A review of O. V. Atrošenko, Ju. A. Krivoščapova, K. V. Osipova, Russkij narodnyj kalendar’. Ètnolingvističeskij slovar’. Naučnyj red. E. L. Berezovič, Moskva: Ast-Press Kniga 2015, 544 s

Niebrzegowska-Bartmińska, Stanisława

Undetermined

iReteslaw

Etnolingwistyka 30 Lublin 2018II. RecenzjeDOI: 10.17951/et.2018.30.307Stanisława N i eb r z e g ow ska -Ba r tm iń s kaORCID: 0000-0003-0008-8690Rosyjski kalendarz ludowyw ujęciu etnolingwistycznymO. V. Atrošenko, Ju. A. Krivoščapova, K. V. Osipova, Russkij narodnyjkalendar’. Ètnolingvističeskij slovar’. Naučnyj red. E. L. Berezovič, Moskva:Ast-Press Kniga 2015, 544 s.Russkij narodnyj kalendar’. Ètnolingvističeskij slovar’ autorstwa Atroszienko,Kriwoszczapowej i Osipowej, przygotowany pod naukową redakcją Jeleny Bie-riezowicz i wydany w 2015 roku w Moskwie, to pierwszy słownik chrononimów,zawierający całościowy obraz rosyjskiego kalendarza ludowego. Ta obszerna, bolicząca 544 strony pozycja, tematycznie bliska jest dobrze znanym w kręgu sło-wiańskim monografiom i leksykograficznym opracowaniom Swietłany Tołstojowej(2005), A. W. Czernych (2009) oraz O. W. Wostrikowej (2000).Jako złożony system podziału i reglamentacji czasu rocznego, kalendarz ludowystanowi jedno z ważniejszych ogniw, a nawet – w pewnym sensie – jądro całej trady-cyjnej kultury. Organizuje nie tylko cykl obrzędowy, praktykę rolniczą i bytową, leczw znacznym stopniu także system wierzeń, praktyk, zakazów i nakazów funkcjonują-cych w określonej społeczności oraz norm, których naruszenie mogłoby spowodowaćnegatywne skutki dla całej wspólnoty. Przed badaczem tak pojmowanego trady-cyjnego kalendarza stoi zadanie kompleksowego opisu materiału, włączającego:„ językową (dialektalną) charakterystykę odpowiedniej leksyki (i w miarę możliwościfrazeologii), charakterystykę etnokulturowych realiów, z którymi związana jestkażda nazwa, i geograficzną charakterystykę obydwu elementów, tj. terminologiii odpowiednich obrzędowych i mitologicznych zjawisk. Jedną z form takiego opisumoże być słownik etnolingwistyczny”. Ta idea, wyartykułowana przez SwietłanęTołstojową (2005: 23) w odniesieniu do kalendarza słowiańskiego (w szczególnościpoleskiego), została zastosowana w odniesieniu do materiału zebranego i zrekon-struowanego przez rosyjskie autorki. Jak zdeklarowano już na poziomie podtytułu,publikacja ma charakter etnolingwistyczny – obejmuje XIX- i XX-wieczną rosyj-ską tradycję językową i kulturową, dokładniej mówiąc, rejestruje ludowe nazwykalendarzowe, wydobyte ze źródeł folklorystycznych, etnograficznych, ze słownikówdialektalnych języka rosyjskiego i niepublikowanych kartotek. Kalendarz ludowyjako zbiór informacji o jednostkach i odcinkach czasu oraz datach w ciągu roku308 Recenzjeujawnia jednocześnie z n a j omo ś ć p r z y r o dy i l o ka l ny ch k l ima ty c zny cho s ob l iwo ś c i: „Z dniem Vozdviženija [14/27 września] jesień się zaczyna.”; „Prokop[22 listopada / 5 grudnia] po śniegu stąpa – drogę kopie.”; „Na Voznesenie [czwartekszóstego tygodnia po Wielkanocy] dobra pogoda – na urodzaj”; „Jakie Voznesenie –takie i lato będzie”; r o l n i c z e d o św i ad c z en i e: „Na Nikitę [15/28 września] za-czynają bić gęsi na sprzedaż.”; „Koło Nikoły [9/22 maja] wyganiają bydło.”; „Kartoflido Nikoły [9/22 maja] nie sadzą: nie wyrasta”; a także ka l e nda r z owe ob r z ędy,n o rmy ży c i a o k r e ś l o n e j s p o ł e c z n o ś c i: „Radunica [wtorek w drugą niedzielępo Wielkanocy] – czas radości dla zmarłych, dlatego że w ten dzień zmartwychwstałyJezus Chrystus zstąpił do piekła i wyswobodził wszystkich grzeszników”.Publikowany w formie słownikowej rosyjski kalendarz ludowy jest połączeniemdwóch podstawowych modeli: chrześcijańskiego i przedchrześcijańskiego (głównierolniczego) i ujawnia zespolenie w ludowej świadomości świąt chrześcijańskichz sezonami rolniczymi i gospodarskimi, oraz „podporządkowanie” osób świętychpracy i bytowi gospodarza. W rosyjskiej kulturze tradycyjnej, podobnie jak w każdejkulturze typu ludowego, kalendarz był rodzajem organizatora praktyk rolniczychi gospodarskich, cyklu obrzędowego, a także wierzeń, zaleceń i prognostyków.Stanowił jądro całej tradycyjnej kultury ludowej. Kanwą dla kalendarza byłyświęta prawosławne, dni wspomnień świętych chrześcijańskich, których imiona stałysię podstawą dla zapamiętywania terminów początku i kończenia prac rolniczychi gospodarskich. Do słownika włączono ch r onon imy (od daw.-grec. χρονος ‘czas’)o g ó l n ona r o dowe i d i a l e k t a l n e: odcinki i punkty czasu kalendarzowegow cyklu rocznym: a) nazwy cerkiewne (dzień Adriana i Natalii); b) chrononimyogólnonarodowe, które weszły do słowników języka rosyjskiego (Trójca, Pascha); c)chrononimy dialektalne (Moškarinnaja nedelja ‘tydzień do lub po Trójcy”, Olenijdzień ‘dzień św. Ilji, 20 lipca/2 sierpnia’).Słownik bazuje: 1) na źródłach językowych, w tym: a) na słownikach, którewłączają w swój zestaw leksykę rosyjskich gwar ludowych; b) na regionalnychsłownikach etnolingwistycznych – z nazwami pieśni kalendarzowych, obrzędówi ich uczestników; c) na niepublikowanych materiałach dialektalnych: kartotekachToponimicznej Ekspedycji Uralskiego Federalnego Uniwersytetu na TerytoriumPółnocy i Rejonu Kostromskiego; na petersburskich kartotekach Słownika rosyjskichgwar ludowych i Atlasu leksykalnego rosyjskich gwar ludowych, a także zapisachterenowych T. W. Machraczewej w rejonie tambowskim i orłowskim; 2) na źródłachfolklorystycznych i etnograficznych (chrononimy ściśle związane są z folkloremkalendarzowym).Publikacja składa się z właściwego słownika, zawierającego ponad 7 000 hasełoraz indeksu. Hasła w słowniku (s. 14–492) ułożone zostały w porządku alfa-betycznym. W obrębie artykułu hasłowego odnotowuje się różnorodne wariantychrononimów: strukturalne, gramatyczne, fonetyczne i akcentowe. W kolejnościzamieszczane są objaśnienia chrononimów z uproszczoną nazwą cerkiewną i datą(według starego i nowego porządku), np. „SOFÍJA. Dzień męczennicy Wiary, Na-dziei i Miłości i ich matki Sofii, 17/30 września.” Po objaśnieniu i kontekścieilustracyjnym następują wskazania zasięgu terytorialnego chrononimu. Kolejnaczęść artykułu słownikowego to tzw. „strefa ilustracyjna”, tzn. przykłady użyciaRecenzje 309chrononimu w kontekstach. Często są to zapisy języka ludowego. Rzadziej jako ilu-stracje przywoływane są komentarze etnografów i innych badaczy kultury ludowej.Z zasady kontekst zwiera słowo, które ilustruje.W hasłach gromadzących liczne konteksty, materiał uporządkowano wedługzasad gatunkowo-tematycznych, z uwzględnieniem:1. oceny święta i jego usytuowania w roku, np. w haśle „SVAJATOJ DUCH,SVJAT DUCH” czytamy: „Dzień Ducha Świętego, poniedziałek po Trójcy”;2. „historii życiowych” związanych ze wskazaną datą, np.: „FOMINÓ VOSKRE-SÉNIE ” – „niewierny apostoł Foma [Tomasz] spotkał się z Jezusem w niedzielęi włożył palec w jego żebra i rany na rękach i nogach, i Foma uwierzył, żeJezus jest Synem Bożym”;3. motywacji (dlaczego święto tak zostało nazwane), przykładowo: „SERDÍTAJABOGORÓDICA” [Rozgniewana Bogorodzica]: „Dzień smoleńskiej ikony MatkiBożej, nazywanej Odigitrija; a Serditaja [Rozgniewana] nazywamy dlatego,że obowiązkowo wiatr bywał, całe siano do góry nogami postawił.”; „SzerokąMaslennicą [czas od piątku do niedzieli w czasie tygodnia przed WielkimPostem] nazywano, ponieważ wszędzie świętowano, w całej Rosji”;4. legend: „SRÉTÉN’E, SRÉTÉNIE, SRÍTÉN’E, SRÍTÉN’Ë” [Gromniczna 2/15lutego] – „Gromniczna – to święto spotkania Pana, gdy dzieciątko Jezusdo świątyni Maryja przyniosła.”; „Gromniczna – to spotkanie Pana Boga zeświętym.”; „W tym dniu człowiek sprawiedliwy Symeon spotkał Maryję i Józefa,oni przynieśli Jezusa w celu poświęcenia Bogu”;5. praktyk bytowych i rytualnych związanych z datą kalendarzową: np.: „WWielkiCzwartek karmią owce chlebem posypanym solą i pobrudzonym sadzą. Należyto robić milcząc, wtedy owce nie będą beczeć”; „W dzień Ilji [20 czerwca/2 lipca] handlowali owcami, jarmark był.”; „Młodzi kawalerowie, na Nowy Rokzwłaszcza, [. . . ] pługiem całą wieś oborują, wszyscy zbierają się, jeden z tyłutrzyma pług, aby dziewczyny za mąż nie wychodziły z tej wsi. Wprzęgamy siępo dziesięć osób i ciągniemy”; „Na Dmitriewskie Soboty [rocznicowa sobotaprzed dniem wielkiego męczennika Dmitrija Sołunskiego] przyjęte było noszeniemięsa na cmentarz, wspominanie. To sobota przed siódmym listopada”;6. wróżb: „W dniu św. Iwana robią nowe miotły z brzozy i wkładają do niej żółtątrawkę zwaną kupalnicą. Następnie myją się w bani i rzucają miotłę na rzekę.Jeśli woda miotły nie uniesie i miotła utonie, człowiek w tym roku umrze”;„Wyrzucali pomywaczkę na ulicę przed Wielkanocą w Wielki Czwartek. Jeślipomywaczka w ciągu nocy nie zamarznie, będzie dobre lato, a jeśli pomywaczkazamarznie – będzie złe lato.”;7. zaleceń, nakazów: „Przed świętem [Kupały, 24 czerwca/7 lipca] trzeba utopićw rzece kocię, wtedy na Kupałę nie będzie topielca, inaczej będzie.”; „Na NowyRok, w Wieczór Wasyla, 13 stycznia, należy zrobić zakwas, aby cały rok wiódłsię chlebek. Jeśli ktoś miał pieniądze, to kładł je na stół.”;8. zakazów: „W Wielki Czwartek nie należy niczego oddawać z domu, aby w domusię wiodło.”; „Na Trójcę w ogóle nie kąpią się, bo będą bolaki na ciele.”;9. wierzeń i przesądów: „W Wielki Czwartek, gdy bydło w oborze leży, wtedybędziesz żyć: jeśli w kierunku słoneczka głową – będziesz żyć, jeśli naprzeciw310 Recenzjesłońca – wkrótce umrzesz”.; „W ten dzień [święto zwane Pokrov, 1/14 paździer-nika] święta Bogorodzica za cały świat modli się”; „Jeśli Nowy Rok zaczynasię z poniedziałku, to rok będzie ciężki dla ludzi”;10. gier i zabaw: „No, a na Trójcę [niedziela w 40 dni po Wielkanocy] <. . .>wszyscy bawili się, tak w kręgach biegali, grali”; „Tak, jajka barwią na Trójcę”;11. przepowiedni: „Jeśli w Wielki Czwartek mróz, znaczy, że czterdzieści jeszczemrozów będzie.”; „Na Gromniczną ciepły dzień – będzie ciepła wiosna.”; „JakiStiepan [2/15 sierpnia], taki i wrzesień”; „Przyjdzie Ilja [20 czerwca / 2 sierpnia],nawali zgnilizny, a przyjdzie Pierwszy Spas [1/14 sierpnia], nie będzie komarówu nas”;12. przysłów: „U skąpego i w Kreszczenie [dzień chrztu Jezusa] lodu nie uprosisz.”;„Jurij [23 kwietnia / 6 maja] na próg wiosnę przywlókł.”; „Na Jurija deszcz –dla bydła lekki rok.”; „Na Jurija rosa – trzeba koniom owsa.”; „Na Sretenie[Gromniczną] [2/15 lutego] śnieżek, na wiosnę deszczyk.”.13. pieśni kalendarzowych: „Skoro, skoro Trojca, vse luga pokrojutsja. Skoro mi-len’kij prijdjot – serdce uspokoitsja [Wkrótce, wkrótce Trójca, wszystkie łąkipokryją się. Wkrótce mileńki przyjdzie – serce uspokoi się.]”.Małym drukiem wprowadzane są odsyłacze do źródeł.Indeks (s. 493–534), który ma układ chronologiczny, jest jakby odwróconymsłownikiem – w myśl zasady „od treści do formy”. Obejmuje hasła pomieszczonew działach: Nepodvižnye prazdniki i periody oraz Podvižnye prazdniki i periody.W końcowej części pracy zamieszczono również spis dialektalnych i przestarzałychsłów oraz wykaz wykorzystywanych źródeł (s. 535–540).Ta imponująca publikacja może być wykorzystywana przez lingwistów, folklory-stów, etnografów, jak również przez tych wszystkich, którzy interesują się językiem,historią i kulturą. Także w kontekście wydanego przez rosyjskie autorki słownika,porządkującego i opisującego w sposób etnolingwistyczny leksykę związaną z tra-dycyjnym kalendarzem, zasadne są stwierdzenia Anny Płotnikowej i TadeuszaPiotrowskiego – autorów syntez leksykograficznych, że:Słownik jako książka, w której na plan pierwszy wysuwane jest słowo, wielość słów,powiązanych ze sobą w określony sposób i odpowiednio odzwierciedlających wzajemnyzwiązek fragmentów rzeczywistości realnej (lub wyobrażonej, jak w przypadku słownika mi-tologicznego), ma wartość kulturologiczną przede wszystkim w aspekcie gnoseologicznym.Właśnie leksykograficzny sposób prezentacji leksyki naocznie pokazuje niemożność po-działu słowa jako znaku – [lecz – uzup. SNB.] jedność jego planu formalnego i treściowego.(Plotnikova 2000: 5).Opis słownictwa od strony znaczeniowej jest jednocześnie opisem kultury, ponieważsłownictwo można traktować jako zbiór znaków odnoszących się do tych aspektów kultury,które dana społeczność traktuje jako stabilne i ważne dla jej funkcjonowania. Wyrazykodują te doświadczenia lub obiekty, które są intersubiektywnie postrzegane jako ważne dlaczłonków danej kultury. Dane słownictwo jako całość zawsze wykracza poza doświadczeniapojedynczego człowieka, ponieważ nikt nie pełni wszystkich społecznych funkcji na razi nikt nie zna wszystkich kulturowych faktów języka. Słownictwo jest w pewnym sensieopisem świata danej społeczności, a słownik można nazwać swoistym przewodnikiem potym świecie (Piotrowski 2000: 572).Recenzje 311LiteraturaCzernyh A. W., 2009, Russkij narodnyj kalendar’ v Prikam’e, cz. 3.: Slovar’ hrononimov,Perm’.Plotnikova Anna, 2000, Slovari i narodnaja kul’tura. Očerki slavjanskoj leksykografii,Moskva 2000.Tadeusz Piotrowski, Słowniki języka polskiego, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XXwieku, t. 2 Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Wrocław 1993,s. 571–588.Tolstaja Svetlana, 2005, Polesskij narodnyj kalendar’, Moskva.Vostrikova, O. V., 2000, Opyt ètnoideografičeskogo slovar’ja russkih govorov Sverdlovskojoblasti. Vyp. 1.: Narodnyj kalendar ’, Ekaterinburg.

Rosyjski kalendarz ludowy w ujęciu etnolingwistycznym: O. V. Atrošenko, Ju. A. Krivoščapova, K. V. Osipova, Russkij narodnyj kalendar’. Ètnolingvističeskij slovar’. Naučnyj red. E. L. Berezovič, Moskva: Ast-Press Kniga 2015, 544 s.

https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/20.500.12528/1626/1/Rosyjski%20kalendarz%20ludowy.pdf

Rosyjski kalendarz ludowy w ujęciu etnolingwistycznym: O. V. Atrošenko, Ju. A. Krivoščapova, K. V. Osipova, Russkij narodnyj kalendar’. Ètnolingvističeskij slovar’. Naučnyj red. E. L. Berezovič, Moskva: Ast-Press Kniga 2015, 544 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

iReteslaw