Witulska, Zuzanna

Images The International Journal of European Film Performing Arts and Audiovisual Communication

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Vakha i Magomed Marty Prus, Bez śniegu Magnusa von Hornaoraz http:// Bartosza Kruhlika to trzy filmy dyplomowe studentówłódzkiej PWSFTviT, nakręcone w latach 2010–2011. Każda z przywo-łanych etiud na swój sposób podejmuje temat przemocy i dorastania.Temat ten, choć w historii kinematografii doczekał się wielu zobrazo-wań, w ostatnim czasie uległ znaczącym przekształceniom. Do nie-dawna bowiem młody bohater występował częściej jako ofiara prze-mocy. Z takim przypadkiem spotykamy się w dokumencie MartyPrus. Tymczasem zarówno w filmie Magnusa von Horna, jak i Bar-tosza Kruhlika staje się on także agresorem. Ta odmienność w ukazy-waniu młodego bohatera nie jest tylko pojedynczym przypadkiem, lecz odbiciem ogólniejszej tendencji, opanowującej współczesne kino,chętnie przecież eksplorujące tematykę przemocy. W filmie Marty Prus nie zobaczymy na ekranie jej przejawów.Jednakże wszystko to, co rejestruje kamera, jest jej bezpośrednimskutkiem. Vakha i jego syn, dziesięcioletni Magomed, to mieszkańcyośrodka dla uchodźców, w którym przebywają od czasu ucieczki z ojczystej Czeczenii. Ich największym staraniem jest, aby wieść nor-malne, spokojne życie i odnaleźć w nim kilka chwil beztroski.Magomed ma szansę być tylko dzieckiem i zajmować się tym, czymprzystało: zabawą z ojcem i kolegami, graniem na komputerze orazwybrzydzaniem w kwestii podawanych potraw. Jego ojciec natomiastmoże w pełni poświęcić się nie tylko wychowaniu, ale także podaro-waniu synowi prawdziwego dzieciństwa, najlepiej z dala od murówszarawego ośrodka.Tymczasem bohaterom nie do końca udało się uciec od tra-piącej ich przeszłości. Świadczą o tym nie tylko pełne zadumy, smutnetwarze, które co jakiś czas wyzierają z kadrów. Vakhą targają sprzeczneemocje. Z jednej strony, usiłuje ochronić właściwą dla małego chłop-ca niewinność, z drugiej zaś próbuje z tego dziecka zrobić twardegomężczyznę, przygotowanego na okoliczności okrutnego świata.Magomed, w pięściarskich rękawicach, uczy się boksować. Jego twarzjak nigdy wykrzywia się w groteskowo-groźnym grymasie. Zajęcia w klubie nie wystarczają i ojciec chłopca ćwiczy wraz z synem. W tymwypadku nie ma miejsca na nieposłuszeństwo, jak zdarza się podczaswspólnych posiłków. Vakha staje się surowy i wymagający. Obraz Marty Prus zawiera w sobie sporo goryczy, jednakże tomłodzi bohaterowie wykreowani przez Magnusa von Horna i Bar-tosza Kruhlika przeleją jej czarę. Choć przemoc wśród młodzieży niejest nowym zjawiskiem, to wydaje się, iż w ostatniej dekadzie światzuzanna witulskaMłodzi filmowcy, młodzi bohaterowieImagesvol. X/no. 19Poznań 2012ISSN 1731-450xzuzanna witulska132mediów, w tym filmu, zwrócił na to zagadnienie szczególną uwagę.Powstaje zatem pytanie: jaka jest tego przyczyna? Kluczowym wydarzeniem mogła być masakra w liceum Co-lumbine w 1999 roku, kiedy to dwóch uczniów wtargnęło do swojejszkoły z bronią palną, zabiło kilkanaście przypadkowych osób, poczym popełniło samobójstwo. Chociaż po tym tragicznym wydarze-niu skala występowania tak zwanej przemocy szkolnej w Amerycepozostała praktycznie niezmieniona, to zainteresowanie zarównomass mediów, jak i świata nauki tym tematem gwałtownie wzrosło[1].Dwóch licealistów z karabinami przekroczyło granicę wszelkich wy-obrażeń, a społeczeństwo niezmiernie potrzebowało wyjaśnienia, byzrozumieć to, co zwyczajnie nie mieściło się w głowach. Filmowcy także nie pozostali obojętni. W 2002 roku, na kanwiewydarzeń w liceum Columbine, powstał nagrodzony Oskarem doku-ment Michaela Moore’a, Zabawy z bronią. Rok później odbyła się pre-miera nagrodzonego Złotą Palmą filmu Słoń w reżyserii Gusa vanSanta. Impuls, który wyszedł ze Stanów Zjednoczonych, miał swojenastępstwa także i w światowej kinematografii. Poza jej granicami beztrudu możemy doszukać się obrazów skupiających się na tragicznych w skutkach różnych formach agresji wśród nastolatków. Warta odno-towania jest estońska Nasza klasa Ilmara Raaga z 2007 roku, doce-niona na Warszawskim Festiwalu Filmowym, jak również – chociażbyz racji przynależności do rodzimej kinematografii – Galerianki Ka-tarzyny Rosłaniec z roku 2009 czy tegoroczna Sala samobójców JanaKomasy.Pomimo powszechnego zainteresowania omawianym tema-tem podjęcie go przez Magnusa von Horna – reżysera pochodzącegoze Szwecji i twórcy etiudy zatytułowanej Bez śniegu, której fikcyjna(lecz inspirowana prawdziwymi wydarzeniami) historia osadzonazostała w realiach jego ojczystego kraju – jeśli nie dziwi, to przynaj-mniej zastanawia.Nie tylko w naszej kulturze utrwalił się obraz spokojnego, nie-poddającego się emocjom i mało spontanicznego Szweda. Nie jest totylko stereotyp, ale także efekt szwedzkiej autokreacji i polityki, którabardzo wiele uwagi poświęca zarówno przeciwdziałaniu agresji, jak i wychowaniu młodych pokoleń. Od dawna korzysta w tym celu zespecjalnych środków i instytucji. Witold Maciejewski ujmuje to w tensposób: „Dzieci są wychowywane w duchu demokratycznym, to ogól-na systemowa zasada. Państwo opiekuńcze ponosi w ogromnym stop-niu odpowiedzialność za kształtowanie dziecka”[2].Coś jak widać jednak się zmienia lub po prostu zawodzi, gdyżfilm Magnusa von Horna w równym stopniu traktuje o agresji, jak [1] R.M. Kowalski, S.P. Limber, P.W. Agatson, Cyber-przemoc wśród dzieci i młodzieży, przeł. A.Wicher,Kraków 2010, s. 12.[2] W. Maciejewski, Uczyć uczuć. Społeczeństwo ludzizrównoważonych, rozmawiał M. Hendrykowski, w: Przemoc na ekranie, red. M. Hendrykowska, M. Hendrykowski, Poznań 2001, s. 58.133młodzi filmowcy, młodzi bohaterowiei o tragicznej w skutkach bezsilności. To właśnie głęboko frustrującabezsilność sprawi, że ojciec Adriana, chłopca prześladowanego przezrówieśników z klasy, straci nad sobą panowanie i wypali ze strzelby wkierunku agresorów. Odpowiedniego sposobu na rozwiązanie proble-mu nie zna też ani instytucja szkoły, ani matka Linusa, głównego pro-wodyra ataków, która w życiu chłopaka jest raczej dobrą koleżanką,przymykającą oko na wiele spraw.Linus nie jest złym chłopcem. Nie potrafi sam przeciwstawić sięroli, którą już na siebie przyjął. Potrzebuje matki i roztrzęsiony przyj-dzie do niej, błagając krzykiem o pomoc, ona jednak go zawiedzie.Przeżywa rozterki typowe dla nastolatka w jego wieku, z których naj-poważniejszą jest złe ulokowanie uczuć. Tylko podczas motocyklo-wych przejażdżek, gdzie nie ma potrzeby konfrontowania się z inny-mi ludźmi, zdaje się odzyskiwać spokój ducha. W filmie reżyser unikaczarno-białych sądów, nie próbuje także przeprowadzić dogłębnej,psychologicznej wiwisekcji. Zarówno bohaterów, jak i towarzyszącąim scenerię otacza niemożliwą do przebicia warstwą zagadkowości i nieprzewidywalności.Utrzymuje to także w ostatnich, kulminacyjnych minutachfilmu, które dla Linusa będą miały wymiar katartyczny. Postrzelonyprzez ojca chłopca, którego prześladował, z kata sam przeistoczy się w ofiarę. Świat wykreowany przez Magnusa von Horna nie rządzi sięutrwalonymi, przewidywalnymi mechanizmami i zadaje kłam twier-dzeniu, że przemoc zawsze rodzi przemoc. Film pt. http:// ze szkolnych korytarzy przenosi nas bezpośred-nio w środek lasu, a pośrednio – w świat wirtualny. Reżyser filmu,Bartosz Kruhlik w osobliwy sposób łączy ze sobą dwa rodzaje przemo-cy: już znaną oraz całkiem nową, elektroniczną, nazywaną cyberprze-mocą. Ta druga, najogólniej mówiąc, obejmuje różne formy gnębienia,nękania, a także wyśmiewania i poniżania za pomocą nowoczesnychform komunikacji, takich jak internet i telefonia komórkowa[3]. W przypadku przywołanego zjawiska najbardziej przeraża to,że w większości jest ono domeną młodych, gdyż to oni od najmłod-szych lat funkcjonują w styczności z technologiami, które niegdyś niebyły dostępne ich rodzicom. Jednym z pierwszych nastolatków, którydoświadczył cyberprzemocy, był Ghyslain Raza, znany także jako StarWars Kid. Nagranie, na którym wymachując kijem golfowym, udawałjednego z rycerzy Jedi, dostało się przypadkiem w ręce jego kolegów i bez jego wiedzy trafiło do internetu, gdzie figuruje po dziś dzień.Film dość szybko zaczął żyć własnym, niekontrolowanym życiem,doczekał się strony internetowej i wielu przeróbek. Po tym zdarzeniumimowolna gwiazda potrzebowała pomocy psychiatrycznej.Fabuła etiudy Bartosza Kruhlika koncentruje się właśnie napowstawaniu amatorskiego filmu, który ma trafić do sieci. Michał,[3] Podaję na podstawie: R.M. Kowalski, S.P. Limber, P.W. Agatson, op. cit., s. 47 i n.zuzanna witulska134który od niedawna ma „naście” lat, zostaje zabrany do lasu przez star-szego brata i dwóch jego kolegów. Ci drudzy nastolatkami już nie są,ale trudno też opatrzyć ich mianem dorosłych. Manipulują młodszymchłopcem i tak aranżują sytuację, by był on przekonany, że zabił swo-jego brata. Twórcy http:// nie pokazują cyberprzemocy w całej możliwejokazałości. To, w jaki sposób nagranie zostanie wykorzystane i jakiemogą być jego dalsze skutki, zostaje jedynie zasugerowane. W cen-trum uwagi znajdują się natomiast motywy, które kierują bohaterami.Sam jednostkowy akt znęcania się nad chłopcem nie wywołuje u nichwiększych emocji, właściwie zupełnie tracą nim zainteresowanie. Ich myśli zaprząta tylko tych kilka scen, które uchwycili kamerą.Powodem wielkiej ekscytacji jest zbliżająca się „premiera”. Ofiaraokrutnego żartu znika zupełnie niepostrzeżenie. Tylko brat Micha-ła, kiedy w końcu to zauważy, przerazi się tym faktem. Jednak po-mimo jego głośnych nawoływań odpowie mu tylko, jakże wymowna,cisza. Popularne serwisy internetowe, prezentujące materiały wideo,wykreowały niejednego celebrytę, niejednemu pozwoliły zarobić. Ba!Mieszały w świecie polityki. Powszechna dostępność kamer, łatwośćumieszczenia nagrań w sieci, a przede wszystkim chęć zaistnienia i rozpoznawalności w rzeczywistości wirtualnej, napędzają olbrzymi„amatorski przemysł”. W tym momencie nasuwa się pytanie w jakisposób funkcjonuje dzisiaj samo pojęcie filmu?Zwraca na to uwagę Bartosz Kruhlik, funkcjonalnie wykorzy-stując w swoim utworze dwie różne formy narracji: subiektywną, uka-zującą sceny kręcone przez jednego z bohaterów oraz obiektywną.Obydwie różnią się skrajnie pomiędzy sobą, przede wszystkim w spo-sobie obrazowania. Amatorskie ujęcia to niechlujne, przypadkowekadry, chaotyczne szwenki, irytująco zła jakość obrazu. W zestawie-niu z nimi obrazy demonstrowane przez obiektywnego narratora,charakteryzujące się świadomą poetyką, wypadają niemalże szla-chetnie, najbardziej za sprawą występujących w nich statycznych ujęći ogólnych planów. Czy kilka ujęć zarejestrowanych kamerą przez bohaterówhttp:// i im podobnych, którym przyświecają podobne cele, możemyobjąć tą samą kategorią i poddać równej ocenie co filmy profesjonal-nych reżyserów? Odpowiedź nie jest prosta. Z jednej strony, oglądającfilmiki w sieci, mamy świadomość istnienia odrębnych form, któredostarczają też ich widzom odrębnych wrażeń i mają swoją funkcję.Mogą bawić, mogą zniesmaczyć, mogą zszokować, są drobnym prze-rywnikiem w codziennym życiu. Są krótkie i równie szybko dają o sobie zapomnieć. Forma ich realizacji zwykle jest najmniej istotna,kluczowe jest to, co przedstawiają. Z drugiej strony, coraz częściej filmy, z założenia profesjonal-ne, realizowane są za pomocą amatorskich środków. Nierzadko, w przeciwieństwie do omawianego http://, nie ma to swojego arty-135młodzi filmowcy, młodzi bohaterowiestycznego uzasadnienia. Czasem wystarczy aparat fotograficzny i tro-chę wolnego czasu, by nakręcić i pokazać nagrany obraz na którymś z prestiżowych festiwali. Nie zawsze z mizernym skutkiem.Czy szkolne filmy Marty Prus, Magnusa von Horna i Barto-sza Kruhlika tworzą razem jednobarwny obraz wieku dorastaniawspółczesnego człowieka i funkcjonowania w jego życiu przemocy?Mogłoby się tak wydawać. Nie dość, że od niepamiętnych czasówdzieci padają ofiarami porachunków dorosłych. Nie dość, że młodziwystępują przeciw sobie, to jeszcze wypracowali w tym celu specjalnemetody. W tym wszystkim dorośli pozostają równie, a czasem i bar-dziej, zagubieni co ich pociechy. Jednakże pewnym zagubieniem racząnas także wspomniani filmowcy. Podrzucają tropy, sugerują, ale nietłumaczą i nie tworzą reguł, od których nie ma ucieczki. Nie jest to jednak niedoskonałość poszczególnych utworów, lecz świadomy wybór, wynikający z faktu podjęcia skrajnie newral-gicznego tematu. Oczywiste sądy i klarowne wnioski, choć społecz-nie pożądane (bo co wyjaśnione, to daje spokój ducha), pociągają zasobą uproszczenia. Jednak te byłyby zakłamaniem. A tak pozostajeniepokój.

Młodzi filmowcy, młodzi bohaterowie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Młodzi filmowcy, młodzi bohaterowie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Images. The International Journal of European Film, Performing Arts and Audiovisual Communication

Kultura-Społeczeństwo-Edukacja

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Crossref

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w