34 research outputs found
A study on Development of Design Principles using Creative Thinking Techniques on Real-time Online Learning in Corporate Education
ํ์๋
ผ๋ฌธ(๋ฐ์ฌ) -- ์์ธ๋ํ๊ต๋ํ์ : ์ฌ๋ฒ๋ํ ๊ต์กํ๊ณผ(๊ต์ก๊ณตํ์ ๊ณต), 2022. 8. ์์ฒ ์ผ.The purpose of this study is to develop design principles and detailed guidelines for real-time online learning using creative thinking techniques in corporate education. This study used the design and development research method. First off, previous literature was reviewed and analyzed to derive the initial design principles and guidelines. Then five experts from the field of educational technology evaluated the internal validity of the principles and guidelines. Modifications were made according to the expertsโ evaluation and feedback. The next step was to test the usability validation of the modified principles and guidelines by experts in corporate training field. The principles and guidelines were then modified according to the evaluation and feedback received by the experts. The final design principles and detailed guidelines were applied to โAโ corporate leadership training program in order to evaluate the external validation through analyzing the participantโs survey, interview, and the instructorโs interview.
After the internal validation process, total of eight final design principles were derived: 1) Principle of learning transfer, 2) Principle of maintaining learning motivation and immersion, 3) Principle of introducing case studies related to the learning topic and using learning tools, 4) Principle of new perspective on tasks, 5) Principle of visual and auditory utilization, 6) Principle of interactive teamwork using online tools, 7) Principles of social interactions using online tools, 8) Principle of using online tools for individual reflection.
As a result of the learnersโ post-questionnaire analysis, the principle of interactive teamwork using online tools, the principle of new perspective on tasks, the principle of self reflection using real-time online platform, and the principle of visual and auditory use were evaluated the highest among eight principles. The two guidelines for principle of interactive teamwork using online tools included forming a team using online tools, and activities in which team members voluntarily share roles such as a team leader, recorder, and presenter. The guidelines for the principle of a developing a new perspective of the task included activities, such as instructors providing creative thinking tools so that the participants use divergent and convergent thinking accordingly, and scenarios or role-play to look at the situation from the other person's perspective. The guidelines for the principle of real-time online individual reflection included activities, in which the participants share what the participants have achieved throughout the learning process, and activities that help participants reflect changes in the participants' perceptions on the learning topics compared to the beginning. Finally, the guidelines for the principle of visual and auditory utilization included activities that visually express the participants' opinions and activities using visual tools such as diagrams and charts to explain the learning material.
Although the training program was facilitated through real-time online learning, the analysis of participants and instructor interview indicated frequent and interactive communication among participants as positive aspect of the training program. However, due to the limited time and multiples topics on leadership, the participants suggested a difficulty focusing on one specific topic of leadership to solve a problem creatively and a short of time.
The application of design principles to a leadership training program has helped participants to adapt and learn leadership related skills and knowledge more effectively by utilizing creative thinking techniques and effective interaction using real-time online learning tools. Also, this study suggested specific guidelines for each design principle, which helped the facilitator or instructor to apply the principles more accessibly.๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ๊ธฐ์
๊ต์ก์ ์์ด์ ์ฐฝ์์ ์ฌ๊ณ ๊ธฐ๋ฒ์ ํ์ฉํ ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ํ์ต์ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ์์ธ์ง์นจ์ ๊ฐ๋ฐํ๋ ๋ชฉ์ ์ ์ง๋๋ค. ์ด๋ฅผ ์ํ์ฌ ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ์ค๊ณยท๊ฐ๋ฐ ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฉ๋ฒ๋ก ์ ํ์ฉํ์ฌ, ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ์์ธ์ง์นจ์ ๊ฐ๋ฐํ ํ ์ ๋ฌธ๊ฐ๋ก๋ถํฐ ๋ด์ ํ๋นํ ๊ฒํ ๋ฅผ ๋ฐ๊ณ , ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ์์ธ์ง์นจ์ ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ํ์ตํ๋์ ์ ์ฉํ์ฌ ์ธ์ ํ๋นํ๋ฅผ ํ์ธํ์๋ค. ์ฃผ์ ์ ์ฐจ๋ ๋ค์๊ณผ ๊ฐ์๋ค. ์ฒซ์งธ, ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ ์ฃผ์ ์ ๊ด๋ จ์ฑ์ ์ง๋ ์ ํ์ฐ๊ตฌ ๊ณ ์ฐฐ์ ํตํด ์ด๊ธฐ ์ค๊ณ์๋ฆฌ๋ฅผ ๋์ถํ์๋ค. ๋์งธ, ์ ๋ฌธ๊ฐ ์ด ๋ค์ฏ ๋ช
์ ๋์์ผ๋ก ๋ ์ฐจ๋ก์ ๊ฑธ์ณ์ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ํ๋นํ ๊ฒํ ๋ฅผ ํตํด ์์ ๋ฐ ๋ณด์์ด ์ด๋ฃจ์ด์ก๋ค. ์
์งธ, ๊ธฐ์
๊ต์ก ํ์ฅ์์์ ์ ์ฉ ๊ฐ๋ฅ์ฑ์ ํ์ธํ๊ณ ์ ์ฌ์ฉ์ฑ ํ๊ฐ๋ฅผ ์ค์ํ์ฌ ํ์ฅ ์ค์ฌ์ ๊ฐ์ ์ ์ ๋ฐ์ํ์๋ค. ๋ท์งธ, ์ต์ข
์ ์ผ๋ก ๋์ถ๋ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ์์ธ์ง์นจ์ โAโ ๊ธฐ์
์ ๋ฆฌ๋์ญ ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ์ ์ฉํ ํ ์ค๋ฌธ์ง์ ๋ฉด๋ด์ ํตํด ํ์ต์์ ๋ฐ์์ ํ์ธํ์๋ค. ์ด์ ํจ๊ป ์ด์์์ ์ค์ ์ ์ธ ์๊ฒฌ์ ํ์ธํ๊ณ ์ ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ์ด์ํ ๊ต์์์ ๋ฐ์์ ํ์ธํ์๋ค.
์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ์ ์ฌ์ฉ์ฑ ํ๊ฐ๋ฅผ ๊ฑฐ์ณ ์ต์ข
์ ์ผ๋ก 1) ํ์ต์ ์ด์ ์๋ฆฌ, 2) ํ์ต๋๊ธฐ ๋ฐ ํ์ต๋ชฐ์
์ ์ง์ ์๋ฆฌ, 3) ํ์ต์ฃผ์ ๊ด๋ จ ์ฌ๋ก ๋ฐ ๊ฐ๋
์ ๋๊ตฌ ํ์ฉ์ ์๋ฆฌ, 4) ๊ณผ์ ์ ๋ํ ์๋ก์ด ๊ด์ ์ ์๋ฆฌ, 5) ์๊ฐ์ ๋ฐ ์ฒญ๊ฐ์ ํ์ฉ์ ์๋ฆฌ, 6) ํ ํ๋ ํ์ฑํ์ ์๋ฆฌ, 7) ์จ๋ผ์ธ ๋๊ตฌ๋ฅผ ํ์ฉํ ์ํธ ํ๋์ ์ํต์ ์๋ฆฌ, 8) ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ์ฑ์ฐฐ์ ์๋ฆฌ๋ฅผ ํฌํจํ ์ด ์ฌ๋ ๊ฐ์ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ์ด์ ํด๋นํ๋ ์์ธ์ง์นจ์ ๊ฐ๋ฐํ์๋ค.
ํ์ต์๋ฅผ ๋์์ผ๋ก ์งํํ ์ค๋ฌธ์ง์ ๋ฉด๋ด ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ, ์ด ์ฌ๋ ๊ฐ์ ์ค๊ณ์๋ฆฌ ์ค ๋ํ์ ์ผ๋ก ํ ํ๋ ํ์ฑํ์ ์๋ฆฌ, ๊ณผ์ ์ ๋ํ ์๋ก์ด ๊ด์ ์ ์๋ฆฌ, ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ์ฑ์ฐฐ์ ์๋ฆฌ, ์๊ฐ์ ๋ฐ ์ฒญ๊ฐ์ ํ์ฉ์ ์๋ฆฌ์ ๋ํ ๊ธ์ ์ ์ธ ๋ฐ์์ ํ์ธํด ๋ณผ ์ ์์๋ค. ํ ํ๋ ํ์ฑํ์ ์๋ฆฌ์ ์์ธ์ง์นจ์๋ ์จ๋ผ์ธ ํ๋ซํผ์ ์ํ์์ค ๊ธฐ๋ฅ์ ์ด์ฉํ์ฌ ์๊ท๋ชจ๋ก ํ์ ๊ตฌ์ฑํ๋ ํ์ต ํ๋๊ณผ ํ ๊ตฌ์ฑ์์ด ์๋ฐ์ ์ผ๋ก ๋ฆฌ๋, ๊ธฐ๋ก์, ๋ฐํ์์ ๊ฐ์ ์ญํ ๋ถ๋ด์ ํตํด ์ฑ
๋ฌด์ฑ์ ์ง๋ ์ํ์์ ํ ํ๋์ ์ฐธ์ฌํ๋ ํ๋์ ํฌํจํ๋ค. ๊ณผ์ ์ ๋ํ ์๋ก์ด ๊ด์ ์ ์๋ฆฌ์ ์์ธ์ง์นจ์ผ๋ก๋ ๋ฌธ์ ๋ฅผ ํด๊ฒฐํ๊ธฐ ์ํ์ฌ ํ์ต์์ ๋ฐ์ฐ์ ์ฌ๊ณ ์ ์๋ ด์ ์ฌ๊ณ ๊ฐ ์ํ์ ์ผ๋ก ์ผ์ด๋ ์ ์๋๋ก ๊ต์์๊ฐ ์ฌ๊ณ ์ ๋ฐฉํฅ์ฑ์ ์๋ดํ๋ ํ๋๊ณผ ์๋๋ฐฉ์ ๊ด์ ์์ ์ํฉ์ ๋ฐ๋ผ๋ณผ ์ ์๋ ์๋๋ฆฌ์ค๋ ์ญํ ๊ทน(Role-play)๊ณผ ๊ฐ์ ํ๋์ ํฌํจํ๋ค. ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ์ฑ์ฐฐ์ ์๋ฆฌ๋ ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ๋ง๋ฌด๋ฆฌ๋จ๊ณ์์ ํ์ต์๊ฐ ํ์ต ์ด๋ฐ์ ์ธ์ ๋ ํ์ต ๋ชฉํ ์ค ์ฑ์ทจ ๋ด์ฉ์ ๊ธฐ๋กํ๋ ํ๋๊ณผ ๊ต์ก ์ด๊ธฐ ๋จ๊ณ์ ๋น๊ตํ์ฌ ํ์ต ์ฃผ์ ์ ๋ํ์ฌ ํ์ต์์ ์ธ์์ด ๋ณํ๋ ์ ์ ๊ธฐ๋กํ๋ ํ๋์ ํฌํจํ๋ค. ์๊ฐ์ ๋ฐ ์ฒญ๊ฐ์ ํ์ฉ์ ์๋ฆฌ๋ ํ์ต์์ ์๊ฒฌ์ ์๊ฐ์ ์ผ๋ก ํํํ๋ ํ๋๊ณผ ํ๋ ๋ค์ด์ด๊ทธ๋จ๊ณผ ๊ฐ์ ์๊ฐ์ ๋๊ตฌ๋ฅผ ํ์ฉํ์ฌ ํ์ตํ๋ ํ๋์ผ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋๋ค.
ํ์ต์๋ค์ ๋น๋๋ฉด ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ๊ต์ก์ด์์์๋ ๋ถ๊ตฌํ๊ณ ์จ๋ผ์ธ ๋๊ตฌ์ ๊ธฐ๋ฅ์ ํจ๊ณผ์ ์ผ๋ก ์ฌ์ฉํ์ฌ ์ฌํ์ ์ํธ์์ฉ์ด ์ํํ๊ฒ ์ด๋ฃจ์ด์ก๋ ์ , ์ง๋ฌด ํ์ฅ๊ณผ ๊ด๋ จ๋ ์ฌ๋ก๋ฅผ ํ์ตํ์ฌ ์ฌ๊ณ ์ ํ์ฅ์ด ์ด๋ฃจ์ด์ก๋ ์ ์ ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ๊ฐ์ ์ผ๋ก ์ธ์ํ์๋ค. ๋ฐ๋ฉด, ๋ฆฌ๋์ญ์ ํฌํจ๋๋ ๋ค์ํ ํ์ ์ฃผ์ ๋ฅผ ํ์ตํจ์ผ๋ก์จ ํ ๊ฐ์ง ์ฃผ์ ๋ ๋ฌธ์ ์ ์ง์คํ๊ณ ํด๊ฒฐํ ์ ์๋ ์๊ฐ์ด ๋ถ์กฑํ๋ค๋ ์๊ฒฌ์ ์ ์ํ์๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ํ์ต์ ํตํด ๊ธฐ์
๊ต์ก์์ ์ค์ํ๊ฒ ๊ณ ๋ ค๋๋ ์ฐฝ์์ ์ฌ๊ณ ๊ธฐ๋ฒ์ ํ์ฉํ์ฌ ํ์ต์์ ๋ฆฌ๋์ญ ์คํฌ๊ณผ ์ง์์ ํ์ตํ๋ ๋ฐ ๋์์ ์ฃผ์๋ค๋๋ฐ ์๋ฏธ๊ฐ ์๋ค. ๋ํ, ๊ฐ๋ณ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ํฌํจ๋๋ ๊ตฌ์ฒด์ ์ธ ์์ธ์ง์นจ์ ๊ฐ๋ฐํ๊ณ ์ด๋ฅผ ๊ธฐ์
๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ์ ์ฉํ์ฌ ํ์ต์์ ๊ต์์์ ๋ฐ์์ ํ์ธํ๋ ๊ณผ์ ์ ํตํด ํ์ฅ์์์ ๊ฒฝํ์ ์๋ฃ๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ์ค์ ์ ์ธ ๋ฐ์๊ณผ ํจ๊ณผ๋ฅผ ํ์ธํ์๋ค๋ ์ ์์ ์๋ฏธ๋ฅผ ์ง๋๋ค.I. ์๋ก 1
1. ์ฐ๊ตฌ์ ํ์์ฑ ๋ฐ ๋ชฉ์ 1
2. ์ฐ๊ตฌ ๋ฌธ์ 3
3. ์ฐ๊ตฌ์ ์์ 3
4. ์ฉ์ด์ ์ ์ 4
โ
ก. ์ ํ๋ฌธํ ๊ณ ์ฐฐ 6
1. ์ฐฝ์์ ์ฌ๊ณ ์ ๊ธฐ๋ฒ 7
๊ฐ. ์ฐฝ์์ ์ฌ๊ณ ๋ฐ ์ฐฝ์์ ๋ฌธ์ ํด๊ฒฐ์ ๊ฐ๋
๊ณผ ํน์ฑ 7
๋. ์ฐฝ์์ ์ฌ๊ณ ๊ธฐ๋ฒ ์ฐ๊ตฌ์ ์ต๊ทผ ๋ํฅ 10
2. ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ํ์ต 14
๊ฐ. ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ํ์ต์ ๊ฐ๋
๊ณผ ํน์ฑ 14
๋. ์ค์๊ฐ ์จ๋ผ์ธ ํ์ต์ ์ํ ์ค๊ณ์๋ฆฌ 16
3. ๊ธฐ์
๊ต์ก๊ณผ ๊ต์ก๋ฐฉ๋ฒ 21
๊ฐ. ๊ธฐ์
๊ต์ก์ ๊ฐ๋
๊ณผ ํน์ฑ 21
๋. ๊ธฐ์
๊ต์ก ๋ฐฉ๋ฒ์ ์ต๊ทผ ๋ํฅ 23
II. ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฉ๋ฒ 26
1. ๋ด์ ํ๋นํ 26
๊ฐ. ์ ํ๋ฌธํ ๊ณ ์ฐฐ 28
๋. ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ 28
1) ์ฐ๊ตฌ ์ฐธ์ฌ์ 28
2) ์ฐ๊ตฌ ๋๊ตฌ 29
3) ๊ฒฐ๊ณผ ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ 30
๋ค. ์ฌ์ฉ์ฑ ํ๊ฐ 31
1) ์ฐ๊ตฌ ์ฐธ์ฌ์ 31
2) ์ฐ๊ตฌ ๋๊ตฌ 32
3) ๊ฒฐ๊ณผ ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ 33
2. ์ธ์ ํ๋นํ 33
๊ฐ. ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ๊ฐ๋ฐ 34
1) ์ฐ๊ตฌ ์ฐธ์ฌ์ 34
2) ์ฐ๊ตฌ ์ ์ฐจ 34
๋. ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ ์ด์ 34
1) ์ฐ๊ตฌ ์ฐธ์ฌ์ ๋ฐ ์ฐ๊ตฌ ์ ์ฐจ 34
2) ์ฐ๊ตฌ ๋๊ตฌ 35
3) ์๋ฃ ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ 37
IV. ์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ 38
1. ์ด๊ธฐ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ๊ฐ๋ฐ 41
๊ฐ. ์ด๊ธฐ ์ค๊ณ์๋ฆฌ์ ๋์ถ 41
1) ์ด๊ธฐ ์ค๊ณ์๋ฆฌ ๋์ถ์ ์ํ ์ ํ๋ฌธํ ๋ถ์ 41
2) ์ด๊ธฐ ์ค๊ณ์๋ฆฌ ๊ฐ๋ฐ 43
2. ๋ด์ ํ๋นํ 51
๊ฐ. 1์ฐจ ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ 51
1) 1์ฐจ ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ ๊ฒฐ๊ณผ 51
2) 1์ฐจ ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ๋ฅผ ํตํ ์์ ์ฌํญ 55
3) 1์ฐจ ์์ ๋ ์ค๊ณ์๋ฆฌ 61
๋. 2์ฐจ ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ 64
1) 2์ฐจ ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ ๊ฒฐ๊ณผ 64
2) 2์ฐจ ์ ๋ฌธ๊ฐ ํ๋นํ๋ฅผ ํตํ ์์ ์ฌํญ 68
3) 2์ฐจ ์์ ๋ ์ค๊ณ์๋ฆฌ 71
๋ค. ์ฌ์ฉ์ฑ ํ๊ฐ 77
1) ์ฌ์ฉ์ฑ ํ๊ฐ ๊ฒฐ๊ณผ 77
2) ์ฌ์ฉ์ฑ ํ๊ฐ๋ฅผ ํตํด ์์ ๋ ์ฌํญ 85
3) ์ต์ข
์ค๊ณ์๋ฆฌ 87
3. ์ธ์ ํ๋นํ 90
๊ฐ. ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ์ค๊ณ ๋ฐ ์ด์ 90
๋. ํ์ต์ ๋ฐ์ 119
1) ์ค๋ฌธ ๊ฒฐ๊ณผ 119
2) ๋ฉด๋ด ๊ฒฐ๊ณผ 129
๋ค. ๊ต์์ ๋ฐ์ 132
V. ๋
ผ์ ๋ฐ ๊ฒฐ๋ก 137
1. ๋
ผ์ 137
๊ฐ. ์จ๋ผ์ธ ๋๊ตฌ์ ํ์ฉ์ ํตํ ์ฌํ์ ์ํธ์์ฉ 137
๋. ์ฐฝ์์ ์ฌ๊ณ ๊ธฐ๋ฒ์ ํ์ฉํ ์ฌ๊ณ ์ ํ์ฅ 139
๋ค. ํ์ต์ฃผ์ ์ ์ง๋ฌด ์ํฉ๊ณผ์ ์ฐ๊ณ 140
๋ผ. ๊ต์ก ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ์ด์ 141
๋ง. ์ฐ๊ตฌ์ ์ด๋ก ์ , ์ค์ฒ์ ํจ์ 142
2. ๊ฒฐ๋ก ๋ฐ ์ ์ธ 143
๊ฐ. ๊ฒฐ๋ก 143
๋. ์ฐ๊ตฌ์ ํ๊ณ ๋ฐ ์ถํ ์ฐ๊ตฌ๋ฅผ ์ํ ์ ์ธ 144
์ฐธ๊ณ ๋ฌธํ 147
๋ถ๋ก 163
Abstract 182๋ฐ
์์๊ด์ ์ ๊ด๋ฃํต์ ์ ๊ด์ ์ฃผ๋ ์ ์น์ ํ๋ฆฝ
์ด ์ฐ๊ตฌ๋ ์๋ฒ ์ ๊ถ์์ ๊ด์ ์ฃผ๋ ์ ์น๊ฐ ๋ฐํ๋ ์์ธ, ๊ตฌ์กฐํ ๊ณผ์ , ๊ทธ ํ๊ธ ํจ๊ณผ๋ฅผ ๊ฒํ ํ ๊ฒ์ด๋ค.๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ๋ ๋ค์์ ์ธ ๊ฐ์ง๋ก ์ง์ฝ๋๋ค. ์ฒซ์งธ, ๊ด์ ์ฃผ๋ ์ ์น๋ ๋ด๊ฐ ๋ฆฌ๋์ญ์ ์งํฅํด ์จ ์ ์น๊ฐํ์ ์ฐ์์ฑ๊ณผ ์ง์ ๋ถ์ ์ ๋ต์ ๋์์ด๋ผ๋ ๋ ๊ฐ์ง ์์๊ฐ ๋ง๋ฌผ๋ ค ๋ํ๋ ๊ฒฐ๊ณผ๋ค. ๋์งธ, ์ ์ฑ
๊ณผ์ ์์๋ ์ ์ฑ
ํ์ ์ค์ฌ์ ํํฅ์ ์ ์ฑ
๊ฒฐ์ ์ด ์์ฐฉํ๋ ํํธ, ์กฐ์ง ์ด์์์๋ ๋ด๊ฐ๊ด๋ฐฉ์ ํ์ฉํ ์์๊ด์ ์ฃผ๋์ ์ง๋จ ์ง๋์ฒด์ ๊ฐ ๊ตฌ์กฐํ๋์๋ค. ์ด ๊ณผ์ ์์ ๊ด๋ฐฉํ ๊ด๋ฃ ์ก์ฑ๊ณผ ๋ด๊ฐ์ธ์ฌ๊ตญ์ ํ์ฉํ์ฌ ๊ด๋ฃ์ ์๋ฐ์ ํ์กฐ์ ๊ธฐ๋ฅ ์ ๊ณต์ ์ ๋ํ๋ ์ฌ์ -์ฌํ ํต์ ์ ๋ต์ ์ ์ฉํ์๋ค. ์
์งธ, ์๋ฒ ์ ๊ถ ๋์ ๊ด์ ์ฃผ๋์ ์ ๊ฑฐ ์ ๋ต์ ์ ์ฑ
๋ณ๊ฒฝ์ด ์ด์ด์ง๋ฉด์ ์ ์น ์์คํ
์ ์๊ณก์ด ๋ฐ์ํ์๋ค. ๊ทธ ๊ฒฐ๊ณผ ์๋ฏผ๋น ์ผ๋น ์ฐ์ ์ฒด์ ์ ์ค๋ช
์ฑ
์ ๋ฌธ์ ๊ฐ ์ผ๋ณธ์ ์น์ ์ค์ํ ๊ณผ์ ๋ก ์ฌ๋ถ์ํ๊ณ ์๋ค.This study examines the causes, structuring processes, and effects of the prime ministerial executive(Kantei)-led politics in the Abe regime. The results are as follows: First, the Kanteiled politics emerged through two factors: continuity of political reform aimed at political leadership, and the coping strategies of core executives. Second, top-down policy making, centered on Policy Councils, were settled in the policy process, and the collective leadership centered on the core executive was structured using the Cabinet Secretariat(Kanbล) in the organizational management. In this process, pre and post-control strategies were applied to
induce the provision of expertise and cooperation of the bureaucrats, which was a way to expand the Cabinet Secretariat-type bureaucracy and utilize the Cabinet Personnel Bureau. Third, there was a change in the political system, which was the effect of the continued policy changes in the electoral strategy under the Abe regime. As a result, the LDPโs predominance and political accountability are re-emerging as issues of Japanese politics.์ด ๋
ผ๋ฌธ์ 2019๋
๋ํ๋ฏผ๊ตญ ๊ต์ก๋ถ์ ํ๊ตญ์ฐ๊ตฌ์ฌ๋จ์ ์ง์์ ๋ฐ์ ์ํ๋ ์ฐ๊ตฌ์(NRF- 2019S1A6A3A02102886)
A Study on Development Process and Spatial-Cultural Characteristics of Hot Spring District in Korea - Focused on Dangrae Hot Spring in Busan -
ํ์๋
ผ๋ฌธ (์์ฌ)-- ์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ : ํ๊ฒฝ๋ํ์ ํ๊ฒฝ์กฐ๊ฒฝํ๊ณผ, 2018. 8. ์์ฉํ.ํ๋ง์ด ์ฌํยท๋ฌธํ์ ์ฃผ์ํค์๋๋ก ๋ถ์๋๋ฉด์ ์ฐ๋์ค ๊ด๊ด์ด ์ฃผ๋ชฉ๋ฐ๊ณ ์์ผ๋ฉฐ, ํนํ, ์จ์ฒ๊ด๊ด์ ์ง์ ์ ์ธ ๊ฑด๊ฐ์ฆ์ง๊ณผ ํจ๊ป ์น์ ๋ชฉ์ ์ ํด์๊ณต๊ฐ์ ์ ๊ณตํ ๋ฟ๋ง ์๋๋ผ ์ง์ญ ํ์ฑํ์ ๊ฒฐํฉ๋ ์ง์๊ฐ๋ฅ ํ ๊ด๊ดํํ๋ก ๊ทธ ์ค์์ฑ์ด ํฌ๋ค. ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ ์จ์ฒ๊ด๊ด ๊ฐ๋ฐ ์ ์ฑ
์ ๋ฐ๋ผ ๊ธฐ๋ฅ๊ณผ ๊ฒฝ๊ด ๋ฉด์์ ๋ง์ ๋ณํ๋ฅผ ๊ฑฐ๋ญํด์์ผ๋ฉฐ, ๊ฐ๋ฐ ์ ์ฑ
์ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ํ์ฑ๊ณผ ๋ฐ์ ์ ํฐ ์ํฅ์ ๋ฏธ์ณค๋ค. ์จ์ฒ ๊ด๊ด๊ฐ๋ฐ ๊ฒฐ๊ณผ, ํ์ฌ ๋๋ถ๋ถ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ๋ ๋๊ฐ๋ฐ ๋ฐ ๋
ธํํ ๋ฌธ์ ๋ฅผ ๊ฒช๊ณ ์์ผ๋ฉฐ, ์จ์ฒ ํด์์ง๋ก์์ ๋งค๋ ฅ์ ์๊ณ ์๋ค. ์ด๋ ๊ฐ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ์
์ง ํน์ฑ, ์์ค์ ๋ถํฌ ํํ, ์ง์ญ์์ ๋ฑ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ์์ฑ์ ๊ณ ๋ คํ์ง ์์์ผ๋ฉฐ, ๋จ์ํ ์์ค๊ณผ ํ๋ก๊ทธ๋จ ์์ฃผ๋ก ํ์ผ์ ์ธ ๊ฐ๋ฐ์ ์งํํ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ด๋ค. ๊ธฐ์กด์ ๋
ธํํ๋๊ณ ๊ด๊ด ๋งค๋ ฅ์ ์์คํ ๊ธฐ์กด์ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ๋ฅผ ์ง์๊ฐ๋ฅํ ์จ์ฒ๊ด๊ด์ผ๋ก ์ฌ์ ๋นํ๊ธฐ ์ํด์๋, ๊ธฐ์กด ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ํน์ฑ ๋ฐ ์จ์ฒ๊ด๊ด์ง์ ๋ณํ์ ๋ํ ๊น์ด ์๋ ์ดํด์ ์์ฑ์ ํ์
ํ๋ ๊ฒ์ด ํ์ํ๋ค. ํนํ, ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ ๊ด๊ด๊ฐ๋ฐ์ ๋ฐ๋ผ ๊ทธ ๋ณํ๊ฐ ์ด๋ฃจ์ด์ ธ, ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์ ๋ฐ๋ผ ์ด๋ป๊ฒ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ๊ฐ ์ง์๋๊ณ ๋ณํ๋์ด ํ์ฌ์ ํน์ง์ ๊ฐ์ง๊ณ ์๋์ง ๊ณ ์ฐฐํด์ผ ํ๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ์จ์ฒ๊ด๊ด ๊ฐ๋ฐ์ ๋ฐ๋ฅธ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ์ฌํ์ ์ธ ํน์ง๊ณผ ๊ณต๊ฐ์ ์ธ ๋ณํ๋ฅผ ๊ณ ์ฐฐํ๊ณ , ๊ทธ ๊ฒฐ๊ณผ ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ๊ฐ๋ฐ์ ํํฉ๊ณผ ๊ณต๊ฐ๋ฌธํ์ ํน์ฑ์ ํ์
ํ๋ ๊ฒ์ ๋ชฉ์ ์ผ๋ก ํ๋ค. ๊ทธ ํน์ฑ์ ์ฌํ์ ํน์ง, ๊ณต๊ฐ์ ๋ณํ๋ฅผ ์ค์ฌ์ผ๋ก ๊ณ ์ฐฐํ๋ค.
์ฐ๊ตฌ๋ฐฉ๋ฒ์ผ๋ก๋ ์ฌํ์ ํน์ง์ ๋ถ์ํ๊ธฐ ์ํด ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ๊ด๋ จ๋ ๋ฌธํ์กฐ์ฌ์, ์ ๋ฌธ๊ธฐ์ฌ ๋ฐ ์ก์ง๋ฅผ ํ์ฉํ๋ค. ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ๊ณต๊ฐ์ ๋ณํ๋ฅผ ์ดํผ๊ธฐ ์ํด ๊ธฐ์กด์ฐ๊ตฌ์ ๊ณผ๊ฑฐ ์ง๋ ๋ฐ ์ฌ์ง์ ์์งํ์ฌ GIS ๋ถ์๊ณผ ์ง๋์ค์ฒฉ์ ํตํด ๊ทธ ๋ณํ๋ฅผ ๋ถ์ํ๋ค. ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ์ฌํ์ ํน์ง์ ๊ณต๊ฐ ์ธก๋ฉด์์ ํจ๊ป ์ดํดํ์ฌ, ์ด๋ฅผ ํตํด ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ํน์ฑ์ ์ดํดํ๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ์ ์จ์ฒ๊ฐ๋ฐ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ ์ฒด์ ์ธ ์จ์ฒ์ ํํฉ๊ณผ ๊ธฐ๋ฅ ๋ฐ ๋ฌธ์ ์ ์ ํ์
ํ์ผ๋ฉฐ, ๋๋์จ์ฒ์ ๋ํ์ฌ๋ก๋ก ์จ์ฒ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์์ ๋ํ๋๋ ๊ณต๊ฐ๋ฌธํ์ ํน์ฑ์ ํ์
ํ๋ค. ์ด๋ฅผ ํ ๋๋ก ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์๋ ํฌ๊ฒ ๋ค ๊ฐ์ง์ ์์ฌ์ ์ ๋์ถํ์๋ค.
์ฒซ์งธ, ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ์ ์ ๋ฐ์ ์ธ ์จ์ฒ ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ๊ณผ ๊ด๊ด์์ฅ์ ๋ํฅ์ ๋ฐ๋ฅธ ์จ์ฒ์ ๊ฐ์น๋ฅผ ํ์
ํ๋ค. ์ค๋๋ ๊ฑด๊ฐ ๋ฐ ํด์์ ๋ชฉ์ ์ผ๋ก ํ๋ ๊ด๊ด๊ณผ ๋
ธ์ธ๋ค์ ์ ์ ํ ์ฌ๊ฐํ๋์ ๋ํ ๊ด์ฌ์ด ์ฆ๊ฐํ๊ณ , ๋ณด๊ฑด ๋ฐ ๋ณด์ ๊ด๊ด์ ๋ํ ์์๊ฐ ์ฆ๊ฐํ๋ฉด์ ์จ์ฒ๊ด๊ด์ ์ค์์ฑ์ด ์ปค์ง๊ณ ์๋ค. ๊ทธ๋ฌ๋ ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ์ ์จ์ฒ ๊ฐ๋ฐ๋ฐฉ์์ ํ์ผ์ ์ธ ์์ค๊ฐ๋ฐ ์ค์ฌ์ผ๋ก ์จ์ฒ์ง์ ๋๊ฐ๋ฐ, ์ง์ญ์ฑ ์์ค, ์์ฐํผ์ ๋ฑ์ ์ด๋ํ๋ค.
๋์งธ, ์จ์ฒ๊ด๊ด์ง์ ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์ ๋ฐํ์ผ๋ก ํ์ฌ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ๋ฅผ ์ ํํํ๊ณ ๊ทธ ํน์ง์ ํ์
ํ๋ค. ์ด๋ฅผ ํตํด ์ํํ ๋์ฌ์จ์ฒ, ์ ์ํ ํด์์จ์ฒ, ๋ณตํฉ ๋ฆฌ์กฐํธํ ์จ์ฒ์ 3๊ฐ์ง ์ ํ์ผ๋ก ๋ถ๋ฅํ ์ ์์๋ค. ์ด ์ค ๊ฐ์ฅ ์จ์ฒ๊ฐ๋ฐ์ด ํ๋ฐํ ์ด๋ฃจ์ด์ก๊ณ ๋์ํ์ ์ ๋๊ฐ ํฐ ์ํํ ๋์ฌ์จ์ฒ์ด 3๊ฐ์ง ์ ํ ์ค ๋ง์ง๋ง ๋จ๊ณ๋ก ํ๋จํ์ผ๋ฉฐ, ๊ด๊ด๊ฐ๋ฟ๋ง ์๋๋ผ ์ง์ญ ์ฃผ๋ฏผ์ ์ผ์์ํํ ์ฌ๊ฐ ๊ณต๊ฐ์ผ๋ก์์ ํ์ฉ์ด ๊ฐ๋ฅํ ์ํํ ๋์ฌ์จ์ฒ์ ์ง์คํ๊ณ , ๋ํ์ ์ฌ๋ก์ธ ๋๋์จ์ฒ์ ์ค์ ์ผ๋ก ์ฐ๊ตฌ๋ฅผ ์งํํ์๋ค.
์
์งธ, ๋๋์จ์ฒ์ ํน์ฑ์ ๊ตฌ์ฒด์ ์ผ๋ก ๊ณ ์ฐฐํ๊ธฐ ์ ์ ๋๋์จ์ฒ์ ๊ฐ์น์ ๋๋์จ์ฒ์ ์งํ๋ ๊ฐ๋ฐ์ฌ์
์ ์ดํด๋ณด์๋ค. ๋๋์จ์ฒ์ ์ง์ญ ์์ฐ์ ํฌ๊ฒ ์ ํ์์ฐ์ธ ์ญ์ฌยท๋ฌธํ์์ฐ, ์์ฐยท์ํ์์ฐ, ์จ์ฒ์์ค์์ฐ์ผ๋ก ๋ฌดํ์์ฐ์ธ ์ถ์ ยทํ์ฌ, ์ ํต์์ ๋ก ๊ตฌ๋ถํ์ฌ ๊ทธ ํน์ฑ๊ณผ ๊ฐ์น ํ์ฉ๋ฐฉ์์ ๋์ถํ๋ค. ๋๋์จ์ฒ์ ์งํ๋ ์ฌ์
์ ์จ์ฒ์ด๋ผ๋ ํน์์ฑ์ด ๋ํ๋์ง ์๋ ์ผ๋ฐ ๋์๊ฐ๋ฐ์ฌ์
์ด ์ฃผ๋ก ์ถ์ง๋์๊ณ , ๋์ฌ์ง ๋ด ๋
น์ง๊ณํ์ด ์ ๋๋ก ์ด๋ค์ง์ง ์์ ์จ์ฒ๊ด๊ด ๋์๋ก์ ๋ธ๋๋์ ๊ฐ์น๋ฅผ ์ฐฝ์ถํ์ง ๋ชปํ๋ค.
๋ท์งธ, ๋๋์จ์ฒ์ ์จ์ฒ๊ฐ๋ฐ ๊ณผ์ ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ฌํ์ ํน์ง๊ณผ ๊ณต๊ฐ์ ๋ณํ๋ฅผ ๋ถ์ํ์ฌ ๋๋์จ์ฒ์ ๊ณต๊ฐ๋ฌธํ์ ํน์ฑ์ 3๊ฐ์ง๋ก ์ ๋ฆฌํ ์ ์์๋ค. ๊ณผ๊ฑฐ ๋น์ผ์์ ์ธ ์จ์ฒ๋ฌธํ๋ฅผ ์ฆ๊ธฐ๋ฉฐ ์ฑํํ๋ ๊ต์ธ์ ์จ์ฒํด์์ง์์ ๋์ํ ๋ฐ ์ ํฅํ ๋ฑ์ ๋ฐ๋ผ ์ผ์์ํ ์ ๋จ์ํ ๋ชฉ์ ๋ฐ ํด์ ๋ฑ ์ฃผ๋ฏผ์ ์๋ฝ๊ณต๊ฐ์ ์ํ ์ฅ์๋ก ๋ณ๋ชจํ๋ค. ๋๋์จ์ฒ์ ์ ํต์จ์ฒ์ง๋ก์ ๋ง์ ์ญ์ฌ์ ๊ฐ์น๋ฅผ ๋ดํฌํ๊ณ ์์ง๋ง, ๋๋์จ์ฒ์ ํน์์ฑ์ด ๋ํ๋์ง ์๋ ๋์๊ฐ๋ฐ๋ก ํด์๋์ด ์ด๋ฆ๋ง ๋จ์์๋ ์ ํต์จ์ฒ์ง๋ก ๋จ๊ฒ ๋์๋ค. ๋ํ ๋๋์จ์ฒ์ ๋ณธ๋ ์๋ คํ ์์ฐ๊ฒฝ๊ด๊ณผ ํจ๊ป ์จ์ฒ ํด์์ง๋ก์์ ์ด๋ฏธ์ง๋ฅผ ๊ฐ์ง๊ณ ์์์ง๋ง, ์์ฐ๊ณผ ๋จ์ ๋ ๋์๊ฐ๋ฐ๋ก ๋๋์จ์ฒ์ ๋์ฌ ๋ด ๋
น์ง๋ ๊ฑฐ์ ์์ผ๋ฉฐ ํฐ ๋
น์ง ์ถ์ธ ๊ธ์ ์ฐ๊ณผ ์จ์ฒ์ฒ๊ณผ ์ฐ๊ฒฐ๋์ง ๋ชปํ๊ณ ์๋ค.
๋๋์จ์ฒ์ ์ ํต์จ์ฒ์ง๊ตฌ๋ก์ ์ฌํ๋ฌธํ์ , ๊ณต๊ฐ์ ์ผ๋ก ๊ฐ์น๊ฐ ํฌ์ง๋ง, ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์์ ๋๋์จ์ฒ์ ํน์์ฑ๊ณผ ์ญ์ฌ์ฑ์ด ์์ธ๋ ์ฑ ๋จ์ ๋์คํ ๋๋ ์๋นํ ๊ด๊ด์ง๋ก ์ ๋ฝํ์๋ค. ๊ทธ๋ฌ๋ ๋๋์จ์ฒ์ ๋ํ ์ต๊ทผ ์ฐ๊ตฌ๋ ๊ฑฐ์ ์์ผ๋ฉฐ, ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์์ ๋ํ๋๋ ๋๋์จ์ฒ์ ๋ฌธ์ ์ ๋ฐ ํน์ฑ์ ๋ํ ์ฐ๊ตฌ๊ฐ ์ด๋ค์ง์ง ์์๋ค. ๋๋์จ์ฒ์ ์ฌ์์ด ํ์ํ ์์ ์์ ์ง๊ธ๊น์ง์ ๋๋์จ์ฒ ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์ ์ง๋จํ์ฌ ๊ทธ ๋ฌธ์ ์ ๊ณผ ํน์ฑ์ ํ์
ํ ํ์๊ฐ ์๋ค. ๊ทธ๋ฐ ์ ์์ ๋ณธ ๋
ผ๋ฌธ์ ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ ๊ฐ๋ฐ๊ณผ์ ์์์ ๋๋์จ์ฒ ํน์ ์ ์์ฐ๊ฒฝ๊ด๊ณผ ๊ด๊ด์ ๊ฐ์น๊ฐ ์ด๋ ํ ์ฌํ์ ํน์ง ์์ ์ด๋ป๊ฒ ๊ณต๊ฐ์ ์ผ๋ก ๋ณ์งํ๋์ง ํ์
ํ๋ค๋ ๊ฒ์ ์์๊ฐ ์์ผ๋ฉฐ, ์์ผ๋ก ๋๋์จ์ฒ์ ๊ธ์ ์ ์ผ๋ก ์ฌ์ํ ์ ์๋ ๋ฐฉํฅ์ ์ก์์ค๋ค. ๋๋์จ์ฒ์ด ๋์๋ฏผ์ ์ถ์ ์ง ํฅ์์ ์ํ ๊ฑด๊ฐ ๋ฐ ๊ด๊ด์์์ผ๋ก์ ์จ์ฒ์ ์ฒดํํ ์ ์๋ ๊ณต๊ฐ์ผ๋ก ํ์ฉ์ด ๋๋ค๋ฉด ๋ฏธ๋ ๋์ฌ ์ ํด์ยท๋ณด๊ฑด ํ๊ฒฝ์ ๊ณต๊ฐ์ผ๋ก์ ๋ง์ ๊ธฐ์ฌ๋ฅผ ํ ๊ฒ์ด๋ค.์ 1์ฅ ์๋ก 01
1์ . ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ ๋ฐ ๋ชฉ์ 01
1. ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฐ๊ฒฝ 01
2. ์ฐ๊ตฌ ๋ชฉ์ 04
2์ . ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฒ์ 05
1. ๊ณต๊ฐ์ ๋ฒ์ 05
2. ๋ด์ฉ์ ๋ฒ์ 07
3์ . ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฐฉ๋ฒ 08
4์ . ์ ํ์ฐ๊ตฌ ๊ฒํ 11
1. ๊ด๋ จ ์ ํ์ฐ๊ตฌ ๋ํฅ 11
2. ์์ฌ์ ๋ฐ ์ฐ๊ตฌ์ ์ฐฉ์์ 17
5์ . ์ฐ๊ตฌ์ ํ๋ฆ 19
์ 2์ฅ ๊ตญ๋ด ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ํํฉ ๋ฐ ํน์ง 20
1์ . ๊ตญ๋ด ์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ํํฉ 20
1. ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ์ง์ ๋ฐ ํํฉ 20
2. ์จ์ฒ๊ฐ๋ฐ์ ์ญ์ฌ์ ์ ๊ฐ 25
3. ์จ์ฒ์ ์ ์ฑ
๋ณํ 30
4. ๊ด๊ด์์ฅ์ ๋ณํ์ ๋ฐ๋ฅธ ์จ์ฒ์ ์ญํ ๊ณผ ๊ธฐ๋ฅ 41
2์ . ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ์ ํ ๋ฐ ํน์ง 45
1. ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ์ ํํ๋ฅผ ์ํ ์งํ ๋ฐ ๊ตฌ๋ถ 45
2. ๊ตฌ๋ถ์ ๋ฐ๋ฅธ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ํน์ง 50
3. ์ฐ๋ฆฌ๋๋ผ ์จ์ฒ์ง๊ตฌ ์ ํํ 54
4. ์๊ฒฐ 60
์ 3์ฅ ๋๋์จ์ฒ์ ๊ฐ์น ๋ฐ ๊ฐ๋ฐ์ฌ์
63
1์ . ๋๋์จ์ฒ์ ๊ฐ์น 63
1. ์ญ์ฌ์ ๊ฐ์น 63
2. ๋๋์จ์ฒ ์ง์ญ์์ฐ์ ํํฉ 65
2์ . ๋๋์จ์ฒ์ ๊ฐ๋ฐ๊ณํ ๋ฐ ์ฌ์
79
1. ์์ ๋ฐ ๊ด์ญ ๊ด๋ จ๊ณํ ๊ฒํ 79
2. ๋๋์จ์ฒ ์ฃผ์์ฌ์
๋ถ์ ๋ฐ ๊ฐ๋ฐ ํน์ฑ 82
์ 4์ฅ ๋๋์จ์ฒ์ ๊ณต๊ฐ๋ฌธํ์ ํน์ฑ ๋ถ์ 92
1์ . ๋๋์จ์ฒ์ ๊ด๊ด๊ฐ๋ฐ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ฌํ์ ํน์ง 92
1. ์ฃผ์ ์ ์ฑ
๋ฐ ์ญ์ฌ์ ์ฌ๊ฑด์ ๋ฐ๋ฅธ ์ฌํ์ ํน์ง 92
2. ๋๋์จ์ฒ์ง๊ตฌ์ ์ด๋ฏธ์ง ๋ณํ 111
2์ . ๋๋์จ์ฒ์ ๊ณต๊ฐ์ ๋ณํ ๋ฐ ํน์ง 121
1. ์จ์ฒ๊ฐ๋ฐ์ ๋ฐ๋ฅธ ๋๋์จ์ฒ์ ๊ณต๊ฐ๋ณํ 121
2. ์ฃผ๋ณ ์์ฐ์์ ํ์ฉ ๋ฐ ํน์ฑ 137
3์ . ๋๋์จ์ฒ์ ๊ณต๊ฐ๋ฌธํ์ ํน์ฑ ๋ถ์ ๋ฐ ์ข
ํฉ 145
1. ๋์ฌ ์ ์จ์ฒํด์์ง์ ์ผ์์ ์๋ฝ๊ณต๊ฐํ 145
2. ์ญ์ฌ์ ๊ฐ์น๊ฐ ํด์๋ ์ ํต์จ์ฒ 146
3. ์์ฐ๊ณผ ๋จ์ ๋ ๋์ ๊ฐ๋ฐ 147
์ 5์ฅ ๊ฒฐ๋ก 149
1์ . ์ฐ๊ตฌ์ ์์ฝ ๋ฐ ์์ฌ์ 149
2์ . ์ฐ๊ตฌ์ ํ๊ณ 152
[์ฐธ๊ณ ๋ฌธํ] 153
[Abstract] 158Maste
Development of omnidirectional electromagnetic transducers for single mode Lamb wave generation
ํ์๋
ผ๋ฌธ (๋ฐ์ฌ)-- ์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ : ๊ธฐ๊ณํญ๊ณต๊ณตํ๋ถ, 2016. 2. ๊น์ค์.This thesis is concerned with the development of two types of omnidirectional electromagnetic transducers tuned for generation of a single mode Lamb wave in a plate-like structure. Omnidirectional Lamb wave transducers may be preferred for efficient defect imaging in a plate. With an array consisting of them, the entire region can be effectively covered by the same inspection system and the imaging algorithm can be simple. One of the major issues in them is generation of only a single mode Lamb wave. When an excitation frequency is high, several Lamb wave modes are simultaneously generated to complicate signal processing and lower the accuracy of defect detection. Therefore, newly-designed omnidirectional transducers tuned for a single mode Lamb wave need to be developed.
To generate a single mode Lamb wave, two types of transducers, called an omnidirectional Lamb wave magnetostrictive patch transducer (OL-MPT) and an omnidirectional Lamb wave electromagnetic acoustic transducer (OL-EMAT) are developed. Firstly, the OL-MPT which can generate the S0 or A0 modes Lamb wave selectively is proposed. Because the circular magnetostrictive patch of the OL-MPT works as a wavelength filter, the relation between the wavelength of the generated Lamb wave and the diameter of the patch is found from modal analysis and a set of experiments.
Secondly, the OL-EMAT tuned for S0 mode Lamb wave is developed. A spiral double coil is applied to the OL-EMAT for maximizing the S0 mode and suppressing the accompanied A0 mode. Because the diameters and the widths of the double coil are the key factors determining the amplitudes of the S0 and A0 modes, a parameter study on the double coil is performed theoretically.
Finally, the defect imaging with an array consisting of the developed transducers is performed in a plate. For this, the defect imaging system including hardware and software is developed. And then the system is applied for crack detection in a plate.Chapter 1 Introduction 1
1.1 Motivation 1
1.2 Research objectives 4
1.3 Thesis outline 5
Chapter 2 Lamb waves in an isotropic plate 7
2.1 Introduction 7
2.2 Rayleigh โ Lamb frequency equations 9
2.3 Dispersion characteristics 14
2.4 Selection of Lamb wave modes 17
Chapter 3 Magnetostrictive patch transducer for omnidirectional Lamb waves 22
3.1 Introduction 22
3.2 Principle of MPTs 24
3.2.1 Magnetostriction 24
3.2.2 Magnetostrictive constitutive equations 25
3.2.3 Wave generation mechanism of an MPT 27
3.2.4 Various MPTs for plate inspection 28
3.3 Proposed OL-MPT for S0 mode generation 30
3.3.1 Configuration 30
3.3.2 Lamb wave mode and omnidirectivity 32
3.3.3 Frequency characteristics 35
3.4 Wavelength-diameter relation 36
3.4.1 Modal analysis of the magnetostrictive patch 37
3.4.2 Patch mode shape and the Lamb wave wavelength 40
3.5 Finite element analysis 42
3.5.1 Modeling of an OL-MPT with COMSOL Multiphysics 42
3.5.2 Verification of the wavelength-diameter relation 44
3.6 A0 mode generation with OL-MPTs 45
3.7 Optimal configurations of a magnet and a patch 48
3.8 Summary 50
Chapter 4 Electromagnetic acoustic transducer for omnidirectional Lamb waves 72
4.1 Introduction 72
4.2 Principle of EMATs 75
4.2.1 Wave generation mechanism of an EMAT 75
4.2.2 Wave reception mechanism of an EMAT 76
4.3 Proposed OL-EMAT for S0 mode generation 78
4.3.1 Configuration 78
4.3.2 Analysis of generated waves 79
4.3.3 Design variables for a double coil 82
4.4 Wavelength-Diameter relation 84
4.5 Optimization for mode selectivity 89
4.6 Verifications 91
4.6.1 Analytical verification 91
4.6.2 Experimental verification 92
4.7 Larger-diameter double coil and triple coil 95
4.8 Effect of the lift-off 97
4.9 Summary 99
Chapter 5 Defect imaging with OL-MPTs in a plate 131
5.1 Introduction 131
5.2 Development of a defect imaging system 133
5.3 Lamb wave focusing in a plate 134
5.4 Defect imaging in a plate 136
5.5 Summary 140
Chapter 6 Conclusions and future works 150
6.1 Conclusions 150
6.2 Suggestions for future works 152
Appendix A Development of the defect imaging system 153
A.1 Multi-channel function generator 153
A.2 Multi-channel power amplifier 154
A.3 Multi-channel preamplifier 156
A.4 Multi-channel data acquisition system 156
Appendix B Gabor pulse for excitation 164
B.1 Gabor pulse 164
References 168
Abstract (Korean) 180Docto
์์ธ๊ณผ ๋ด์์ ์ผ๋ฐ์ ๋์์ค๊ณ๋ฌธ์ ์ ๋ํ ๊ท์ ๋ฐฉ์ ๋น๊ต
ํ์๋
ผ๋ฌธ(์์ฌ) --์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ :ํ๋๊ณผ์ ๋์์ค๊ณํ์ ๊ณต,2008.2Maste
Urban Design for Shared Space: Achievements and Challenges in Sejong-City
ํ์๋
ผ๋ฌธ(๋ฐ์ฌ)--์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ :๊ณต๊ณผ๋ํ ํ๋๊ณผ์ ๋์์ค๊ณํ์ ๊ณต,2020. 2. ๊ถ์์.์ด ์ฐ๊ตฌ๋ ์ธ์ข
์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๊ด๋ จ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์ด ์ด๋ค ์๋๋ก ๋ง๋ค์ด์ก๋์ง, ํ์ค์์๋ ์ ๊ตฌํ๋์๋์ง ์ดํด๋ณด๋ ๊ฒ์ด ๋ชฉ์ ์ด๋ค. ํ๋ ์ ๋์์์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๊ฐ์น๋ ์ ์ฐจ ๊ฐ์กฐ๋๊ณ ์๋ค. ๊ณต๊ณต์ ์ฌ์ ๊ณต๊ฐ์ ๊ฐ๋ฐฉ์ํด์ผ๋ก์ ๊ณต๋์ฒด๋ฅผ ํ์ฑํ์ํค๊ณ ๊ด๋ฆฌ์ฃผ์ฒด๊ฐ ์๋ก ๋ค๋ฅธ ๊ณต๊ฐ์ ๊ณต์ ํ๊ฒ ํ์ฌ ์๋ก์ด ๊ฐ์น๋ฅผ ์ฐฝ์ถํ๊ณ ์ ํ๋ค. ๊ณํ๊ฐ๋ค์ ๊ณต๊ณต์์ญ์ ํ์ฅํ๋ฉด ์๋ฏผ๋ค์ ์ ํ ์์ง๋ฅผ ์ด๋์ด๋ผ ์ ์๋ค๊ณ ๊ธฐ๋ํ๊ธฐ๋ ํ๋ฉฐ, ์ ๋ถ๋ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ํตํด ๋ถ์กฑํ ๊ณต๊ณต๊ณต๊ฐ์ ๊ฒฝ์ ์ ์ผ๋ก ํ๋ณดํ๊ณ ์ ํ๋ค.
๊ทธ๋ฐ๋ฐ ์ธ์ข
์๋ด ์ผ๋ถ ๊ณต๊ฐ์์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ๊ณํํ์ง๋ง ์๋๋๋ก ์คํํ์ง ๋ชปํ ๊ฒฝ์ฐ๊ฐ ๋ฐ์ํ์๋ค. ์ธ์ข
์๋ ํ ์ ๋์์ ๋นํด ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๊ด๋ จ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์ ํ๋ฐํ ์๋ฆฝํ๋ค. ์ ์ฒด ์ ๋์ ๊ณํ๊ฐ๋
์์๋ถํฐ ์ํ๊ถ์ค๊ณ, ์ฉ๋ ๋ฐ ํ์ง๋จ์์ง์นจ์ ์ด๋ฅด๊ธฐ๊น์ง ๋ค์ํ ๊ณต๊ฐ์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๊ฐ๋
์ด ๋ค์ด๊ฐ๋ค. ์ง์นจ์ ๋ฐ๋ผ ๋ฌผ๋ฆฌ์ ์ธ ๊ณต๊ฐ๊น์ง๋ ์์ฑํ์์ง๋ง ๊ด๋ฆฌยท์ด์๋จ๊ณ์์ ๋ฌธ์ ๊ฐ ์๊ฒผ๋ค. ์ฌ์ ๊ณต๊ฐ์ ๊ณต๊ณต์ฑ ๊ฐ๋
์ ๋ฃ๋ ๊ฒ์ ์ด๋ ค์ด ์ผ์ด๋ค. ๊ณต๊ฐ์ ์์ ์ ๊ด๋ฆฌ ์ฃผ์ฒด๊ฐ ์๋ฏผ์ด๊ธฐ ๋๋ฌธ์ด๋ค. ์ฌ์ ๊ณต๊ฐ์ ๊ฐ๋ฐฉํ๊ณ ์๋ก ๋ค๋ฅธ ์ดํด ๊ด๊ณ์๋ค ๊ฐ ๊ณต๊ฐ์ ๊ณต์ ํ๋ ์ ์ฑ
์ ์คํ์ํค๋ ค๋ฉด ํด๋น ๊ณต๊ฐ์ ๊ด๋ฆฌ์์ธ ์ผ๋ฐ ์๋ฏผ๋ค์ด ์ ์ฑ
๊ณผ์ ์ ์ฐธ์ฌํ๊ณ ์ค์ค๋ก ์์ง์ฌ์ผ ๊ฐ๋ฅํ๋ค. ์๋ฏผ๋ค์ด ๊ณต์ ์ธ ์ฑ
์๊ณผ ์ญํ ์ ํด์ผ ํ๋ ์ํฉ์ ๋์ด๊ฒ ๋์ง๋ง ํ์ค์์๋ ์ด์์ ๋ฐ์๋ค์ด์ง ๋ชปํ๊ณ ๊ฐ ๊ณต๊ฐ์ ์ด์ต ์ฃผ์ฒด ๋ค ๊ฐ ์ถฉ๋์ด ์ผ์ด๋๊ฒ ๋๋ค.
๊ณํ๊ฐ์ ์ด์๊ณผ ์ด์ฉ์์ ํ์ค์ฌ์ด์๋ ๊ดด๋ฆฌ๊ฐ ์๋ค. ํนํ ์ ๋์์์๋ ๊ธฐ์ฑ์๊ฐ์ง์ ๋นํด ์คํ์ ์ธ ๋์์ค๊ณ๊ฐ๋
๋ค์ด ๋์
๋์ง๋ง, ์ด๋ฌํ ๊ฐ๋
๋ค์ ๋๊ฒ ์๋ก ์ ์ธ ๊ฒ๋ค๋ก ๋ณธ๋ ์๋ํ๋ ํจ๊ณผ๋ฅผ ๋ฌ์ฑํ๋์ง๋ ๊ฐ๋ฐ ์ดํ์๋ ์ ์ ์๋ค. ์ค์ ํ์ฅ์ ๊ฐ๋ณด์๋ ์ค๊ณ ์๋๋๋ก ์ ์๋๋์ง ๋ชปํ๋ ๊ฒฝ์ฐ๊ฐ ์์๋ค. ๋์์ค๊ณ์ ์ํด ๊ท์จ๋๋ ๋์ํ๊ฒฝ์ ๋ชจ์ต์ ๋ง์ ์๋ฏผ๋ค์ ์ถ์ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น๋ฉฐ ์ฌํ์ ์ผ๋ก๋ ํฐ ๋น์ฉ๊ณผ ํธ์ต์ ๋ฐ์์ํจ๋ค. ๋๋ฌธ์ ๋ชจ๋ ๋์์ค๊ณ์ ์ธ ์ฒ์น์ ๋ํด์ ๊พธ์คํ ์ฐ๊ตฌ์ ๊ฒ์ฆ์ด ํ์ํ๋ฐ ์์ง๊น์ง ์ผ๋ฐ ์๋ฏผ์ ๊ด์ ์์ ๋ณธ ๋์์ค๊ณ ๊ฐ๋
์ ๋ํ ๋
ผ์๋ ๋ถ์กฑํ ํธ์ด๋ค. ์๋ฏผ๋ค์ ์ง์ง๋ ํธ์์ด ์ ์ ๋ถ๋ถ์ด ๋ฌด์์ด๋ฉฐ, ์ ๊ทธ๋ ๊ฒ ๋์๋์ง ์์๋ณด๋ ๊ฒ์ด ์ค์ํ๋ค.
์ด ์ฐ๊ตฌ์์๋ ์จ๋ผ์ธ ๋ฏผ์ ๊ฒ์๋ฌผ์ ๋ถ์ํ์ฌ ์ธ์ข
์๋ฏผ๋ค์ด ๋ถ๋ง์ ๊ฐ๋ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ์ฌ๋ก๊ฐ ๋ฌด์์ธ์ง ํ์ํ์๋ค. ์ด๋ฅผ ํ ๋๋ก ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก, ํตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค, ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ฌ๋ก๋ฅผ ์ ์ ํ์ฌ ๋ค์ ๋ถ์ํ์ ์ด์ฉํ์ฌ ์กฐ์ฌยท๋ถ์ํ์๋ค. 1) ๊ฐ ์ค๊ณ์ง์นจ์ ๊ฐ๋
๊ณผ ๋ชฉํ๋ฅผ ํตํด ๊ณํ์๋๋ฅผ ํ์
ํ์๋ค. 2) ๊ฐ ์ฌ๋ก๋ณ ๋ชฉํ(ํ ์ง์ ์ง์ฝ์ ์ด์ฉ, ์์คํจ์จ์ฑ ํฅ์, ๋ณดํ์ฐ๊ฒฐ์ฑ ๊ฐํ)๊ฐ ๋ฌ์ฑ๋์๋์ง ์กฐ์ฌํ๋ค. 3) ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉ, ๊ณต์ ๋ฅผ ํตํด ๊ณต๋์ฒด์ ๊ธ์ ์ ์ํฅ์ ์ฃผ์๋์ง ์กฐ์ฌํ๊ณ , 4) ๊ฐ ์ดํด ๊ด๊ณ์๋ค์ด ๊ณํ์ ์ผ๋ง๋ ์ดํดํ๊ณ , ์ด๋ป๊ฒ ์ธ์ํ๋์ง ํ์ํ์๋ค. 5) ๊ณํ๊ณผ์ ์ด ๊ณต์ ํ์ง, ์ ์ฐจ๋ ํ๋นํ์ง ๊ฒํ ํ์๋ค. 6) ํ๊ฒฝ์ ์ ์ ์ํด์ ์ค์น๋์๋์ง, ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ํ๋๋ฐ ์ ํฉํ ๊ณํ์ด์๋์ง ์คํ๋ฅผ ์กฐ์ฌ ํ์๋ค.
์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ ์ฒซ์งธ, ์ธ์ข
์ ์ ์ฒด ์ํ๊ถ ์ค์ฌ์ ๊ณต์, ๊ต์ก, ์ฒญ์ฌ, ๊ตํต, ์์
๋ฑ ๋ค์ํ ์์ค์ ๋ฐฐ์นํ์ฌ ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ์ ๋ชฉํ์ค ํ๋์ธ ํ ์ง์ ์ง์ฝ์ ์ด์ฉ์ ๋ฌ์ฑํ๋ค๊ณ ๋ณผ ์ ์๋ค. ์ค์ ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ๋ฅผ ์ค์ฌ์ผ๋ก ์ ๋์ธ๊ตฌ๊ฐ ๋๊ฒ ๋ถํฌํ์ผ๋ฉฐ, ๋ค์ํ ์ฃผ๋ฏผ์์นํ๋ก๊ทธ๋จ์ด ์ ๊ณต๋์ด ๊ณต๋์ฒด ํ์ฑํ์๋ ๊ธฐ์ฌํ๋ค๊ณ ๋ณผ ์ ์๋ค. ํ๊ต๋ ์ค๋ด์ฒด์ก๊ด์ ์ค์ฌ์ผ๋ก ๊ฐ๋ฐฉ์ด ์ ๋๊ณ ์๋ ํธ์ด๋ค. ๋ค๋ง ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ผํฐ์ ๊ฐ๋
์ด ์ด๊ธฐ๋ณด๋ค ์ฝํ๋ ์ธก๋ฉด์ด ์์๋ค. ํ์๋ ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ๋ ํ๊ต๋ฅผ ์ค์ฌ์ผ๋ก ์ฌ๋ฌ ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ํ๋๋ก ๊ณํํ์๋ค. ๊ทธ๋ฐ๋ฐ ํ์์คํ๊ต ์์์ฅ ๊ฐ์ฅ์ด ์ง์ฐ๋๊ณ ์ฃผ๋ฏผ๋ค์ ์ถ์
๊ณผ ๊ด๋ จํด ๊ฐ๋ฑ์ด ์ผ์ด๋๋ ๋ฑ ๋ฌธ์ ๊ฐ ์๊น์ ๋ฐ๋ผ ์ ์ฐจ ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ์์ ๊ต์ก์์ค์ ์ ์ธ๋๊ณ ๊ฒฐ๊ตญ ๊ณํ๊ฐ๋
์ ์ถ์๋์๋ค. ์๋ฏผ๋ค์ ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ๋ฅผ ๋์ฌ๋ฌด์ ๋ด์ง ๋ณต์ง๊ด ๋ฑ์ด ํผํฉ๋ ๊ฑด๋ฌผ๋ก ์ธ์ํ๊ณ ์์๋ค. ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉ์๊ฐ์ด๋ ๋๊ด์ ์ฐจ์ ๋ํ ๋ถ๋ง๋ ๋์๋ค. ์์ค์ ๋ณด๋ค ์์ ๋กญ๊ฒ ์ด์ฉํ ์ ์๋๋ก ์์ ๊ฐ๋ฐฉ์ ์ํ๋ ๋ฏผ์์ด ์์์ง๋ง ๊ด๋ฆฌ ์ธ๋ ฅ์ด ๋ถ์กฑํ์ฌ ์ ์ด๋ฃจ์ด์ง์ง ์๋ ์ค์ ์ด๋ค. ํ๊ต์์ค์ ๊ฒฝ์ฐ์๋ ๋ณด์, ์์ , ๊ด๋ฆฌ ๋ฑ ๋ฌธ์ ๋ก ๊ฐ๋ฐฉ์ ๊บผ๋ฆฌ๋ ์ฌ๋ก๋ ์์๋ค. ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ ๋ด ๊ณต๋์ฒด ํ๋ก๊ทธ๋จ ์ด์๊ณผ ๊ด๋ จํด ์์๋ด์ฌ์์๊ฒ ์ง๋์น๊ฒ ์์กดํ๋ ๊ฒ์ด๋ ์ฌํ์ ์ฝ์์ธ ํ์๋ค์ ์์ ์ ๋ํ ๊ด์ ์ด ๊ฒฐ์ฌ๋์ด ์๋ ๊ฒ๋ ๋ฌธ์ ์๋ค. ์ฃผ๋ฏผ๋ค์๊ฒ ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉํ๋ ๊ฒ์ ๋๋ค์ ์ฌ๋๋ค์๊ฒ ์ด์ต์ด ๋์๊ฐ๋ ์ผ์ด์ง๋ง, ์ผ๋ถ์๊ฒ๋ ๊ณต์ ํ์ง ๋ชปํ ์ํฉ์ด ๋ ์๋ ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ด๋ค. ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ์ ์ ํฉํ์ง ์๋ ์์ค์ค๊ณ๋ ๋ฐ๊ฒฌ๋์๋ค. ํ๊ต ์ฒด์ก๊ด์ ํ์ฅ์ค์ด ์ค์น๋์ด ์์ง ์๊ฑฐ๋, ๋์๊ด์์ค์ด ํ ์์ค๊ณผ ์ธ์ ํด ์์ด ์์์ด ๋ฐ์ํ ๊ฒฝ์ฐ์ด๋ค. ๊ทธ๋ผ์๋ ๋ถ๊ตฌํ๊ณ ํ์๋ ์๋ฏผ๋ค์ด ์ฃผ๋์ ์ผ๋ก ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ๋ฅผ ์ด์ฉํ ์ฒดํ ํ๋ก๊ทธ๋จ์ ๋ง๋ค์ด ์ด์ํ ๊ฒ๊ณผ 6-4์ํ๊ถ ๊ทผ๋ฆฐ๊ณต์ ๋ด์ ์ด๋์ฅ์ ์ค์นํ์ฌ ์ธ์ข
์์ฒญ์ ์ด์ยท๊ด๋ฆฌ ํ์ ํ์๊ณผ ์ฃผ๋ฏผ์ด ํจ๊ป ์ฌ์ฉํ๋๋ก ํ ๊ฒ๋ค์ ๊ณํ ๊ฐ๋
์ ํ๋นํ ์๋๋ก์จ ์ง์ผ๋ณผ ๋งํ๋ค.
๋์งธ, ํตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค์ ์ด์ ๋จ์ง ์ฃผ๋ฏผ๋ค๋ผ๋ฆฌ ์๋ก ๋ค๋ฅธ ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ํ์ฌ ํจ์ฉ์ฑ์ ๋์ด๊ณ ๊ณต๋์ฒด๋ฅผ ๊ฐํํ๊ณ ์ ํ ๊ฒ์ด๋ค. ๋์ ์ ์ฒด์ ์ผ๋ก๋ 12๊ฐ ๊ตฌ์ญ์ด ๊ณต๋์ผ๋ก ๋ถ์๋์๋๋ฐ ์ด์ค 7๊ตฌ์ญ์ด ๊ณต๋๊ด๋ฆฌ ๋๋ ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ํ๊ณ ์์๋ค. 7๊ตฌ์ญ ์ค 3๊ตฌ์ญ์ ์๋์ฃผํ์ด์์ผ๋ฉฐ, 3๊ตฌ์ญ์ ๊ฐ๋ฐ ๋จ์ง์ ์ธ๋์๊ฐ 144์ธ๋์์ 472์ธ๋ ์ ๋์ ์๊ท๋ชจ๋จ์ง๋ก์ ๊ฒฝ์ ์ ์ธ ์ด์ ๋ก ์ฃผ๋ฏผ๋ค์ด ์ ๊ทน์ ์ผ๋ก ๊ณต๋๊ด๋ฆฌ ๋๋ ์์ค ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ํ๋ ๊ฒฝ์ฐ๋ค. ๋๋จธ์ง 1๊ตฌ์ญ์ธ 2-2์ํ๊ถ ์๋ธ๋ง์ 10,11,14๋จ์ง์์๋ง ๊ณํ ์๋๋๋ก ๊ฐ ๋จ์ง์ ๋ค์ํ ์์ค์ ์๋ก ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ํ๊ณ ์์์ผ๋ ์ฃผ๋ฏผ ๊ฐ ํฉ์์ ์ด๋ฅด๋ ๊ณผ์ ์์ ์ธ๋์ ๋ฐ ๊ฐ ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค์ ๊ด๋ฆฌ๋น์ฉ ์ฐจ์ด๋ก ์ธํด ์๊ฒฌ ๋๋ฆฝ๊ณผ์ ์ ๊ฒช์๋ค. ๋จ์ง๋ณ๋ก ์๋ก ๋ค๋ฅธ ์์ค์ด ๋ค์ด๊ฐ๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์์ค ํจ์จ์ฑ์ ํ๋ณด๋์์ง๋ง, ๊ฐ์ ์ด์ ๋ก ์์ค์ ๋ค์ด๊ฐ๋ ๋น์ฉ๊ณผ ์์ต์ด ๋ฌ๋ผ์ง์ด ๊ณต์ ์ฑ์ ๋ฌธ์ ๊ฐ ์๊ธด ๊ฒ์ด๋ค. ๊ฐ๋ฑ์ด ์ผ์ด๋ ๋ ๋ค๋ฅธ ์์ธ ์ค ํ๋๋ ๊ณํ์ ๋ํ ์ดํด๋ถ์กฑ์ด๋ค. ์ํํธ ์
์ฃผ ์ด๊ธฐ ์ผ๋ถ ์ฃผ๋ฏผ๋ค์ ๊ณต๋๊ด๋ฆฌ์ ํตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค์ ๊ฐ๋
์ ํผ๋ํ์๋ค. ๋ฒ์ ์ผ๋ก๋ ์ด ๋ ๊ฐ์ง ๋ชจ๋ ์ฃผ๋ฏผ๋ค์ ๊ณผ๋ฐ์์ ๋์๋ฅผ ๋ฐ์์ผ ํ๋ ๊ฒ์ด์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์ด๋ฅผ ๋์์ ์งํํ๋ คํ์๋ค. ๊ทธ๋ฐ๋ฐ ์๋ธ๋ง์ 10,11,14๋จ์ง๋ ์ธ ๋จ์ง ์ธ๋์์ ํฉ์ด 1,500์ธ๋๊ฐ ๋์ด ๊ณต๋๊ด๋ฆฌ๊ฐ ๋ถ๊ฐ๋ฅํ์๋ค. ๊ด๋ฆฌยท์ด์ ๋ฉด์์ ๋ฏธํกํ ์ ๋ ์์๋ค. ์ผ๋จ ๊ด๋ฆฌ์ฌ๋ฌด์๋ ์
์ฃผ๋ฏผํ์ํ๊ฐ ๊ฐ๋ณ ๋จ์ง์ ๋ค์ด์๊ฒ ๋๋ฉด ์ด๋ค์ ํฉ์น๊ฑฐ๋ ์์ค์ ๊ณต์ ํ๋ ๊ฒ์ด ์ฝ์ง ์์๋ค. ๊ฐ์ธ์ด๋ ๋จ์ฒด๋ ์๋ก์ ์ํฉ์ ๋น๊ตํ๋ฉฐ ๋ณธ์ธ๋ค์ ์ด์ต์ ์ต์ฐ์ ์ผ๋ก ์๊ฐํ ์๋ฐ์ ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ด๋ค. ๊ทธ๋ฐ๋ฐ ์ ๋์์ผ๋ก๋ ์
์ฃผ์๋ํํ์๊ฐ ๊ตฌ์ฑ๋์ด์ผ๋ง ๊ณต๋๊ด๋ฆฌ ๋ฐ ์์ค์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ๊ฒฐ์ ํ ์ ์์๋ค. ๋ํ ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค์ ๋๋ถ๋ถ ๊ฐ๋ก๋ณ์ ์ค์นํ์๊ณ ์์ฐ๊ฐ์ ๋ฐ ๊ฐ๋ฐฉ๊ฐ์ ๋์ด๊ธฐ ์ํด ์ธ๋ฒฝ์ ํฌ๋ช
ํ ์ฌ์ง๋ก ํ๋ผ๊ณ ๊ท์ ํ์์ผ๋, ํ์ค์์๋ ๋๋ค์ ์์ค ์ฐฝ๋ฌธ์ ๋ถํฌ๋ช
ํ ํ๋ฆ์ ๋ถ์ด๊ณ ์์๋ค. ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ผ๋ ๊ฒ์ด ์์น๋ ์ฌ๋ฃ ๋ฑ ๋ฌผ๋ฆฌ์ ์ธ ์์์ ๋ํ ์ง์นจ๋ง์ผ๋ก ์คํ๋๊ธฐ ์ด๋ ต๋ค๋ ๊ฒ์ ์์ฌํ๋ค.
์
์งธ, ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก๋ ์ฌ๋๋ค์ ๋ณดํ ์ฐ๊ฒฐ์ฑ์ ๊ฐํํ๊ณ ์ด์ ์ฃผ๋ฏผ์๊ฒ ๋จ์ง๋ฅผ ๊ฐ๋ฐฉํ์ฌ ๊ณต๋์ฒด๋ฅผ ๊ฐํ์ํค๋ ๊ฒ์ด ๋ชฉ์ ์ด๋ค. ์ธ์ข
์์๋ ์ฝ 68๊ฐ์ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก๊ฐ ์ค์น๋์ด ์๋ค. ํต๋ก๊ฐ ์ง์ ๋ ๊ณต๋์ฃผํ ํ์ง๋ ๋ชจ๋ 43๊ณณ์ผ๋ก ํ ์ ๋์์ ๋นํด ์๋นํ ๋ง์ ๋์ ์ ์ฒด์ ์ผ๋ก ๋ณดํ์์ ๋๊ฐ ๋๋ค๊ณ ํ๊ฐํ ์ ์๋ค. ๋๋ถ๋ถ ์๋ณ๊ณต์, ๊ทผ๋ฆฐ๊ณต์, ํ๊ต๋ ์ฒญ์ฌ, ์์
์์ค ๋ฑ ์ฃผ์ํ ๋ชฉ์ ์ง์ ์ฃผ๊ฑฐ์ง๋ฅผ ์ฐ๊ฒฐํ๊ณ ์์๋ค. ๋ชฉ์ ์ง๋ ์ฌ์ฉ์๊ฐ ๋ถ๋ถ๋ช
ํด ๋ณด์ด๋ ํ์ง์ ํต๋ก๋ฅผ ์ค์นํ ๊ฒฝ์ฐ๋ ํ์ง ๊ท๋ชจ๊ฐ ํฌ๊ณ ์ธ์ ๋์ง ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก ๊ณํ ์ ํ์ ์ฐ๊ฒฐํ๊ธฐ ์ํ ๊ฒฝ์ฐ์๋ค. ๊ทธ๋ฐ๋ฐ ์ผ๋ถ ๊ณํ์ ๋ณด๋ฉด ํต๋ก ์ค์น ๊ธฐ์ค์ด ๋ถ๋ถ๋ช
ํ๋ฉฐ ์ํ๊ถ๋ณ๋ก๋ ๋ค๋ฅด๊ฒ ์ ์ฉ๋์์์ ์ ์ ์์๋ค. ์๋ธ๋ง์3๋จ์ง ๋ด ๋ณดํ๋๋ก๋ ์ธ์ ๋จ์ง ์ด๋ฑํ์์ ํตํ๋ก๋ก ๋น๋ฒํ ์ฌ์ฉ๋๋๋ฐ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก๋ก๋ ์ง์ ๋์ด ์์ง ์์๋ค. ๋ค๋ง ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก๊ฐ ์ ํ ์ค์น๋์ง ์์ 2-2์ํ๊ถ์ด๋ผ๋ ๋ฌผ๋ฆฌ์ ์ธ ๋ณดํ์ฐ๊ฒฐ์ฑ์ด ๋จ์ด์ง์ง๋ ์์๋ค. ๋ด์ฅ ์ค์น๋ฅผ ๊ธ์งํ๊ณ ๋ง์คํฐํ๋์ ํตํด ๋ณดํ์๋์ ์ ์ธ์ฌํ๊ฒ ๊ณํํ๊ธฐ ๋๋ฌธ์ธ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ณด์ธ๋ค. ์ง๊ตฌ๋จ์๊ณํ์ ํตํ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก ์ง์ ์ ๋ง์คํฐํ๋์ ์ธ์ธ ์ ์๋ ๊ฒฝ์ฐ์๋ ์ ์ฉํ๋ฉฐ, ํต๋ก ๋ฐฉํด๋ฅผ ๋ง์ ๊ทผ๊ฑฐ ๋ฐ ๋ฏธ๋ ๊ฐ๋ฐ์์๋ ํต๋ก๋ฅผ ์ค์นํ ๊ทผ๊ฑฐ๋ฅผ ๋ง๋ จํ๋ค๋ ์ ์์๋ ์๋ฏธ๊ฐ ์๋ค. ํํธ ๋๋ค์ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก์์๋ ์ฃผ๋ฏผ ๊ฐ ๊ฐ๋ฑ์ด ๋ฐ์ํ์ง ์์๋๋ฐ, ๊ฐ์ฌ๋ง์3๋จ์ง์์๋ ๋ฌธ์ ๊ฐ ์ผ์ด๋ฌ๋ค. ์ฌ๋ฌ ๋ณตํฉ์ ์ธ ์์ธ์ด ์์๋๋ฐ ์ ๋ณด๋ถ์กฑ, ๋ถํธํ ๋ณดํํ๊ฒฝ, ์ด์ต์ ๋ถํ ๋ฐ ๋น์ฉ๊ฐ๋ฑ ๋ฑ์ด๋ค. ๊ฐ์ฌ๋ง์3๋จ์ง ์ฃผ๋ฏผ๋ค ์ค์๋ ๋จ์ง ๋ด์ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก๊ฐ ์๋์ง ๋ชจ๋ฅด๋ ๊ฒฝ์ฐ๋ ์์๋ค. ๊ฒ๋ค๊ฐ ํต๋ก๊ฐ ๊ฒฝ์ฌ์ง์ ์์นํ๋ฉฐ ์ค๊ฐ์ ๊ณ๋จ์ด ์ค์น๋์ด ์์ด ์ด์ฉ์ด ๋ถํธํ๋ค. ํ์๋ค์ ์ฐจ๋์ด ์ง๋๋ค๋๋ ๋ค๋ฅธ ํตํ๋ก๋ฅผ ์์ฃผ ์ด์ฉํ์ฌ ์ฌ๊ณ ๊ฐ ์ฐ๋ ค๋๋ ์ํฉ์ด์๋ค. ๋ํ ์ฌ์ํ๋ณดํธ, ์์ , ๊ด๋ฆฌ๋น์ฉ์ฆ๊ฐ ๋ฑ์ ์ฐ๋ คํ ์ฃผ๋ฏผ๋ค์ด ๋ฏผ์์ ์ ๊ธฐํ๊ณ ๊ณ๋จ์ ์ค์น๋ ์๋ฆฌ๋ฒ ์ดํฐ๋ฅผ ๋ง๋ ํ์๋ ์ผ์ด๋ฌ๋ค. ์ด์ ๋ฐ๋๋ก ๊ผญ ํ์ํ ๊ณณ์์ ๊ฐ๋ฑ ์์ด ์ด์ฉ๋๋ ๊ฒฝ์ฐ๋ ์์๋ค. ๊ฐ์ฌ๋ง์2๋จ์ง์ ๊ฒฝ์ฐ์ธ๋ฐ, ํ์ง ๊ฒฝ๊ณ๋ถ์ ์ค์น๋์๊ณ ์ธ์ ํ ์ด๋ฑํ๊ต์์ CCTV๋ฅผ ์ค์นํ๊ณ ์ค์ง์ ์ธ ๊ด๋ฆฌ๋ฅผ ํ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ด๋ผ๊ณ ์๊ฐํ๋ค. ๊ฐ์ฌ๋ง์3๋จ์ง์ ๊ฒฝ์ฐ์๋ ์ต๊ทผ์ ๊ฐ๋ฑ์ด ์ค์ด๋ ๋ฐ์๋ ํ๊ต ์ธก์์ ํ์๋ค์ ๋ฐ๋ฆฌ๊ณ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก ์ฒญ์๋ด์ฌ๋ฅผ ์ค์ํ๋ ๋ฑ ์ํ์๋ผ๊ณ ๋ณผ ์ ์๋ ์ด๋ค์ด ๊ด๋ฆฌยท์ด์์ ์ฑ
์์ ์ผ๋ถ ๋๋์ด ๊ฐ์ง ๊ฒ์ด ๋์์ด ๋์๋ค๊ณ ๋ณธ๋ค.
๊ฒฐ๋ก ์ ์ผ๋ก ์ธ ์ฌ๋ก์์ ์ป์ ์์ฌ์ ์ ์ ๋ฆฌํ๋ฉด ์ฒซ์งธ, ๊ฐ ๊ณํ์ ๋ฌผ๋ฆฌ์ ์ธ ๋ชฉํ(ํ ์ง์ ์ง์ฝ์ ์ด์ฉ, ์์คํจ์ฉ์ฑ ์ฆ๋, ๋ณดํ์ฐ๊ฒฐ์ฑ ๊ฐํ)๋ ๋๋ถ๋ถ ๋ฌ์ฑํ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ณด์ธ๋ค. ๋ค๋ง ๊ด๋ฆฌยท์ด์๋จ๊ณ์์ ์ดํด๊ด๊ณ์๊ฐ ๊ฐ๋ฑ์ผ๋ก ์ธํด ๊ณํ์๋๊ฐ ์ถฉ๋ถํ ํ์ฉ๋์ง ๋ชปํ ๊ฒฝ์ฐ๋ ์์๋ค. ์ด๋ค ๊ณณ์์ ์คํ์ด ์๋๊ณ ์ด๋ค ๊ณณ์ด ์ ๋๋์ง ๋น๊ตํด์ ์ดํด๋ณด์์ผ ํ๋ค.
๋์งธ, ๊ณต๊ฐ์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณผ ๊ณต์ ๋ฅผ ์ํด ๊ด๋ฆฌ์ฃผ์ฒด๋ ๋์ ๋ณด์ด๋ ๋น์ฉ ๋ฟ ์๋๋ผ ์จ๊ฒจ์ง ๊ฑฐ๋๋น์ฉ๊น์ง ์ ๊ฒฝ ์ธ ํ์๊ฐ ์๋ค๋ ๊ฒ์ด๋ค. ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ๋ฐ๋ํ๋ ์ฌ๋๋ค์ ์ฌ์ํ์นจํด, ๋ณด์, ์์ , ๊ด๋ฆฌ๋น ์ฆ๋ ๋ฑ ์ ์ฌ๋ ์ํ์ ํํผํ๊ณ ์ ํ์๋ค. ์ํ์ ๊ณผ๊ฑฐ์ ๊ฒฝํํ๋ ๋ฌธ์ ๋ค๊ณผ ์ฐ๊ด๋ ์์์ง๋ง ์ผ์ด๋์ง ์์ ๋ฏธ๋์ ๋ํ ๊ฑฑ์ ๋ ์์๋ค. ํ์ฌ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์์๋ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ก ์ธํด ์ป์ ์ ์๋ ๊ฐ์น, ์ํ์์ธ๊ณผ ๋์ฒ๋ฐฉ์, ๊ด๋ฆฌ์ด์๋ฐฉ์ ๋ฑ์ ๋ํ ์ค๋ช
์ด ๋ถ์กฑํ ํธ์ด๋ค.
์
์งธ, ๊ณต๊ณต์ ์ด์ต์ ์ํด ์ผ๋ถ๋ ๋ถ๊ณตํํ๋ค๊ณ ๋๋ผ๊ฑฐ๋, ์ฌํ์ ์ฝ์์ ์์ ๋ฌธ์ ๊ฐ ์ฐ๋ ค๋๊ธฐ๋ ํ์๋ค. ๊ณต๋ฆฌ์ฃผ์์ ๊ด์ ์์ ์์์ ํฌ์์ด ์ ๋นํ๊ฐ์ ๋ํด ๋
ผ์๊ฐ ํ์ํ๋ค. ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ์คํ์ํค๋ ค๋ฉด ๊ด๋ฆฌ์ฃผ์ฒด๊ฐ ์ฐธ์ฌ๊ฐ ๊ฐ๋ฅํ๋๋ก ๊ณต๊ณต์ ๊ฐ์
์ ๊ฐํํ๊ณ ๋น์ฉ์ด๋ ์ธ๋ ฅ์ง์ ๋ฑ ๊ฒฝ์ ์ ์ ์ธ์ฑ
์ ๋ณด์ํด์ผ ํ๋ค. ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ํตํด ์ป๋ ์ด์ต ๋ฐ ํธ์ต ์ฃผ์ฒด๋ ์ธ๋ถ์ธ์ด ๋๋ฉฐ ์์ ์ ๋ฐ ๊ด๋ฆฌ์๊ฐ ๋น์ฉ์ ๋ถ๋ด ํ๊ฒ ๋๋ค. ํจ์จ์ ์ธ ์์ ๋ฐฐ๋ถ์ ์ํด์๋ ๋น์ฉ ๋ถ๋ดํ๋ ์ฌ๋๊ณผ ํธ์ต์ ๊ฐ์ ธ๊ฐ๋ ์ฌ๋์ด ์ผ์นํด์ผ ํ๋ค. ๋น์ฉ์ ๋ถ๋ดํ๋ ์ธก์ ๋ํ ๋ณด์์ด ๋ฏธํกํ๋ค. ๋ฐ๋ผ์ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ์ ์ฑ
์ ๊ผญ ์คํํด์ผ ํ๋ ๊ณณ์ด๋ผ๋ฉด ์ด์ต์ฃผ์ฒด์ ๋ํ ๋ณด์๊ณผ ๊ท์ ๋ฅผ ๋ช
ํํ ํ ํ์๊ฐ ์๋ค.
๋ท์งธ, ์ง์นจ์ ๊ณต๊ฐ์ ์ ์ฉ์ํค๊ณ ๋ ํ ํ์ฅ์ ์ดํด๋ณด๋ ๊ณํ ๋น์ ์์ํ์ง ๋ชปํ ์ค๋ฅ๊ฐ ์๊ธฐ๊ธฐ๋ ํ์๋ค. ๊ณต๊ฐ๊ณํ ์์ฒด๊ฐ ๊ฐ๋ฐฉยท๊ณต์ ๋ฅผ ์์ฉํ์ง ๋ชปํ๋ ๊ฒฝ์ฐ๋ค. ์ด๋ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์ ์ด์ฉ ์ ์๋ ํ๊ณ์ด๊ธฐ๋ ํ๋ค. ๋ช ๋
์ ์์ ์๋ฏผ๋ค์ ํ๋์ ์์ธกํ๊ณ ์ง์นจ์ ์๋ฆฝํ๋ ๊ฒ์ด๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์ค์ ๋ก ํ์ฅ์ ์ ์ฉํด๋ด์ผ ๋ฌธ์ ๋ฅผ ์๊ฒ ๋๋ ๊ฒ๋ค๋ ์๋ค. ์ด๋ฌํ ์ค๊ณ์ค๋ฅ๋ฌธ์ ๋ ์ ์ ๋ฆฌํ์ฌ ํ์ ์ ๋์์ค๊ณ์์ ์ข ๋ ๊ฐ์ ๋ ์ง์นจ์ ์๋ฆฝํด์ผ ํ ๊ฒ์ด๋ค. ์ ๋์์ค๊ณ์ ์ด์ฉ ์ ์๋ ์ ๋ณด ๋ถ์กฑ๋ฌธ์ ๋ฅผ ํด๊ฒฐํ๊ธฐ ์ํด์๋ ๊ธฐ์กด ์ ๋์ ๋ฌธ์ ๋ฅผ ์ ์ ๋ฆฌํ๊ณ ์๋ฏผ๋ค์ ์๊ฒฌ์ ์กฐ์ฌํ ํ์๊ฐ ์๋ค. ์ ๋์์ ๋ฏผ์์ ๊ณต์ ํ๊ณ ๊ณตํต์ ์ธ ๋ฌธ์ ์ ๋ํด์ ๋์ํ ์ ์์ด์ผ๊ฒ ๋ค. ๊ฒฐ๊ณผ์ ์ผ๋ก ํฅํ ๋์์ค๊ณ๋ ๊ณํ๊ฐ๊ฐ ์ผ๋ฐฉ์ ์ผ๋ก ์๋ฆฝํ๋ ๊ฒ์ด ์๋ ์ฌ์ฉ ํ ํ๊ฐ๋ฅผ ํตํด ์ข ๋ ์ด์ฉ์ ์นํ์ ์ธ ๋ฐฉํฅ์ผ๋ก ๋์๊ฐ์ผ ํ ๊ฒ์ด๋ค.This study aims to examine the intent of the urban design guidelines related to open and shared spaces in Sejong-City and its implementation. Today, the value of openness and sharing is becoming increasingly important. The public seeks to revitalize the community by opening up privately-owned spaces and create new values through encouraging the use of shared spaces which are managed by different entities. It is also a means to economically secure the currently insufficient public spaces. Furthermore, planners also expect that expanding the public realm could bring forth the goodwill of citizens.
However, there have been cases in which planned open and shared spaces were not realized. Compared to other newly-built cities, Sejong had actively established urban design guidelines related to open and shared - 185 - spaces. This concept penetrated into a variety of guides, ranging from the comprehensive urban planning to neighborhood unit, zoning and parcel guidelines. The built environment was formed according to the guidelines, but problems occurred in the management and operation phase. To impose public values in private spaces is a difficult matter since ownership and management belong to the private sector. To implement a policy that asks to open up private spaces and allow sharing among various stakeholders, citizens who are managers of the spaces must participate in the policy-making process and act voluntarily. While citizens face public responsibilities and roles, in reality, accepting the ideals of opening and sharing is not easy, and inevitably, conflicts between stakeholders arise.
There is a gap between the ideal of the planner and the reality of the user. New urban areas become a testing bed for new urban design concepts which are normative principles that could only be evaluated after an area is developed as to whether it achieves its original purpose or not. And it becomes clear that there are cases where the design principles do not seem to accomplish its intentions. The urban environment governed by urban design affects the lives of many citizens, generating great social costs and benefits. Therefore, all urban design measures need to be continuously studied and verified. However, the discussion of urban design concepts from the perspective of the general public is still lacking, and hence, it is important to identify which areas are lacking support from the public and the reasons behind it.
This study analyzes online complaints to understand dissatisfactions regarding open and shared spaces in Sejong. Based on this, public pedestrian passage, integrated community facilities, and multi-community center cases were selected and analyzed under the following framework: 1) identify the planning intention by examining the design guideline concept and objectives; 2) investigate whether these objectives have been met (intensive land-use, increased efficiency of facility use, reinforced pedestrian connectivity); 3) investigate if the open and shared spaces have had a positive impact on the community; 4) examine how well the stakeholders understood and perceived the plans; 5) review whether the planning process was fair and valid; and 6) investigate the status of the design intervention as to how well it was adapted to its surroundings and examine if the initial planning was appropriate for open and shared spaces.
The results are as follows. First, intensive land-use was achieved which was one of the key objectives of the multi-community center by arranging various facilities including parks, education facilities, government buildings, transportation, and commerce in the central areas of the entire neighborhood units in Sejong. The floating population was highly concentrated around these centers, and various autonomous residents programs were provided to contribute to revitalizing the community. Schools have opened up their indoor gymnasiums and have become good examples of open and shared spaces. However, the concept of the multi-community center has become weaker now than in the early days. The Hansol-dong multi-community center was designed to open and share various facilities centering around the school. However, due to the delays in the opening of the swimming pool at Hansol Middle School and the conflict related to residents accessing the facility, educational facilities were gradually removed from the multi-community center notion, eventually cutting back on the planning concept. It was also problematic that the general public perceived the multi-community center to be where local administrative offices and welfare facilities were situated. There were also complaints about the opening hours and rental procedures. While some contended that the facilities should be open at all times, this was difficult due to the lack of management personnel. Some schools were reluctant to participate because of issues of security, safety, and management. There were also problems with the heavy dependence on volunteers in operating community programs, and the lack of safety considerations regarding students who are a socially vulnerable group.
Opening up facilities to residents may benefit the majority, but maybe unfair to some. There were also incidents where building design was not appropriate for open or shared spaces. This included a school gymnasium with no toilets and a library with high noise levels being adjacent to incompatible facilities. Nevertheless, the resident-led experience program that was run in the multi-community center, and the building of a playground in the 6-4 neighborhood unit park, which is actively used by residents and students under the management of Sejong-City, are commendable examples of the planning concept.
Second, the integrated community facility was built to increase its utility and strengthen the sense of community by opening up and sharing the facility among residents of neighboring housing estates. In seven districts, out of a total of 12 districts that were sold in lots, facilities were co-managed or open and shared among residents. Three of the seven districts were public rental housing, and the other three were small-scale estates, ranging from 144 to 472 households, for whom co-managing and sharing spaces were more economical. The remaining case, The Sharp Hillstate apartment located in the 2-2 neighborhood unit, opened and shared various facilities of the estate as planned, however, experienced conflict in the consensus reaching process among residents due to the differences in the number of households and management costs. The use-efficiency of the facility was warranted by the fact that each estate had a different facility, but by the same token, problems of fairness emerged since cost and profits differed. Another cause of the conflict was the lack of understanding of the plan. The early residents were in knowledge of the original concept of co-management and integrated community facilities. Legally, the consent of the majority was required for both endeavors, so residents tried to implement it at the same time. However, in The Sharp Hillstate where the total number of households exceeded 1,500 households, co-managing the facilities was an impossible task. There were also problems of management and operation. As the management office and the residents council operated in each of the housing estates, it was not easy to combine them or share facilities on this basis since individuals and organizations inevitably put their interest first. Also, institutionally, the decision on co-management and opening facilities could only be made after a resident representative meeting was formed. In addition, while the guidelines mentioned that community facilities should be established on roadsides and its exterior walls to be of transparent material so that natural surveillance and openness are ensured, in reality, the windows of most facilities were covered with translucent film. It was evident that guidelines which control the physical aspects of location and material were not sufficient in realizing the concepts of openness and sharing.
Third, the purpose of the public pedestrian passage was to strengthen connectivity and open up housing estates to neighboring residents so that a sense of community is reinforced. There are 68 public pedestrian passages in Sejong (78 parcels), and there are 43 multi-family residential parcels where a public passageway is designated. This is considerably higher than other New Towns, and in this sense, Sejong is considered to be a well-connected city for pedestrians. Most passages connected residential areas with major destinations such as waterfront parks, neighborhood parks, schools or government buildings, and commercial buildings. The cases where passages were set up in a parcel where the destination or the user group was unclear were either when the block was too big or connections were to be made to public passages in adjacent blocks. However, in some cases, the criteria were unclear and were applied differently according to the neighborhood unit area. The pedestrian passage in Sae-ddeum Village 3 Complex was frequented by elementary school students from neighboring housing estates but was not designated as a public pedestrian passage.
Nonetheless, even in the 2-2 neighborhood unit where no public pedestrian passage was established, connectivity didnt necessarily seem to lack due to the careful planning of pedestrian routes based on a master plan and prohibiting the installation of fences. In cases where a master plan cannot be established, it is useful to designate public pedestrian passages through the district-unit plan, and this is significant as it provides a basis for preventing road blocking and establishing further routes for future development. While there were no conflicts in most public pedestrian passages, there was a problem reported in Gajae Village 3 Complex. There were a number of factors to the problem, including the lack of information, inconvenient pedestrian environment, problems of dividing profits and conflicts arising from costs. Some residents in Gajae Village 3 Complex did not even know there was a public pedestrian passage in their area.
Furthermore, the passage was located on a slope with stairs installed in the middle, which made it an inconvenient route. As a result, students used another passage that had heavy traffic, making them vulnerable to accidents.
Worse still, residents who were concerned about their privacy, safety, and management costs made an official complaint and blocked the elevators installed next to the stairs. On the other hand, there was also a case where the passage was aptly used without any conflict. In the case of Gajae Village 2 Complex, the passage was located at the boundary of the parcel and the adjacent elementary school had installed surveillance cameras to properly manage the route. The recent amelioration of conflicts in Gajae Village 3 Complex was attributed to the school, who was considered the main beneficiary, sharing some of the responsibilities of management and operation by organizing students to clean up streets as community service.
In conclusion, the implications of the three cases are as follows. First, the planning objectives regarding the physical aspects (intensive land-use, increased efficiency of facility use, reinforced pedestrian connectivity) have been achieved. However, there were cases where the objectives were not fully realized due to stakeholder conflicts in the management and operation phase. Places of success and failure should be compared and examined.
Second, the managing entity of open and shared spaces should be aware of not only the visible costs but also the hidden transaction costs. People in favor of the concept aimed to achieve its objectives, while people who were against it tried to avoid potential risks of invasion of privacy, problems of security, safety, and increased management costs. These concerns were associated with problems experienced in the past but were also unfounded anxieties of events that had not happened. As of now, there is a lack of discussion on the value that could be obtained by open and shared spaces, alongside its risk factors and countermeasures, and management methods.
Third, there were concerns of those who felt their circumstances to be unfair for the purposes of public benefit and concerns regarding the safety of a socially vulnerable group. From a utilitarian standpoint, there needs to be discussion whether the sacrifice of a few could be justified. To successfully operate open and shared spaces, public intervention must strengthen so that the public sector becomes more involved as a managing entity, and economic incentives of cost and personnel support must be supplemented. The profits and benefits of open and shared spaces are often reaped by outsiders while the owners and managers bear costs. For efficient resource allocation, the one who bears costs must also be the beneficiary.
Insofar, there is a lack of compensation for those who are burdened with the costs, hence, if a clear need is recognized for open and shared spaces, the compensation and regulation of the beneficiary need to be clarified.
Fourth, unexpected failures did occur after the guidelines were applied to sites. These were cases where the spatial planning did not accommodate for openness and sharing, which, in some sense, is an inevitable limitation of the urban design guideline. Since the planning is based on predictions of future resident behavior, there are issues that only emerge after the implementation of the plan. These errors should be well documented to improve guidance in subsequent New Town designs. In order to solve the inescapable problem of information shortage in New Town design, it is necessary to systematically record the problems identified in existing New Towns and investigate the opinions of residents. Complaints from New Town residents should be shared and responses to common problems should be drawn. In the future, urban design should move toward a more user-friendly approach through post-evaluation rather than be considered a unilateral establishment of the planners.์ 1 ์ฅ ์๋ก 1
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ๋ชฉ์ 1
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ ๋ด์ฉ๊ณผ ๋ฒ์ 3
์ 2 ์ฅ ์ด๋ก ์ ๊ณ ์ฐฐ 6
์ 1 ์ ํ๋ ์ ๋์์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๊ฐ๋
๊ณผ ๋ชฉ์ 6
1. ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ์ ๊ฐ๋
6
2. ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ์ ๋ชฉ์ 7
์ 2 ์ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์ ํตํ ๊ณต๊ฐ์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๋ด์ฉ๊ณผ ๋ฐฉ๋ฒ 12
1. ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๊ณต๊ฐ์ ์ข
๋ฅ 12
2. ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์ ๋ฒ์ 14
์ 3 ์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ์ง์นจ์ ์ ์ฉ ๋ฐ ์คํจ ๋ถ์ํ 16
1. ์ ๋์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ์ง์นจ์ ์ ์ฉ๊ณผ ๊ฐ๋ฑ 16
2. ์ธ์ข
์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ์ ๋ด์ฉ๊ณผ ์์ 20
3. ์คํจ ์ฌ๋ก ๋ถ์ํ 30
์ 3 ์ฅ ์ธ์ข
์ ๋์ํ๊ฒฝ์ ๋ํ ์๋ฏผ ๋ฐ์ ํ์ 35
์ 1 ์ ๋ถ์ ๊ฐ์ ๋ฐ ๋ฐฉ๋ฒ 35
1. ๋ถ์ ๊ฐ์ 35
2. ๋ถ์ ๋ฐฉ๋ฒ 37
3. ์๋ฃ ์์ง 38
์ 2 ์ ์ผ๋ฐ์ ๋ฏผ์ ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ 44
1. ์ผ๋ฐ์ ๋ฏผ์ ํค์๋ ๋ถ์ ๋ฐ TDM๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ 44
2. ์ผ๋ฐ์ ๋ฏผ์ ํ ํฝ๋ชจ๋ธ๋ง ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ 45
3. ์ํ๊ถ๋ณ ํค์๋ ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ 46
์ 3 ์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๊ด๋ จ ๋ฏผ์ ๋ถ์ ๊ฒฐ๊ณผ 49
1. ์ํ๊ถ๋ณ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๊ด๋ จ ํค์๋ ์ถ์ถ 49
2. ๋ด์ฉ๋ถ์ 50
์ 4 ์ฅ ์ธ์ข
์ ๊ฐ๋ฐฉ๊ณต์ ๋์์ค๊ณ์ง์นจ ๊ตฌํ ์ฌ๋ก 55
์ 1 ์ ์ฌ๋ก ์กฐ์ฌ๋์ ๋ฐ ๋ถ์ํ 55
์ 2 ์ ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ 57
1. ๋ณตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์ผํฐ ๊ฐ๋
๊ณผ ๋ชฉํ 57
2. ์ง์นจ์ ๋ชฉํ ๋ฌ์ฑ 60
3. ์ฌํ์ ๊ฐ์น ์คํ 69
4. ํ๊ฒฝ ๋ณํ์ ๋์ 76
5. ์์ฌ์ 80
์ 3 ์ ํตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค 82
1. ํตํฉ์ปค๋ฎค๋ํฐ์์ค ๊ฐ๋
๊ณผ ๋ชฉํ 82
2. ์ง์นจ์ ๋ชฉํ ๋ฌ์ฑ 86
3. ์ฌํ์ ๊ฐ์น ์คํ 98
4. ํ๊ฒฝ ๋ณํ์ ๋์ 102
5. ์์ฌ์ 106
์ 4 ์ ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก 108
1. ๊ณต๊ณต๋ณดํํต๋ก ๊ฐ๋
๊ณผ ๋ชฉํ 108
2. ์ง์นจ์ ๋ชฉํ ๋ฌ์ฑ 111
3. ์ฌํ์ ๊ฐ์น ์คํ 122
4. ํ๊ฒฝ ๋ณํ์ ๋์ 126
5. ์์ฌ์ 134
์ 5 ์ฅ ๊ฒฐ๋ก 135
์ 1 ์ ์์ฝ 135
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ ํ๊ณ์ ์์ 143
์ 3 ์ ์ ์ฑ
์ ์์ฌ์ 145Docto
A Study on the Management System of Public Institutions and Agency Costs
ํ์๋
ผ๋ฌธ(๋ฐ์ฌ) -- ์์ธ๋ํ๊ต๋ํ์ : ํ์ ๋ํ์ ํ์ ํ๊ณผ(์ ์ฑ
ํ์ ๊ณต), 2022.2. ๊น์ํ.์ด๊ธฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์์ฅ์คํจ(market failure)๋ฅผ ํด๊ฒฐํ๊ธฐ ์ํ์ฌ ๊ตญ๊ฐ๊ฐ ์์ฅ์ ๊ฐ์
ํ ๋ชฉ์ ์ ๊ฐ์ง๊ณ ์ค๋ฆฝ๋์๋ค. ์ผ์ฐจ์ ์ผ๋ก ์์ฅ์คํจ์ ๋ํ ๋์์ ์ ๋ถ๊ฐ ๋งก๊ฒ ๋์ง๋ง, ์ ๋ถ์กฐ์ง์ ์ธ์ฌยท์กฐ์งยท์์ฐ์ด์์ด ๊ฒฝ์ง์ ์ด๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์์์ ์ ํ ๋์์ด ์ด๋ ต๋ค. ๋ฐ๋ผ์ ์ธ์ฌยท์กฐ์งยท์์ฐ์ด์์ ์์จ์ฑ์ด ์๋์ ์ผ๋ก ๋์ ๊ณต๊ณต์กฐ์ง์ ํตํด ๊ณต๊ณต์๋น์ค๋ฅผ ์ ๊ณตํ์ฌ ์์ฅ์คํจ๋ฅผ ๊ต์ ํ๋ค๋ ๋
ผ๋ฆฌ๊ฐ ๊ทธ ํต์ฌ์ด๋ค(์ต๋ณ์ , 1993).
๊ทธ๋ฌ๋ ํ์ ํ๊ฒฝ์ ๋ณต์ก์ฑ๊ณผ ๋ค์์ฑ์ด ์ฆ๊ฐํ๋ฉด์ ์ด์ ๋์ํ๊ธฐ ์ํด ๋ค์ํ ์์ญ์์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ด ์ค๋ฆฝโค์ด์๋๊ณ ์๋ค. ํนํ ๋ณต์ง๊ตญ๊ฐ์ฒด์ ํ์์ ์ ๋ถ์ ๊ณต๊ณต์ฌ ์์ฐ, ์๋น์ค ์ ๊ณต, ๊ทธ๋ฆฌ๊ณ ์ ์ฑ
์งํ์ ํ๋์ ๋จ์ผ์ฒด์ ์ธ(unified monolithic) ์ ํต์ ์ธ ์ ๋ถ์กฐ์ง์ ์ํด์๋ง ์ด๋ฃจ์ด์ง ์๋ ์๋ค. ์ ๋ถ์กฐ์ง์ ๋ฒ์๋ฅผ ๋ฒ์ด๋ ๊ณต๊ธฐ์
, ์ฐํ๊ธฐ๊ด ๋๋ ๋ฏผ๊ฐ์กฐ์ง์ด์ง๋ง ์ ๋ถ์ ๊ท์ ๋ฐ ์ง์์ ๋ฐ์ผ๋ฉด์ ๋ค์ํ ํ์์ผ๋ก ์ ๋ถ์ ํต์ ๋ฅผ ๋ฐ๋ ์กฐ์ง๋ค์ ์ํด ๊ณต์ ์ธ ์ฌํ์ ์๋น์ค๊ฐ ์์ฐ๋๊ณ ๊ณต๊ธ๋๋ค(์ต์งํ์ธ, 2012). 2021๋
์์ฐ์ ๋ฐ ๊ธฐ๊ธ์ด์ฉ๊ณํ์ ๊ธฐ์ค์ผ๋ก 555.8์กฐ์์ ์ ๋ถ์ด์ง์ถ ์ค 18.3%(101.7์กฐ์)๊ฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ํ ์ ๋ถ์ง์์์ฐ์ผ ์ ๋๋ก(NABO, 2020), ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ ๋ถ๋ฅผ ๋์ ํ์ฌ ์ฌํ์ ์๋น์ค๋ฅผ ์ ๊ณตํ๋ฉฐ ๊ตญ๋ฏผ๊ฒฝ์ ์ ํฐ ๋ถ๋ฌธ์ ์ฐจ์งํ๊ณ ์๋ค.
๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๊ธฐ๋ฅ๊ณผ ์ญํ ์ด ํ๋๋๊ณ ๊ทธ ์ค์์ฑ์ด ์ปค์ง๋ ๋งํผ ์ด๋ฌํ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ฑ
์์ฑ์ ์ด๋ป๊ฒ ํ๋ณดํ ๊ฒ์ธ๊ฐ๋ ์ ๋ถ์ ๋ ๋ค๋ฅธ ๊ณผ์ ๋ก์ ๊ฐ์กฐ๋๊ณ ์๋ค. ๋ฐ๋ผ์ ๊ด๋ฆฌํ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ฒ์๋ฅผ ์ ํ๊ณ , ๊ทธ์ ๋ํ ์ฒด๊ณ์ ์ธ ๊ด๋ฆฌ์์คํ
์ ๋ง๋ จํ๋ ๊ฒ์ ๊ตญ๊ฐ์ ์ฑ
์์ฑ ๋ฐ ์ฌ๋ฌด๊ฑด์ ์ฑ ์ธก๋ฉด์์๋ ์ค์ํ ์๋ฏธ๋ฅผ ๊ฐ์ง๋ค.
๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ค์ฃผ์ธ์ธ ๊ตญ๋ฏผ์ผ๋ก๋ถํฐ ๊ถํ์ ์์๋ฐ์ ๋๋ฆฌ์ธ์ด์ ๊ณต์ ์ธ ๋ชฉํ๋ฅผ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ถ์ฌํ๋ ์ฃผ์ธ์ธ ์ค์์ ๋ถ์ ๋ณต๋๋ฆฌ์ธ ๊ด๊ณ๋ฅผ ๊ฐ์ง๊ณ ์๋ค. ์ด๋ฌํ ์์ ๊ตฌ์กฐ์ ๋ณต์ก์ฑ์ผ๋ก ์ฃผ์ธ-๋๋ฆฌ์ธ์ด๋ก ์์ ๋ฐ์ํ๋ ๋๋์ ํด์ด๊ฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๋ด์ ๋ ํญ๋๊ฒ ์กด์ฌํ๊ฒ ๋๊ณ ๋นํจ์จ์ด ๋ฐ์ํ๊ฒ ๋๋ค. ๋ฐ๋ผ์ ์ค๋ ์๊ฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๊ด๋ฆฌ์ ํต์ฌ์ ์ด๋ป๊ฒ ๋๋ฆฌ์ธ ๋ฌธ์ ๋ฅผ ํด์ํ๋๊ฐ์ ๋ฐฉ์ ์ ๋๊ณ ์ด๋ฃจ์ด์ ธ ์๋ค. ์ผ๊ฐ์์๋ ๊ทผ๋ณธ์ ์ธ ์์ ๊ตฌ์กฐ ๊ฐ์ ์ ์ํ ๋ฏผ์ํ๊ฐ ํ์ํ๋ค๋ ๊ฒฌํด, ์ ๋ถ์ ๊ท์ ๋ฅผ ์ํํ๊ณ ๊ฒฝ์์ ์์จ์ฑ์ ์ฆ๋ํด์ผ ํ๋ค๋ ๊ฒฌํด, ํจ๊ณผ์ ์ธ ๊ธฐ์
์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ ์ค๊ณ๋ฅผ ํตํด ์ด๋ฅผ ํต์ ํ์ฌ์ผ ํ๋ค๋ ๊ฒฌํด ๋ฑ ๋ค์ํ ์๊ฒฌ๋ค์ด ์ ์๋๊ณ ์๋ค.
๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ํ ์ฒด๊ณ์ ๊ด๋ฆฌ์ ์๋ฐ์ด ๋ ใ์ ๋ถํฌ์๊ธฐ๊ด๊ด๋ฆฌ๊ธฐ๋ณธ๋ฒ(1984๋
์ ์ )ใ์ ์ ์ดํ ๋ฒใป์ ๋์ ์ธ ๊ด๋ฆฌ์ฒด๊ณ์ ๊ฐ์ ์ด ์ง์์ ์ผ๋ก ์ด๋ฃจ์ด์ ธ ์์ผ๋ฉฐ, ์ ๋ถํฌ์๊ธฐ๊ด๊ณผ ์ฐํ๊ธฐ๊ด ๋ฑ ๋ถ์ฐ์ ์ผ๋ก ๊ด๋ฆฌ๋์ด ์ค๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ฒด๊ณ์ ์ผ๋ก ๊ด๋ฆฌํ๊ธฐ ์ํด 2007๋
ใ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ด์์ ๊ดํ ๋ฒ๋ฅ (์ดํ ใ๊ณต์ด๋ฒใ)ใ์ด ์ ์ ๋์๋ค. ์ด ๋ฒ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๊ด๋ฆฌ์ฒด๊ณ๋ฅผ ๊ธฐํ์ฌ์ ๋ถ(๊ตฌ ๊ธฐํ์์ฐ์ฒ) ์ค์ฌ์ผ๋ก ๊ฐํธํ๊ณ , ๊ธฐ์กด์ ํฌ์๊ธฐ๊ดใป์ถ์๊ธฐ๊ดใป์ฐํ๊ธฐ๊ด ๋ฑ ใ๊ณต์ด๋ฒใ ์ ์ ๋น์, ใ์ ๋ถํฌ์๊ธฐ๊ด๊ด๋ฆฌ๊ธฐ๋ณธ๋ฒใ ์ ์ฉ๋์ ๊ธฐ๊ด์ 13๊ฐ, ใ๊ณต๊ธฐ์
์ ๊ฒฝ์๊ตฌ์กฐ ๊ฐ์ ๋ฐ ๋ฏผ์ํ์ ๊ดํ ๋ฒ๋ฅ ใ ์ ์ฉ๋์ ๊ธฐ๊ด์ด 3๊ฐ, ใ์ ๋ถ์ฐํ๊ธฐ๊ด๊ด๋ฆฌ๊ธฐ๋ณธ๋ฒใ์ ์ ์ฉ๋์ ๊ธฐ๊ด์ด 88๊ฐ์๋ค.
๋ค์ํ ์ด๋ฆ์ผ๋ก ๋ถ๋ฆฌ๋ฉฐ ์ ํ๋ถ๋ฅ๊ฐ ๋ชจํธํ๋ ๊ธฐ๊ด๋ค์ ํ๋์ ํ๋ก ์๋กญ๊ฒ ๋ถ๋ฅํ์๋ค(๋ฐ์ํฌ์ธ, 2012). ใ๊ณต์ด๋ฒใ์์ โ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ โ๊ณผ โ์ ํ๊ตฌ๋ถโ์ ์ ๋ถ์ ๊ด๋ฆฌ๋ฒ์๋ฅผ ํ์ ํ๋ ๋์์ ์ ํ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๋ฅผ ์ ์ฉํจ์ผ๋ก์จ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์์ ๋์ฑ ๋ฌธ์ ์๋๋ ์ ๋ณด๋น๋์นญ๊ณผ ์ดํด์์ถฉ์ ๊ฐ์ ํ์ฌ ๊ถ๊ทน์ ์ผ๋ก ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์์ํค๊ณ ์ฑ๊ณผ๋ฅผ ์ ๊ณ ํ๋๋ฐ ๋ชฉ์ ์ด ์๋ค. ํ์ฌ ์ ๋์ ํต์ ๋ฐ ์ ์น์ ํต์ ๊ฐ ์ฃผ๋๋ฉด๋ฐํ๊ฒ ์กด์ฌํ๊ณ ์์ผ๋ ๊ณผ์ฐ ์ด๋ฌํ ํต์ ๊ฐ ๊ณผ์ฐ ๋ณธ์ง์ ์ธ ํต์ ๋ฅผ ์ด๋ฃฐ ์ ์๋์ง์ ๋ํด์๋ ์๋ฌธ์ด ์กด์ฌํ๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ชฉ์ ์ ํ์ฌ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๊ด๋ฆฌ์ ๋๊ฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์์ ๋์ฑ ํฌ๊ฒ ๋ฐ์ํ๋ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ค์ผ ์ ์๋์ง๋ฅผ ๋ฐํ๊ณ , ์ด๋ฅผ ํตํด ๋ณด๋ค ํจ๊ณผ์ ์ธ ๊ด๋ฆฌ๋ฐฉ์์ ๋ชจ์ํ๋ ๊ฒ์ ์๋ค. ๋ํ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ์ด๋ฌํ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ํฅ์ ์ค ์ ์๋ ํต์ฌ๋ณ์๊ฐ ๋ ์ ์์์๋ ๊ทธ๋์ ๋๋ฆฌ์ธ์ผ๋ก์์ ๊ธฐ๊ด๊ณผ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ๋ถ๋ฆฌํ์ง ์๊ณ ๋ถ์์ด ์ด๋ฃจ์ด์ง ์ธก๋ฉด์ด ์๋ค. ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ํน์ฑ(์ธ๋ถ์์
, ์ ์น์ ์ฐ๊ฒฐ์ฑ, ๊ธฐ๊ด์ฅ ๊ต์ฒด)์ด ์ด๋ฌํ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ํฅ์ ์ค ์ ์์ด ์ด๋ฅผ ์ค์ฆ์ ์ผ๋ก ํ์ธํ๊ณ ์ ํ์๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ๊ด๋ฆฌ์ ๋๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๋ฏธ์น๋ ์ํฅ์ ๋ถ์ํ๊ธฐ ์ํด ใ๊ณต์ด๋ฒใ ์ ์ ๋ฐ ์ต์ด์ง์ ์ด ์ด๋ฃจ์ด์ง 2007๋
๋ถํฐ 2020๋
ํ์ฌ๊น์ง ์ง์ ๋ ๋ฐ ์๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด 353๊ฐ๋ฅผ ๋์์ผ๋ก ํจ๋์๋ฃ๋ฅผ ๊ตฌ์ถํ์ฌ ๊ด๋ฆฌ์ ๋์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ๊ณ ์ ํจ๊ณผ๋ชจํ(Fixed Effect Model)์ ํตํด ๋ถ์ํ์๋ค. ์ด๋ ์ฐ๊ตฌ๋ณ์๋ก๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ฒ์๋ฅผ ์ค์ ํ๊ณ ์ต์ํ์ ๊ด๋ฆฌํ์ ์ ์ํ๋ โ์ง์ โ๊ณผ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ดโค์ธ๋ถ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ์ฐจ์ด๋ฅผ ๋ฐ์์ํค๋ โ์ ํ๋ณ๊ฒฝโ์ผ๋ก ํ์์ผ๋ฉฐ, ์ข
์๋ณ์๋ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ(agency cost)์ผ๋ก ํ์๋ค. ์ ํ๋ณ๊ฒฝ์ด ์ค์ ๋ก ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ด๋ถ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ธ ์ด์ฌํ ํน์ฑ์ ๋ณํ์์ผฐ๋์ง ์ดํด๋ณด๊ณ ์ด๋ฌํ ๋ด๋ถ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ๋ณํ๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์๋ก ์ด์ด์ง๋์ง๋ฅผ ์ถ๊ฐ์ ์ผ๋ก ๋ถ์ํ์๋ค. ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ Ang, Cole and Lin(2000)์ ์ฐ๊ตฌ์์ ์ฌ์ฉ๋ ์์ฐํจ์จ์ฑ(์์ฐํ์ ์จ)๊ณผ ๋น์ฉํจ์จ์ฑ(์ด์๋น์ฉ๋น์จ)์ ๋๋ฆฌ๋ณ์(proxy)๋ก ์ฌ์ฉํ์๋ค. ๋ํ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ํน์ฑ์ด ๊ด๋ฆฌ์ ๋๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ํฅ์ ์ฃผ๋ ์กฐ์ ๋ณ์๊ฐ ๋ ์ ์์ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ณด๊ณ ๊ด๋ฆฌ์ ๋์์ ์ํธ์์ฉํญ์ ๋ฃ์ด ๋ถ์ํ์๋ค.
๋ถ์๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ์ ๋ฆฌํ๋ฉด ๋ค์๊ณผ ๊ฐ๋ค. ์ฒซ์งธ, ๋น๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ด โ์ง์ โ์ผ๋ก ์ธํด ์ ๋ถ๊ฐ ์ง์ ์ ์ผ๋ก ๊ด๋ฆฌํ๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ฒ์์ ๋ค์ด์ค๊ฒ ๋จ์ผ๋ก์จ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ด ๊ฐ์ํ๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ์ด๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ ์ ๊ฒฝ์๊ณต์, ํตํฉ๊ณต์๋ฅผ ์๋ฌด์ ์ผ๋ก ์ํํ์ฌ์ผ ํ๊ณ , ใ๊ณต์ด๋ฒใ์ ๊ท์ ๋ ์ผ๋ จ์ ์ ์ฐจ์ ๊ธฐ์ค ๋ฑ์ ์ค์ํ๊ฒ ๋จ์ผ๋ก์จ ํฌ๋ช
์ฑ์ด ์ฆ๊ฐํ๊ณ ์
๋ฌด์ ๊ท์ ํ๊ฐ ์ด๋ฃจ์ด์ ธ ๋๋ฆฌ์ธ์ ์ฌ์ ํ์๊ฐ ํต์ ๋ ๊ฒฐ๊ณผ๋ก ํด์ํ ์ ์๋ค. ๋ํ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ด ๋ ๊ทธ ์์ฒด๋ก ๋์ธ์ ์ธ ๊ด์ฌ๋๊ฐ ์ฆ๊ฐํ๋ ๋ฑ ๋น๊ณต์์ ์ธ ํต์ ๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์์ํค๋๋ฐ ์ํฅ์ ์ฃผ์์ ๊ฐ๋ฅ์ฑ๋ ์กด์ฌํ๋ค.
๋์งธ, ์ ํ๋ณ๊ฒฝ์ผ๋ก ์ธํ ๋ด์ธ๋ถ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ๋ณํ๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ค์ด๋ ๋ฐฉํฅ์ฑ์ ๋ณด์ฌ์ฃผ์์ผ๋ ํต๊ณ์ ์ผ๋ก ์ ์๋ฏธํ ์ํฅ์ ์ฃผ์ง ๋ชปํ์๋ค. ๋ค๋ง ๊ธฐํ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋นํด ์ค์ ๋ถ๊ธฐ๊ด์ ๊ฒฝ์ฐ์ ๋น์ฉํจ์จ์ฑ ์ธก๋ฉด์์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ด ๊ฐ์ํ์๊ณ , ๊ณต๊ธฐ์
์์๋ ์ด๋ฌํ ํจ๊ณผ๊ฐ ๋ํ๋์ง ์์๋ค. ์ด๋ ใ๊ณต์ด๋ฒใ์ ์ ํ๋ถ๋ฅ ๋ชฉ์ ์ด ์ ํ๋ณ ํ์ค์ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๋ฅผ ์ ์ํ๋ ๊ฒ์์ ์๊ธฐํ์ฌ ๋ณผ ๋, ์ ํ๋ณ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์์ํค๋๋ฐ ํจ๊ณผ์ ์ด์ง ์์ ์ ์์์ ๋ณด์ฌ์ค๋ค. ํํธ์ผ๋ก๋ ํ์ฌ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ ํ๊ตฌ๋ถ์ด ใ๊ณต์ด๋ฒใ์์ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ์ ํฉ์ฑ์ด ๋จ์ด์ ธ์ ๋ํ๋๋ ๊ฒฐ๊ณผ๋ก๋ ํด์์ด ๊ฐ๋ฅํ๋ค.
์
์งธ, ์ ํ๋ณํ๊ฐ ๋ด๋ถ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ธ ์ด์ฌํ ํน์ฑ(์ด์ฌํ ๊ท๋ชจ, ๋น์์์ด์ฌ๋น์จ, ๊ธฐ๊ด์ฅ๊ณผ ์์ฅ๋ถ๋ฆฌ)์ ๋ณํ๋ฅผ ํตํด ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น๋์ง๋ฅผ ๋ถ์ํ ๊ฒฐ๊ณผ, ์ ํ๋ณ๊ฒฝ์ด ์ด์ฌํ์ ํน์ฑ์๋ ์ ์๋ฏธํ ์ํฅ์ ์ฃผ์์ง๋ง, ์ด๊ฒ์ด ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์๋ก ์ฐ๊ฒฐ๋์ง ์๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ์ด๋ ์ ํ๋ณ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์์ํค๋๋ฐ ํจ๊ณผ์ ์ด์ง ์์ ์ ์์์ ๋ณด์ฌ์ฃผ๋ ๋์์ ํ์ฌ์ ์ ๋๊ฐ ํ์์ ์ผ๋ก๋ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ํ์ ๊ฐ์ถ๋๋ฐ ๊ธฐ์ฌํ์์ผ๋ ์ค์ง์ ์ธ ๊ฐ์์ ๊ฒฌ์ ๊ธฐ๋ฅ์ ์ํํ๊ธฐ ์ํ ์ ๋ฌธ์ฑ๊ณผ ๋
๋ฆฝ์ฑ์ ๋ณด์ฅํด์ฃผ์ง ๋ชปํ๋ ๊ฒ์ผ๋ก ํด์ํ ์ ์๋ค.
๋ท์งธ, ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ํน์ฑ(๊ต์ฒด์ฌ๋ถ, ์ธ๋ถ์์
, ์ ์น์ ์ฐ๊ฒฐ์ฑ ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ์์ ์ ์น์ ์ฐ๊ฒฐ์ฑ์ด๋ ๊ธฐ๊ด์ฅ ์๋ช
์ ํ์ ๋ถ ๋ฐ ๊ตญํ ๋ฑ์์ ๊ณ ์์ง(์ฐจ๊ด๊ธ)์ ์ญ์ํ ๊ฒฝ์ฐ๋ฅผ ์๋ฏธํ๋ค.
)๊ณผ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ๊ฐ์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ์ดํด๋ณด๋ฉด, ๊ธฐ๊ด์ฅ ๊ต์ฒด์ฌ๋ถ๋ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๋์ด๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ๋๋ฆฌ์ธ ๊ด๊ณ์ ์ง์์ฑ์ ์ ๋ณด๋น๋์นญ์ ๋ฎ์ถฐ์ฃผ๋๋ฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๊ฒฝ์ฐ ์๊ธฐ๊ฐ ๊ณ ์ ๋์ด ์๊ณ , ์ ๊ถ์ ๋ฐ๋ฅธ ๊ต์ฒด๊ฐ ๋น๋ฒํ ์ด๋ฃจ์ด์ ธ ์ฃผ์ธ๊ณผ ๋๋ฆฌ์ธ์ ๊ด๊ณ๊ฐ ๋จ๊ธฐ์ ์ผ ์๋ฐ์ ์๋ค. ๋ํ ๊ต์ฒด๊ฐ ์ฆ์ ๊ฒฝ์ฐ ์ฌํํ๊ฐ ์กฐ์ฐจ ์ด๋ฃจ์ด์ง๊ธฐ ํ๋ค๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ๋๋ฆฌ์ธ์ ์ฌ์ ์๋น๊ฐ ๊ทน๋ํ๋ ์ ์๋ค. ๋ฐ๋ฉด ์ ์น์ ์ผ๋ก ์ฐ๊ฒฐ๋ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๋ฎ์ถ๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ์ด๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ๋ํ ์ ์น์ ์ธ ํต์ ๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๋ฎ์ถ๋๋ฐ ํจ๊ณผ์ ์ผ ์ ์์ผ๋ฉฐ, ์ ๋ถ๋ถ์ฒ๋ ๊ตญํ ๋ฑ๊ณผ ์์ฌ์ํต์ด ์ํํ ์ด๋ฃจ์ด์ง์ผ๋ก์จ ์ ๋ณด๋น๋์นญ์ ๋ฎ์ถ ์ ์๊ณ ์ดํด์์ถฉ์ ์ค์ผ ์ ์์์ ์์ฌํ๋ค.
๋ค์ฏ์งธ, ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ ์ผ๋ก ์ธํ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ๊ฐ์๋ฅผ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ๊ต์ฒด ๋ฐ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ์ ์น์ ์ฐ๊ฒฐ์ด ์ฝํ์ํค๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ํนํ ๊ธฐ๊ด์ฅ ๊ต์ฒด๋ ์์ฐํจ์จ์ฑ๊ณผ ๋น์ฉํจ์จ์ฑ์์ ๊ธ์ ์ ํจ๊ณผ๋ฅผ ๋ชจ๋ ์์์ํค๋ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ํ๋ฌ๋ค. ์ฆ์ ๊ธฐ๊ด์ฅ ๊ต์ฒด๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ ๊ด๊ณ์ ์ง์์ฑ์ ๋จ์ด๋จ๋ ค ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ฆ๊ฐ์ํฌ ์ ์๊ณ , ์ง์ ์ผ๋ก ์ธํ ๊ธ์ ์ ํจ๊ณผ๋ง์ ์์ํ ์ ์์์ ๋ณด์ฌ์ค๋ค.
๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ์ฐ๊ตฌ์ฃผ์ ์ธก๋ฉด์์๋ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๊ด๋ฆฌ์ ๋์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ๊ฐ์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ์ค์ฆ์ ์ผ๋ก ๋ถ์ํ ์ฐ๊ตฌ๋ผ๋ ์ ์์ ์์๊ฐ ์๋ค. ๊ธฐํ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด๊น์ง ํฌํจํ๋ 14๋
๊ฐ์ ํจ๋๋ฐ์ดํฐ๋ฅผ ๊ตฌ์ถํ์ฌ ์ฐ๊ตฌ๊ธฐ๊ฐ ๋ฐ ๋์์ ํ๋ํ ์ ์์๋ ์์๊ฐ ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ํฌ๋ช
์ฑ์ ๊ฐํํ๋ ์ ์ฑ
์ด ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๋ฎ์ถ๋๋ฐ ํจ๊ณผ์ ์์ ๋ณด์ฌ์ฃผ์๋ค. ํ์ฌ์ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๊ฐ ์์
์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ ์ ๋ก ์ค๊ณ๋์๊ณ , ์ ํ๋ณํ ์์ฒด๊ฐ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ๋ณํ๋ฅผ ์ด๋์ด๋ด๊ธฐ๋ ํ์์ผ๋ ์ด๋ฌํ ๋ณํ๊ฐ ๊ฒฌ์ ์ ๊ฐ์๋ฅผ ํตํ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ฐ์๋ก ์ฐ๊ฒฐ๋์ง ์์์ ํ์ธํ์๋ค. ์ด๋ฅผ ๊ฐ์ํ ๋ ์ ํ๋ณ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๊ฐ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ ํ์ ๋ง๊ฒ ์ฌ์ค๊ณ๋ ํ์๊ฐ ์์ผ๋ฉฐ, ์ด๋ฌํ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ๊ฐ ์๋ํ ์ ์๋๋ก ์ ์ ํ ๊ถํ๊ณผ ์ฑ
์์ด ๋ถ์ฌ๋ ํ์๊ฐ ์์์ ๋ฐ๊ฒฌํ์๋ค. ์ด๋ฌํ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ ์ฌ์ค๊ณ์ ์์ ๊ธฐ๊ด์ ์
๋ฌด์ ํน์ฑ๊ณผ ๋ฒ์ ํํ, ์์ฅ์ ๊ตฌ์กฐ ๋ฑ์ ๊ณ ๋ คํ์ฌ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋ํ ์ ํ ๋ถ๋ฅ๊ฐ ์ ์ ํ ์ด๋ฃจ์ด์ง ํ์๊ฐ ์์์ ๋์ถํ์๋ค. ๋ํ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ์ฆ์ ๊ต์ฒด๊ฐ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ฆ๊ฐ์์ผ ๋นํจ์จ์ฑ์ด ๋์์ง ์ ์์ผ๋ฏ๋ก, ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ์๊ธฐ๋ณด์ฅ ๋ฐ ์ฑ๊ณผ์ ๋ฐ๋ฅธ ์ฐ์์ ํ์ฑํํ๋ ๊ฒ์ด ํ์ํ ๊ฒ์ผ๋ก ๋ณด์ธ๋ค. ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์์จ๊ถ ํ๋์ ๊ฐ์ด ์ธ์ผํฐ๋ธ ๋ถ์ฌ๋ฅผ ํตํด ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ค์ด๋ ค๋ ์๋๋ค๋ ํฅํ ๊ณ ๋ ค๋์ด์ผ ํ ๊ฒ์ด๋ค.The Initial purpose of establishing public institutions was to enable state intervention in the market to resolve market failures. More specifically, The core logic behind the introduction public institutions is to correct market failures by providing public services through public organizations with relatively high autonomy in personnel, organization, and budget management (Byungseon Choi, 1993).
As the complexity and diversity of the countryโs administrative environment increases, various public institutions are established and in operation in a variety of fields. In particular, under the welfare state system of the Republic of Korea, the government's production of public goods, provision of services, and policy execution could no longer be accomplished by a traditional monolithic government organization alone. As a result, public corporations, affiliated organizations, or private organizations, which did not previously belong to the scope of government organizations, are currently engaged in the production and supply of public goods and services. Although they are not government organization, they are controlled by the government in various forms while receiving government regulation and support at the same time(Choi et al., 2012). The total government expenditure, according to the 2021 budget and fund management plan, was 555.8 trillion Korean won; of which the government support budget for public institutions was 101.7 trillion won accounting for about 18.3% of the total government expenditure (National Assembly Budget Office(NABO), 2020). In brief, public institutions are in charge of providing public goods and services while occupying a significant part of the national economy. As the function and role of public institutions expanded and their importance grew, securing the responsibility of public institutions has become another major task of the government. In the same context, determining the scope of public institutions to be managed and preparing a systematic management system are important in order to strengthen national financial soundness.
Public institutions are basically multiple sub-agents of the central government. The latter is the first agent authorized by the real owner, the people; and on behalf of the people, the central government assign public goals to the public institutions. Due to the complexity of the ownership structure, public institutions are prone to moral hazard arising from the principal-agent problem and inefficiency occurs. Therefore, one of the longstanding issues concerning public institution management has been addressing the said principal-agent problem with long-term solutions. Various opinions have so far been raised in this respect: Some people argue that privatization is necessary to fundamentally improve the ownership structure while some others assert that government regulations should be relaxed to promote management autonomy. At the same time, there are people who stresses the importance of effective corporate governance design as a control mechanism.
Since the enactment of theใFramework Act on the Management of Government-Invested Institutions (established in 1984)ใwhich provided the groundwork of the systematic management of public institutions, the legal and institutional management system has been continuously improved. In 2007, the ใAct on the Management of Public Institutions (hereinafter referred to as the ใPI Actใ)ใ was introduced to more systematically manage existing public institutions. This Act reorganized the management system of public institutions under the leadership of the Ministry of Strategy and Finance (formerly the Ministry of Planning and Budget). Institutions that were called by various names and whose classification was ambiguous were newly categorized under a single framework (Sanghee Park et al., 2012). Article 4 (Public Institutions) and Article 5(Classification of Public Institutions) of the ใPI Actใ determine the scope of government management and applicable governance structure by type of institution. The aforementioned Articles and the Act in general aim to address problems arising from asymmetric information and conflicts of interest, which are problematic in public institutions ultimately impacting agency costs. In other words, the main object is to reduce the agency costs and improve the performance of public institutions. Currently, there is significant institutional and political control over public institutions. However, at the same time, there is a question as to whether such intervention can achieve essential control. The purpose of this study is to (i) assess whether the current management system of public institutions can actually reduce the agency costs of public institutions and to (ii) identify and seek more effective control methodology. In addition, although the head of a public institution can be a key variable in determining the agency costs, previous studies and literatures did not keep an agency and the head of the agency separate while providing an analysis. Considering the fact that the characteristics of the head of an agency (external recruitment, political connections, replacement, etc.) can affect the agency costs, this study aims to provide empirical verification of it as well.
In order to analyze the impact of the management system on agency costs, this study constructed panel data targeting 353 public institutions designated between 2007 and 2020 pursuant to theใPI Actใ. The study looks into the correlation between the management system and agency costs using the fixed effect model. The research variables are 'designation' which sets the scope of public institutions and presents the minimum management framework; and 'change in classificationโ that causes the difference in internal and external governance of public institutions. The dependent variable is agency costs. The asset efficiency (asset turnover) and cost efficiency (operating cost ratio) as suggested by Ang, Cole and Lin (2000) are used as the proxy variables. As mentioned above, considering that the characteristics of the head of an institution can be a moderating variable in the relationship between the management system and the agency cost, this paper further analyzes the interaction term with the change in management system.
The results of the study can be summarized as follows: First, agency costs decreased as non-public institutions came to be categorized as public institutions directly managed by the government following their โdesignationโ in accordance with the ใPI Actใ. When designating a public institution, it is mandatory to perform management disclosure and integrated disclosure. In addition, complying with a series of procedures and standards stipulated in the ใPI Actใis a prerequisite. Consequently, transparency improved and arbitrary actions of agents were controlled. In addition, there is a possibility that non-official control, such as increased external interests, may have had an effect on reducing agency costs.
Second, the change in the governance structure following the change in classification showed the tendency of reducing agency costs; however, did not have statistical significance. Nevertheless, in the case of quasi-government institutions, agency costs decreased thanks to improved cost efficiency, which was not the case for public corporations. In conclusion, considering the purpose of classification pursuant to the ใPI Actใwhich is to provide a standard governance structure for each type of public institutions, the study suggests that the current governance structure may not actually be effective in reducing agency costs. In the case of non-classified public institutions turning to public corporations, which in many cases were subsidiaries of public corporations (parent company), the change in their corporate governance structure due to the change in classification was not significant.
Third, the study delves into whether change in classification impacts the agency costs through changes in the internal governance structure of the board of directors (size of board, ratio of non-executive directors, separation of the head of institution and chairman). The analysis found out that it actually had a significant impact on the board's characteristics but did not lead to agency cost reduction. This shows that The current governance structure applied in accordance with the ใPI Actใmay not be effective in reducing agent costs. Although the current system has in fact contributed to establishing a basic framework for governance structure, the analysis indicates that it does not guarantee expertise and independence in performing practical check and balance functions.
Fourth, this paper further evaluates the correlation between the characteristics of the head of institution(continuity, external recruitment, political connections) and the agency costs. The result indicates that the replacement of the head of institution increases the agency costs. Continuity in agency relationships lowers information asymmetry. However, in the case of public institutions, the term in office is fixed and the principal-agent relationship is inevitably short-lived following the changes in Administration. In addition, frequent replacement may potentially lead to maximizing private consumption by agents as ex-post evaluation is difficult. Consequently, replacement of the heads of institutions may increase the agency costs. The study also identified that the politically connected heads of institutions, in fact, lower agency costs. This suggests that political control over the heads of public institutions can be effective in lowering agency costs. Through smooth communication with government ministries and the National Assembly, political affiliation is identified to help addressing information asymmetry and resolving conflicts of interest.
Fifth, this paper identified that the replacement of the heads of agencies and their political connections institution weakened or diluted any impact on agency costs incurred by designating an agency or organization as a public. In particular, the replacement of the heads of institutions is found to reduce positive effects on both asset and cost efficiency. In conclusion, frequent replacement may increase agency costs by impairing continuity of agency relationships and may even offset the positive effects of designation as public institutions.
This study confirms that policies to strengthen transparency are effective in lowering the agent costs of public institutions. Although the current governance structure is designed on the premise of commercial public institutions and change in classification pursuant to the ใPI Actใ leads to a change in governance structure, the study identifies that such change did not lead to a reduction in agent costs through checks and monitoring processes. Considering this aspect, this paper suggests the followings: (i) the current governance structure needs to be redesigned according to the types of public institutions, and (ii) appropriate authority and responsibility should be given to guarantee sound operation of the said governance structure. In addition, prior to redesigning the governance structure, the study further identifies that it is necessary to properly classify public institutions considering the characteristics, legal and market structures of the institution, etc. Furthermore, as mentioned, frequent replacement of the heads of public institutions can increase inefficiency by driving agent costs up. Therefore, this paper concludes that it is necessary to guarantee the head of institution's term of office enabling him or her to hold office during the term of prescribed years, and grant the possibility of serving a second term according to his or her performance. In going forward, it will be helpful to consider potential ways to reduce agency costs through incentives, such as by expanding autonomy of public institutions.์ 1 ์ฅ ์ ๋ก 1
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ ๋ฐ ๋ชฉ์ 1
1. ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ 1
2. ์ฐ๊ตฌ์ ๋ชฉ์ 5
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ฒ์์ ๋ฐฉ๋ฒ 6
์ 3 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๊ตฌ์ฑ 9
์ 2 ์ฅ ์ด๋ก ์ ๋
ผ์ 10
์ 1 ์ ์ด๋ก ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ 10
1. ๋๋ฆฌ์ธ ์ด๋ก (principal Agent Theory)๊ณผ ๋น์ฉ(Agency Costs) 10
2. ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ๋๋ฆฌ์ธ ๋ฌธ์ 13
3. ๊ธฐ๊ด์ฅ๊ณผ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ 16
4. ๋๋ฆฌ์ธ ๋ฌธ์ ํด์ ๋ฐฉ์ 17
์ 2 ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ง์ ๋ฐ ์ ํ๋ถ๋ฅ 25
1. ๊ณต๊ณต๋ถ๋ฌธ์ ๋ฒ์ ๋ฐ ์ ํ์ ๊ดํ ์ด๋ก ์ ๋
ผ์ 25
2. ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ ํ๋ถ๋ฅ์ ๊ตญ์ ๊ธฐ์ค 33
์ 3 ์ ์ ํ์ฐ๊ตฌ ๊ฒํ ๋ฐ ๊ฐ์ค ์ค์ 36
1. ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ์ํฅ์ ๋ฏธ์น๋ ์์ธ์ ๊ดํ ์ฐ๊ตฌ 36
2. ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ ๋ฐ ์ ํ๊ตฌ๋ถ์ ๊ดํ ์ฐ๊ตฌ 43
3. ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ํน์ฑ๊ณผ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ์ ๊ดํ ๋
ผ์ 46
4. ๊ธฐ์กด ์ฐ๊ตฌ์์ ์ฐจ์ด์ 51
์ 3 ์ฅ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๊ด๋ฆฌ์ ๋ 54
์ 1 ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ด์์ ๊ดํ ๋ฒ๋ฅ ์ ์ ์ ์ ์์ 54
1. ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ด์์ ๊ดํ ๋ฒ๋ฅ ์ ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ 54
2. ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ ์ ๋ 58
3. ์ ํ ๋ฐ ๊ตฌ๋ถ๊ธฐ์ค 63
์ 2 ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ ํ๋ณ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ 71
1. ๋ด๋ถ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ 71
2. ์ธ๋ถ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ 77
์ 3 ์ ํํ ์ง์ ๋ฐ ์ ํ๋ถ๋ฅ์ ๋ฌธ์ ์ 87
1. ์ง์ ์ ๋์ ๋ฌธ์ ์ 87
2. ์ ํ๊ตฌ๋ถ์ ๋์ ๋ฌธ์ ์ 88
์ 4 ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ ํํฉ 90
์ 4 ์ฅ ์ฐ๊ตฌ์ ์ค๊ณ 93
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๋ถ์ํ 93
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ๋์ ๋ฐ ๋ชจํ 96
์ 3 ์ ์๋ฃ์ ์์ฒ 98
์ 4 ์ ๋ณ์์ ์ค์ 99
1. ๋
๋ฆฝ๋ณ์ : ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ๊ด๋ฆฌ์ ๋ 99
2. ์ข
์๋ณ์ : ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ 100
3. ์กฐ์ ๋ณ์ : ๊ธฐ๊ด์ฅ์ ํน์ฑ 103
4. ๋งค๊ฐ๋ณ์ : ์ด์ฌํ ํน์ฑ 105
5. ํต์ ๋ณ์ 107
์ 5 ์ฅ ๋ถ์์ ๊ฒฐ๊ณผ 113
์ 1 ์ ๊ธฐ์ ํต๊ณ ๋ฐ ์๊ด๊ด๊ณ ๋ถ์ 113
์ 2 ์ ์ง์ ์ ๋์ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ 125
์ 3 ์ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด์ ์ ํ๋ณ๊ฒฝ๊ณผ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ 130
1. ์ ํ๋ณ๊ฒฝ๊ณผ ๋๋ฆฌ์ธ๋น์ฉ 130
2. ์ ํ๋ณ๊ฒฝ๊ณผ ์ง๋ฐฐ๊ตฌ์กฐ์ ๋งค๊ฐํจ๊ณผ 134
3. ์ ํ๋ณ๊ฒฝ ๋์๊ธฐ๊ด ๋ถ์ 140
์ 4 ์ ๊ธฐ๊ด์ฅ ํน์ฑ์ ์กฐ์ ํจ๊ณผ ๋ถ์ 145
์ 6 ์ฅ ๊ฒฐ ๋ก 152
์ 1 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ์์ฝ 152
์ 2 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ํจ์ ๋ฐ ์ ์ฑ
์ ์์ฌ์ 156
์ 3 ์ ์ฐ๊ตฌ์ ํ๊ณ ๋ฐ ์ ์ธ 161
์ฐธ ๊ณ ๋ฌธ ํ 163
<๋ถ๋ก 1> ์ฐ๋๋ณ ๊ณต๊ณต๊ธฐ๊ด ์ง์ ๋ณ๊ฒฝ ๋ด์ฉ(2007~2020) 190๋ฐ