że sesja naukowa zorganizowana przez wydawcę tej książki oraz Archi­wum Archidiecezjalne w Poznaniu, a poświęcona abpowi M. Ledóchow- skiemu nie odbyła się z początkiem2002 roku. Wtedy w formie apendyk­sa można by dołączyć do rozprawy dwa istotne referaty: prof. Jerzego Pie-3 0 6 RECENZJEtrzaka Kardynał Ledóchowski jako pry­mas Polski oraz ks. prof. Zygmunta Zielińskiego Geneza kandydatury M. Halki-Ledóchowskiego na arcybiskup- stwo w Gnieźnie i Poznaniu.Prawa wyboru arcybiskupa przez obie kapituły -  których żarliwym jest obrońcą K. Karłowski -  nie znalazły też cofnięte, ale tylko zawieszone po rezy­gnacji z urzędu kard. Ledóchowskiego. Unaocznia to autor w kolejnych roz­działach poświęconych powołaniu ar­cybiskupów: Juliusza Dindera, Floriana Stablewskiego, Edwarda Likowskiego oraz Edmunda Dalbora. Stolica Apo­stolska szczególnym zarządzeniem za­wieszała wtedy wykonanie prawa elek­cji pro hac vice, pozostawiając samo prawo nienaruszone. Stosowanie go w przyszłości nie podlegało zatem żad­nej kwestii.Rozprawa ks. Karłowskiego po­wstała w czasach, kiedy znajomość ła­ciny wśród historyków była po­wszechna -  stąd brak tłumaczeń ob­cych tekstów w przypisach -  co w specjalistycznej pracy naukowej nie powinno nadmiernie dziwić.Książkę wydano starannie i, jak wszystkie pozycje tej serii, z wielką dbałością o estetykę. Autor stosował specyficzny zapis przy odmianie na­zwisk obcych, np. Strachwitz’a, Hoy- m ’a (s. 34), Grolmann’a (s. 97), Hor- n ’a (s. 136) a zwłaszcza na s. 144 (m. in. J. Dinder’a). Jest pytanie, czy nie należało odstąpić od formy autorskiego zapisu, szczególnie w wypadku arcybi­skupa Dindera.LESZEK WILCZYŃSKISTUDIA Z HISTORII USTROJUI PRAWA. KSIĘGA DEDYKOWA­NA JERZEMU WALACHOWICZO- WI. Pod redakcją Henryka Olszew­skiego. Poznań 2002 ss. 495. Prace Wydziału Prawa i Administracji Uni­wersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Tom VII.Podtytuł Księgi został na specjalnej wklejce z kolorowym portretem Jubila­ta dopełniony o słowa ważne: Panu Profesorowi Jerzemu Walachowiczowi w czterdziestopięciolecie pracy twórczeji siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Nie zamieszczono -  niestety -  żadnego curriculum vitae (do czego bywamy przyzwyczajani w podobnych opuscu- la dedicata), ale zamieszczono biblio­grafię wyłącznie naukowych prac dru­kowanych Jubilata w liczbie osiemdzie­sięciu. Listę tę otwiera artykuł z roku 1957 pt. „Rozwój immunitetu sądowe­go na Pomorzu Zachodnim”, która to tematyka będzie „prześladować” Auto­ra -  wygląda na to -  usque ad finem.W obszernej Księdze, liczącej pra­wie 500 stron, pomieszczono 35 roz­praw naukowych, głównie autorów z Uniwersytetu im. Adama Mickiewi­cza (z którym Jubilat jest związany od początku swej aktywności dydaktycz­nej i naukowej), a także z większości środowisk uniwersyteckich w Polsce. Tom budzi prawdziwy respekt uczono- ścią, naukową akrybią i rozległością tematyki, skoncentrowanej wszakże wokół problematyki prawno-historycz- nej. Nie sposób tu nie wymienić na pierwszym miejscu tekstu pt. „Pań­stwo w Nowym Testamencie”, które­go autorem jest Andrzej Polaszek -  jak

Kazimierz Karłowski: Z DZIEJÓW ELEKCJI KAPITULNEJ ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH I POZNAŃSKICH W LATACH 1821-1925. Tekst przejrzał, poprawił oraz posłowiem opatrzył Marian Fąka. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Wydział Teologiczny. Studia i Materiały, t. 49. Poznań 2002 ss. 208.

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/e/article/download/15248/15002

Kazimierz Karłowski: Z DZIEJÓW ELEKCJI KAPITULNEJ ARCYBISKUPÓW GNIEŹNIEŃSKICH I POZNAŃSKICH W LATACH 1821-1925. Tekst przejrzał, poprawił oraz posłowiem opatrzył Marian Fąka. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Wydział Teologiczny. Studia i Materiały, t. 49. Poznań 2002 ss. 208.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski