Szulc, Alicja

Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski 

3 0 0 RECENZJEKRONIKI BENEDYKTYNEK PO­ZNAŃSKICH. Opracowanie Małgo­rzata Borkowska, Wanda Karkuciń- ska, Jacek Wiesiołowski. Poznań2001 ss. 326. Wydawnictwo Miej­skie.W 2003 roku minie 750 lat od loka­cji nowego miasta Poznania na lewym brzegu Warty. Kolegium redakcyjne Kroniki Miasta Poznania, chcąc w sposób szczególny uczcić ten zbliża­jący się wielki jubileusz, podjęło się wy­dania kompletu staropolskich kronik po­znańskich, ocalałych po okresie pruskich kasat, rozbiorowych i wojennych zawiei w archiwach i bibliotekach polskich oraz zagranicznych. W zamierzeniu pomysło­dawców, realizacja tak trudnego przed­sięwzięcia edytorskiego, zważywszy fragmentaryczność zapisów kronikar­skich oraz zasięg ich terytorialnego roz­proszenia, ma stanowić nie tylko swego rodzaju pro memoria jubileuszu miasta, ale powinna również przyczynić się do rozwoju badań nad historią jego kultury i środowisk kulturotwórczych oraz „przełamać schemat myślenia o niepi­śmiennym Poznaniu” (s. VI).W ramach Kronik Staropolskich -  nowej serii wydawnictw źródłowych Kroniki Miasta Poznania (Wydawnic­twa Miejskiego) -  jako pierwsze ukaza­ły się Kroniki Benedyktynek Poznań­skich, w opracowaniu Małgorzaty Bor­kowskiej, Wandy Karkucińskiej i Jacka Wiesiołowskiego. Stanowią one wyjąt­kowo cenny materiał źródłowy z uwa­gi na fakt, iż są to jedyne zachowane staropolskie przekazy kronikarskie po­wstałe w środowisku poznańskich klasztorów żeńskich; nic bowiem niewiadomo o dziejopisarstwie pozosta­łych miejscowych wspólnot mniszek -  dominikanek, bernardynek i karmelita­nek. Tym bardziej cieszy fakt, iż dzieło życia kilku benedyktyńskich skryptorek zostało przygotowane przez kolegium redakcyjne z taką wnikliwością i uwa­gą, prezentując się jako rzetelna edycja źródłowa. Teksty kronik, w opracowa­niu W. Karkucińskiej, poprzedzone zo­stały dwoma szczegółowymi wstępa­mi, z których pierwszy, autorstwa J. Wiesiołowskiego, ukazuje podstawę źródłową kronik, kolejne etapy ich po­wstawania oraz późniejsze losy. W drugim wstępie M. Borkowska przedstawiła krótki zarys dziejów żeń­skiej wspólnoty benedyktyńskiej, jaką w okresie potrydenckim stanowiła kon­gregacja chełmińska, z należącym do niej również klasztorem poznańskim. Ponadto teksty kronik zostały opatrzo­ne przez J. Wiesiołowskiego dokładny­mi przypisami, zawierającymi głównie noty biograficzne występujących w tekście osób, jak również objaśniają­cymi i poszerzającymi wiedzę czytelni­ka o szczegółowe fakty, których zna­jomość znacznie ułatwia zrozumienie i właściwe odczytanie kronikarskiej narracji. Znaczenie i wartość tej publi­kacji podnosi także zamieszczone w formie aneksu Menologium, czyli księga zmarłych poznańskiego klaszto­ru benedyktynek, poprzedzone wstę­pem i wydane przez J. Wiesiołowskie­go. Libri mortuorum panien benedykty­nek, sporządzone w 1810/1811 roku i obejmujące zapiski z XVII-XIX wie­ku, stanowi swego rodzaju studium so­cjologiczne miejscowych rodów szla- checko-magnackich, związanych z po­znańskim środowiskiem benedyktyń­RECENZJE 3 0 1skim głównie poprzez koligacje rodzin­ne. Kolegium edytorskie nie pominęło również tak istotnego w przypadku wydawnictw źródłowych indeksu osób. Opracowany przez W. Karkuciń- ską, obejmuje wykaz imion i nazwisk pojawiających się w tekstach kronik i w Menologium, ułatwiając poszuki­wanie i identyfikowanie poszczegól­nych postaci. Warto także wspomniećo różnorodnej i starannie dobranej do tekstów źródłowych szacie ikonogra­ficznej, która ubogaca niniejszą publika­cję i w pewnym sensie dopełnia obrazu przeszłości, pogłębiając staropolski kli­mat kronikarskich relacji i opowieści. Choć jako edycja źródłowa Kroniki Be­nedyktynek Poznańskich skierowane są przede wszystkim do grona history­ków, to jednak, paradoksalnie, dzięki starannemu opracowaniu aparatu na­ukowego, wnikliwym i jednocześnie przystępnie napisanym komentarzom, publikacja ta może stać się interesującą lekturą również dla szerszego kręgu odbiorców, zainteresowanych kulturą dawnego Poznania i dziejami jego sta­ropolskich konwentów.Ufundowany w 1608 roku w Po­znaniu klasztor benedyktynek pod we­zwaniem Ofiarowania NMP, należący do Kongregacji Chełmińskiej, będącej zreformowaną po soborze trydenckim formą żeńskiej wspólnoty benedyktyń­skiej, doczekał się pierwszych zapisów kronikarskich dopiero w 1654 roku. Autorką Księgi dziejów potocznych klasztoru naszego świętego Benedykta w Poznaniu była siostra Joanna Jaskól­ska, która na zlecenie ksieni Anny Czarnkowskiej odtworzyła wczesne dzieje klasztoru mając do dyspozycji jedynie tradycję ustną, przekazy i wspo­mnienia najstarszych sióstr. Mimo ską­pej podstawy źródłowej stanowią one najcenniejszą część starszej kroniki be­nedyktynek poznańskich ze względu na staranną, niemalże literacką, formę nar­racji. Potop szwedzki przerwał życie i pracę kronikarską Jaskólskiej; jej dzie­ło doczekało się w latach 1657/58 -  1665 jeszcze dwóch kontynuatorek, które trudno ostatecznie zidentyfiko­wać. Nieco dłużej, bo do 1670 roku prowadzony był wykaz profesek klasz­toru, rozpoczęty również przez Jaskól­ską i zawierający biogramy sióstr po­dzielonych według proweniencji na trzy grupy. Kolejne zapiski nie mają już cha­rakteru systematycznej kontynuacji kroniki, lecz stanowią zlepek luźnych, nie uporządkowanych notatek histo­rycznych, z których ostatnia datowana jest na rok 1780. Starsza kronika bene­dyktynek, przekazana Bibliotece Ra­czyńskich przez ostatniego spowiedni­ka zakonnic, ks. Piotra Tańculskiego (zm.1837), nigdy wcześniej nie docze­kała się całościowego wydania. W Ob­razie historyczno-statystycznym miasta Poznania z 1838 roku Józef Łukasze­wicz opublikował jedynie jej fragmen­ty. Ks. W. Szołdrski -  zasłużony wy­dawca kronik polskich benedyktynek-  mimo, iż planował łączną publikację całego tekstu poznańskiej kroniki, w latach 1938-1939 zdążył wydać ją jedynie w kilku częściach i z niewiel­kimi opuszczeniami, w Miesięczniku Diecezji Chełmińskiej. Obecna publi­kacja jest więc pierwszą kompletną edycją przechowywanego w Bibliote­ce Raczyńskich tekstu rękopisu Księ­gi dziejów potocznych, opatrzoną tak rzetelnym komentarzem i aparatem naukowym.3 0 2 RECENZJEDruga, młodsza kronika benedykty­nek poznańskich nie zachowała się w oryginale, lecz jedynie w formie eks­cerptów tekstu sporządzonych i wyda­nych przez Józefa Łukaszewicza w Krótkim opisie kościołów parochial- nych w dawnej diecezji poznańskiej (Poznań 1858). Rękopis tej kroniki, podarowany Łukaszewiczowi przez wspomnianego już ks. Piotra Tańcul- skiego, zaginął po śmierci tego wybit­nego poznańskiego historyka. Wydaw­cy Kronik Benedyktynek Poznańskich stanęli przed wyjątkowo trudnym zada­niem dotarcia do oryginalnych frag­mentów kroniki i oddzielenia ich od autorskich streszczeń i wtrąceń J. Łu­kaszewicza, który swobodnie przepla­tał nimi publikowane ekscerpty bene­dyktyńskie. Przeprowadzona analizai krytyka tych fragmentów oraz po­równanie tekstów obu kronik pozwoli­ły stwierdzić, iż podstawę źródłową młodszej stanowił wyciąg ze starszej kroniki z lat 1637-1663 (1664), posze­rzony o nieznany Joannie Jaskólskiej tekst Pamięć rzeczy potrzebnych za panny ksieni teraźniejszej Anny Czarn- kowskiej, której elekcya na księstwo była w dzień ś. Barbary r. P  1637, przynajmniej w części autorstwa samej ksieni Czarnkowskiej. Młodszą kroni­kę, powstałą w drugiej połowie lat sześćdziesiątych XVII wieku, prawdo­podobnie z inicjatywy ksieni Katarzyny Szwejkowskiej, kontynuowano dopiero w czasach saskich, uzupełniając ją  je­dynie o co ważniejsze wydarzenia z życia klasztoru w pierwszym dwu­dziestoleciu XVIII wieku.Prowadzone od kilkudziesięciu lat badania nad historią monastycyzmużeńskiego, wciąż jeszcze oczekują no­wych edycji i opracowań źródłowych, które mogłyby dopełnić naszego obra­zu minionej rzeczywistości zakonnej. Wydaje się, iż Kroniki Benedyktynek Poznańskich w pełni realizują ten ba­dawczy postulat. Odsłaniając na nowo zapomniany już nieco świat staropol­skiego konwentu benedyktyńskiego, ukazują w pełnym świetle dzieje po­znańskiej klauzurowej wspólnoty, trak­towane dotychczas zwykle marginalniei wybiórczo, nierzadko jako tło dla in­nej problematyki. Wczytując się w dziejopisarskie relacje kolejnych au­torek kronik można zauważyć, iż losy miejscowych panien benedyktynek były silnie związane z życiem poznań­skiej, także wielkopolskiej, społeczno­ści, z ponad dwustuletnią historią na­szego miasta i kraju. Wydanie kronik oraz klasztornego Menologium może więc jednocześnie stanowić interesują­ce pole badań nad historią społeczeń­stwa i kultury, a także języka staropol­skiego Poznania.Do obchodów wielkiego jubileuszu naszego miasta pozostało już niewiele czasu. Można jednak żywić nadzieję, iż zapowiadana przez kolegium redakcyj­ne jubileuszowej serii Kronik Staropol­skich kolejna edycja źródłowa -  kroni­ka karmelitów bosych -  zostanie odda­na do rąk czytelników w tak rzetelnym opracowaniu jak Kroniki Benedyktynek Poznańskich i ukazując kolejne zakon­ne środowisko kulturotwórcze miasta, stanie się równie wyraźną odpowiedzią na stereotyp myślenia o niepiśmiennym Poznaniu.ALICJA SZULC

KRONIKI BENEDYKTYNEK POZNAŃSKICH. Opracowanie Małgorzata Borkowska, Wanda Karkucińska, Jacek Wiesiołowski. Poznań 2001

Crossref

https://pressto.amu.edu.pl/index.php/e/article/download/15246/15000

KRONIKI BENEDYKTYNEK POZNAŃSKICH. Opracowanie Małgorzata Borkowska, Wanda Karkucińska, Jacek Wiesiołowski. Poznań 2001

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ecclesia. Studia z Dziejów Wielkopolski

Crossref