73 research outputs found
Endothelial function in patients with cardiovascular diseases. Part II: endothelial dysfunction in patients with hypertension and coronary heart disease
Obecnie przyjmuje się, że może istnieć związek między
występowaniem subklinicznych stanów zapalnych
a zachorowalnością na nadciśnienie tętnicze.
Jak do tej pory nie ustalono jednoznacznie, czy
zwiększone wartości wskaźników procesu zapalanego
są wynikiem pierwotnego zakażenia, które prowadzi
do przyspieszonego rozwoju miażdżycy i nadciśnienia
tętniczego, czy też mają one charakter wtórny
do uszkodzenia ściany naczyniowej w przebiegu
choroby nadciśnieniowej. Wydaje się, że towarzyszące
stanom zapalnym uszkodzenie śródbłonka może
stanowić ważne ogniwo w patogenezie pierwotnego
nadciśnienia tętniczego. Dysfunkcja śródbłonka ma
znaczący udział zarówno w patogenezie, jak
i w przebiegu klinicznym chorób układu krążenia,
w tym nadciśnienia tętniczego i choroby niedokrwiennej
serca oraz wiąże się ze zwiększonym ryzykiem
wystąpienia niekorzystnych incydentów sercowo-naczyniowych. W niektórych przypadkach genetycznie
uwarunkowanego nadciśnienia tętniczego
upośledzenie czynności śródbłonka wyprzedza rozwój
nadciśnienia, co wskazuje, że dysfunkcja śródbłonka
może być jego pierwotną przyczyną. Z kolei
nadciśnienie tętnicze samo w sobie, bez względu na
jego pierwotną przyczynę, może wtórnie upośledzać
czynność śródbłonka.At present it is thought that there may be the connection
between subclinical inflammatory conditions and the incidence
of hypertension. Up till now it has not been yet established
clearly if the increased levels of inflammatory process
markers result from primary inflammation promoting the
development of atherosclerosis and hypertension or if this
phenomenon is only secondary to the impairment of vascular
wall in the course of hypertensive disease. It seems that
endothelial dysfunction accompanying some inflammatory
conditions may be an important clue in pathogeny of primary
hypertension. Endothelial dysfunction takes an important
part as well in the development as in the clinical
evaluation of circulatory system diseases including hypertension
and coronary heart disease and is related to increased
risk of cardiac events. In some cases of genetically associated
hypertension the endothelial dysfunction is primary to the
development of hypertension which indicates that it may be
the cause of hypertension. On the other hand hypertension
itself regardless of its primary cause may impair the function
of endothelium
Endothelial function in patients with cardiovascular diseases. Part I: humoral factors and assessment of endothelial function
Śródbłonek uważany jest obecnie za narząd wydzielania
wewnętrznego o bardzo dużej aktywności. Precyzyjnie
regulowana równowaga pomiędzy pochodzącymi
ze śródbłonka czynnikami o działaniu rozszerzającym
i zwężającym jest istotą homeostazy
naczyniowej. Spośród czynników naczynioaktywnych
utrzymujących homeostazę naczyniową kluczową
rolę odgrywają tlenek azotu oraz endotelina-1.
Badanie funkcji śródbłonka może się opierać na ocenie
rozszerzalności tętnic w badanym łożysku naczyniowym
(krążeniu wieńcowym lub obwodowym)
oraz określaniu stężeń krążących wskaźników funkcji
śródbłonka i miejscowego stanu zapalnego toczącego
się w naczyniach.Endothelium acts as an organ secreting actively various
substances. The vascular homeostasis is based on the precisely
regulated balance between vasodilatative and vasoconstrictive
factors derived from endothelium. Out of numerous
vasoactive factors maintaining vascular homeostasis
the key role belongs to nitric oxide and endothelin-1. The
determination of endothelial function may be based on
flow mediated vasodilatation tests (in coronary and peripheral
circulation) and on the laboratory tests of the specific
markers of the endothelial function and local inflammatory
process present in vessels
Heart rate turbulence in patients with essential hypertension and different patterns of left ventricular geometry and hypertrophy
Wstęp Analiza parametrów turbulencji rytmu serca
(HRT) jest nieinwazyjną metodą umożliwiającą
ocenę zagrożenia nagłym zgonem sercowym. Celem
obecnej pracy jest ocena parametrów turbulencji rytmu
serca u chorych z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym
w zależności od typu geometrii i przerostu
lewej komory serca.
Materiał i metody Badania wykonano u 44 chorych,
w tym u 24 kobiet (średni wiek 54,2 ± 10,7 roku)
i u 20 mężczyzn (średni wiek 51,9 ± 9,5 roku) chorych
z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym. Na
podstawie wskaźnika masy lewej komory (LVMI)
i względnej grubości ściany (RWT) chorych podzielono
na cztery grupy: z prawidłową geometrią
(n = 11), przebudową koncentryczną (n = 10),
przerostem koncentrycznym (n = 15) oraz przerostem
ekscentrycznym (n = 8). U wszystkich badanych
wykonano 24-godzinną rejestrację EKG metodą Holtera, a następnie dokonano analizy parametrów
HRT: TO - początek turbulencji wyrażony
w % oraz TS - nachylenie turbulencji wyrażone
w ms/odstęp RR.
Wyniki W grupie chorych na nadciśnienie tętnicze
z przerostem ekscentrycznym parametr TO był istotnie
wyższy (-0,65 ± 0,17% vs. –1,44 ± 0,31%; p < 0,01),
a parametr TS znamiennie niższy (4,40 ± 1,91 ms/odstęp RR vs. 9,21 ± 2,58 ms/odstęp RR; p < 0,001)
niż w grupie chorych na nadciśnienie tętnicze z prawidłową
geometrią lewej komory serca.
Wnioski U chorych na pierwotne nadciśnienie tętnicze
z nieprawidłową geometrią i przerostem lewej
komory HRT jest zmniejszona w porównaniu z chorymi
na nadciśnienie tętnicze z prawidłową geometrią
lewej komory serca. Najbardziej obniżona HRT
w grupie osób z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym
powikłanym przerostem ekscentrycznym
wskazuje, że jest to grupa chorych szczególnie narażonych
na wystąpienie niekorzystnych incydentów
sercowo-naczyniowych.Background Heart rate turbulence analysis is a non-invasive
method enabling to estimate sudden cardiac death risk. The
aim of the study was to estimate heart rate turbulence parameters
in patients with essential hypertension with regard to
different geometry and types of left ventricular hypertrophy.
Material and methods Studies were performed in a group
of 44 people: 24 women (54.2 ± 10.7 years old) and in
20 men (51.9 ± 9.5 years old) with essential hypertension.
All patients were divided according to left ventricular mass
index (LVMI) and relative wall thickness (RWT) measured
by echocardiography into four groups: normal geometry
(n = 11), concentric remodelling (n = 10), concentric
hypertrophy (n = 15) and eccentric hypertrophy (n = 8). In
each patient 24-hour ECG Holter recording was performed
and then turbulence onset (TO) expressed in % and turbulence
slope (TS) expressed in ms/RR interval were estimated.
Results In the group of patients with eccentric hypertrophy
parameter TO was significantly higher (–0.65 ± 0.17%
vs. –1.44 ± 0.31%; p < 0.01) and parameter TS was significantly
lower (4.40 ± 1.91 ms/RR vs. 9.21 ± 2.58 ms/RR;
p < 0.001) in comparison to subjects with normal geometry
of left ventricular.
Conclusions Heart rate turbulence is decreased in people
suffering from essential hypertension with abnormal geometry
and left ventricular hypertrophy. The highest decrease
in heart rate turbulence in patients with essential
hypertension complicated by eccentric hypertrophy may
show that this group of patients is specially predisposed to
cardiovascular complications
The influence of contrast medium used during coronary angiography procedure on nitrite/nitrate and endothelin-1 levels in blood of patients with arterial hypertension
Wstęp Patomechanizmy powodujące pojawienie się
nefropatii kontrastowej (CIN) nie są do końca poznane.
Prawdopodobnie znaczenie ma upośledzenie
funkcji śródbłonka występujące w nadciśnieniu tętniczym.
Celem pracy była ocena wpływu środka kontrastowego
stosowanego podczas koronarografii na
stężenia kreatyniny i dwóch wybranych parametrów
funkcji śródbłonka, takich jak stężenie tlenku azotu
(NO) - oznaczonego metodą pośrednią przez pomiarmiar
azotynów/azotanów (NO2-/NO3-) - oraz endoteliny-
1 (ET-1) we krwi u chorych z nadciśnieniem
tętniczym poddanych postępowaniu zmniejszającemu
ryzyko nefropatii kontrastowej.
Materiał i metody Badanie przeprowadzono u 72
osób (58 mężczyzn i 14 kobiet; średnia wieku: 57,4
± 10,7 roku) chorujących na nadciśnienie tętnicze.
Wszystkie osoby ze względu na stwierdzoną chorobę
wieńcową poddane były koronarografii z użyciem niejonowego
środka kontrastowego. Stosowano u nich
prewencję CIN, polegającą na nawadnianiu dożylnie
roztworem 0,9% NaCl oraz podawaniu doustnie acetylocysteiny
zarówno przed, jak i po badaniu angiograficznym.
Oceniano stężenia kreatyniny we krwi
przed i we wczesnym okresie po koronarografii. Funkcję
śródbłonka określano, badając krew pod kątem stężenia
endoteliny-1 i pośrednio tlenku azotu poprzez
oznaczenie stężeń azotynów/azotanów przed badaniem
po 1 i 6 godzinach od badania.
Wyniki Stężenia kreatyniny oraz endoteliny-1 we
krwi zarówno przed, jak i po koronarografii nie różniły
się istotnie statystycznie. Natomiast analizując
stężenia tlenku azotu w surowicy, wykazano, że godzinę
i 6 godzin po koronarografii były one znamiennie
niższe niż przed badaniem (p < 0,01).
Wnioski Przeprowadzone badania wskazują, że użycie
środków kontrastowych stosowanych podczas koronarografii
może zmniejszać stężenia azotynów/
/azotanów, powodując zaburzenie funkcji śródbłonka.
Zastosowanie zarówno przed, jak i po koronarografii
dożylnego nawadniania roztworem soli fizjologicznej
oraz doustnego podawania acetylocysteiny,
pomimo stwierdzanego obniżenia stężenia azotynów/
azotanów, może być skuteczne w zapobieganiu
nefropatii kontrastowej.
Nadciśnienie Tętnicze 2007, tom 11, nr 5, strony 406-411.Background Mechanisms underlying manifestation of
contrast-induced nephropathy (CIN) are still not clear.
Endothelial dysfunction present in patients with arterial
hypertension may probably be one of the factors. The aim
of the study was to determine the influence of contrast medium
used during coronary angiography on creatinine serum
level and two parameters connected with endothelial
function such as nitric oxide (NO) measured indirectly by
nitrite/nitrate concentration and endothelin-1 (ET-1) in patients
with arterial hypertension in whom some protective
strategies against contrast-induced nephropathy were used.
Material and methods Studies were carried out in 72 patients
(58 men and 14 women, mean age: 57.4 ± 10.7 years)
with arterial hypertension. In all patients coronary angiography
with the use of non-ionic contrast medium was performed
due to symptoms of coronary heart disease. Prophylactic
therapy of intravenous hydration with 0.9% NaCl and
acetylcysteine prior to and after coronary angiography was
used. Serum creatinine level before and early after
coronarography was measured. Endothelial function wasestimated by concentrations endothelin-1 and indirectly nitric
oxide by measurement of nitrite/nitrate in blood before
and then one and six hours after the invasive procedure.
Results Serum creatinine level as well as endothelin-1 in
plasma did not change significantly after the examination.
Serum nitric oxide concentration was significantly lower
after coronary angiography after one and after six hours in
comparison with measurements before the invasive procedure
(p < 0.01).
Conclusions Performed studies show that the use of contrast
media during coronary angiography may decrease
level of nitrite/nitrate causing endothelial dysfunction. Preventive
therapy with hydration and orally administered
acetylcysteine before and after coronary angiography may
be an effective protective strategy, even though the decrease
in nitrite/nitrate level is detected.
Arterial Hypertension 2007, vol. 11, no 5, pages 406-411
Is there influence of hypertension on the endothelial function in patients with ischaemic heart disease?
Wstęp Nadciśnienie tętnicze jest jednym z najważniejszych
czynników ryzyka choroby niedokrwiennej
serca. Celem pracy było porównanie funkcji śródbłonka
u pacjentów z potwierdzoną angiograficznie
stabilną chorobą niedokrwienną serca w zależności
od współistnienia nadciśnienia tętniczego lub jego
braku.
Materiał i metody Badaniami objęto 54 osoby z udokumentowaną
angiograficznie miażdżycą naczyń
wieńcowych, u których stopień nasilenia dolegliwości
wieńcowych mieścił się w II lub III klasie CCS. Grupę I stanowiło 32 chorych, u których ponadto
stwierdzono nadciśnienie tętnicze (śr. wieku 60,6 ±
10,5 roku). Do grupy II włączono 22 osoby bez nadciśnienia
tętniczego (śr. wieku 57,4 ± 10,5 roku).
Funkcję śródbłonka określano, badając stężenia we
krwi: tlenku azotu (NO), endoteliny 1 (ET-1), rozpuszczalnej
cząsteczki adhezji międzykomórkowej 1
(sICAM-1), interleukiny 1β (IL-1β), interleukiny 6
(IL-6) oraz interleukiny 10 (IL-10).
Wyniki Stężenia IL-6 (p < 0,05), sICAM-1 (p <
0,01) oraz ET-1 (p < 0,01) we krwi chorych z udokumentowaną
angiograficznie miażdżycą naczyń
wieńcowych i współistniejącym nadciśnieniem tętniczym
były znamiennie statystycznie wyższe niż
u chorych z udokumentowaną angiograficznie miażdżycą
naczyń wieńcowych bez współistniejącego
nadciśnienia tętniczego. Natomiast stężenie NO
(p < 0,05) w surowicy chorych z potwierdzoną angiograficznie
miażdżycą naczyń wieńcowych i nadciśnieniem
tętniczym było znamiennie niższe niż
w grupie chorych bez nadciśnienia tętniczego.
W dwuczynnikowej analizie wariancji wykazano
obecność interakcji między występowaniem nadciśnienia
tętniczego i płcią męską w oddziaływaniu na
stężenie ET-1 w osoczu (F = 1,63; p < 0,01).
Wnioski Wyniki przeprowadzonych badań wskazują,
że u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca
współistniejącą z nadciśnieniem tętniczym funkcja
śródbłonka jest bardziej upośledzona niż u osób
z chorobą niedokrwienną serca bez stwierdzanego
nadciśnienia tętniczego.Background Arterial hypertension is one of the most important
risk factors of the coronary heart disease (CHD). The
aim of the study was to determine the endothelial function in
patients with angiographically confirmed atherosclerosis of
coronary arteries and diagnosed hypertension and to compare
it with individuals with CHD without hypertension.
Material and methods Our studies were carried out in 54
people with angiographically confirmed CHD in II or III
class of angina symptoms according to CCS grading scale.
The first group consisted of 32 patients in which hypertension
was diagnosed (mean age 60.6 ± 10.5). To the
second group 22 individuals were included without hypertension
(mean age 57.4 ± 10.5). The endothelial function
was estimated by determination of serum concentrations
of nitric oxide (NO), soluble intercellular adhesion
molecule 1 (sICAM-1), interleukin 1β (IL-1β),
interleukin 6 (IL-6) and interleukin 10, and plasma level
of endothelin 1 (ET-1).
Results In patients with angiographically confirmed coronary
heart disease coexisting with hypertension serum concentrations
of IL-6 (p < 0.05), sICAM-1 (p < 0.01) and
plasma level of ET-1 (p < 0.01) were statistically significant
higher than in patients without hypertension. Serum
concentration of NO (p < 0.05) in patients with coronary
heart disease and hypertension was significantly lower in
comparison to patients without hypertension. Multifactorial analysis of variance revealed the interaction between
hypertension incidence and male gender in their effect on
endothelin-1 plasma concentration (F = 1.63; p < 0.01).
Conclusions Our studies show that in patients with coronary
heart disease coexisting with hypertension endothelial
function is more impaired than in patients with coronary
heart disease without hypertension
Anomalia tętnic wieńcowych jako rzadka przyczyna dławicy piersiowej
We present anomalous coronary artery as a rare cause of angina pectoris.Prezentujemy przypadek anomalii tętnic wieńcowych jako rzadkiej przyczyny dławicy piersiowej
Zależność między czasem trwania cukrzycy typu 2 a nasileniem wybranych powikłań sercowo-naczyniowych u pacjentów chorujących na nadciśnienie tętnicze
Wstęp Celem obecnej pracy było określenie związku
między czasem trwania cukrzycy typu 2 a występowaniem
powikłań sercowo-naczyniowych: dysfunkcji
rozkurczowej lewej komory (LVDD) i przerostu
lewej komory (LVH) u pacjentów chorujących na
nadciśnienie tętnicze.
Materiał i metody Badaniami objęto 63 osoby chorujące
na nadciśnienie tętnicze ze współistniejącą cukrzycą
typu 2. Średnia wieku pacjentów włączonych
do badania wynosiła 63,65 ± 12,04 roku. Średni czas
trwania cukrzycy wynosił 9,76 ± 8,97 roku. Na podstawie
kryterium mediany czasu trwania cukrzycy
w badanej grupie wyodrębniono 2 podgrupy: I — osób
chorujących na cukrzycę typu 2 krócej niż 7 lat (n =
32), II — osób chorujących na cukrzycę typu 2 dłużej
niż 7 lat (n = 31). Wykonano badanie echokardiograficzne,
oceniono funkcję rozkurczową lewej
komory oraz geometrię lewej komory.
Wyniki W grupie I znamiennie rzadziej rozpoznawano
LVH i LVDD niż w grupie II (LVH — I:
40,6%, II: 61,3%, p < 0,05; LVDD — I: 21,9%, II:
32,3%, p < 0,05). W całej badanej grupie występowały
istotne statystycznie korelacje liniowe między czasem
trwania cukrzycy a wybranymi parametrami echokardiograficznymi: LVMI (r = 0,37, p < 0,05), RWT (r =
0,39, p < 0,05) oraz E/E’ (r = 0,51, p < 0,05). Regresja
logistyczna wykazała, że starszy wiek i dłuższy czas
trwania cukrzycy stanowią niezależne czynniki ryzyka
LVH, a wyższe BMI i dłuższy czas trwania cukrzycy
niezależne czynniki ryzyka LVDD.
Wnioski U osób z nadciśnieniem tętniczym dłużej
chorujących na cukrzycę typu 2 powikłania sercowo-
–naczyniowe zdają się bardziej wyrażone i zdają się
występować z większą częstością niż u osób z nadciśnieniem
tętniczym krócej chorujących na cukrzycę
typu 2. Czas trwania cukrzycy typu 2 stanowi niezależny
czynnik ryzyka LVDD oraz LVH
Environmental factors of obesity before and after COVID-19 pandemic: a review
In past decades the prevalence of overweight and obesity had grown rapidly. There are numerous factors contributing to this unfavorable change in people’s health. This review article investigates the environmental factors which may play a role in the prevalence of overweight and obesity and additionally the novel factors which appeared after the beginning of the COVID-19 pandemic, which caused the increase in BMI during the lockdown period. Most of the studies reveal that the COVID-19 pandemic and lockdown contributed to the growth of BMI in numerous countries and, eventually the prevalence of overweight and obesity increased. Studies suggest that the physical activity was decreased while sleep time and screen time were increased and the amount of food consumed increased, additionally more processed food with long shelf life was consumed. The diverse environmental factors may have an impact on obesity and overweight development taking into account policy and local school policy issues, socioeconomic status, lifestyle including physical activity, diet habits, and amongst others, more trivial causes such as uninteresting neighborhoods, lack of sense of security outside the place of residence or a long distance from shops. Still, this is the object of debate if air pollution is an environmental risk factor influencing the unfavorable trends towards increasing body weight
Hypertrophy and Remodeling of the Heart in Hypertensive Patients
Przerost i przebudowa serca występujące u chorych na nadciśnienie tętnicze wiążą się ze zwiększoną zachorowalnością
i śmiertelnością. Nadciśnienie tętnicze jest najczęstszą przyczyną niewydolności serca. Początkowo
u chorych na nadciśnienie tętnicze występuje upośledzenie relaksacji, będące pierwszą fazą dysfunkcji
rozkurczowej. Okazuje się, że niedokrwienie mięśnia sercowego oraz zwłóknienie są związane z zaburzeniem
czynności rozkurczowej lewej komory serca. Wobec tych faktów bardzo ważne jest właściwe leczenie nadciśnienia tętniczego, które w konsekwencji może
zapobiegać występowaniu incydentów sercowo-naczyniowych w całej populacji.Hypertrophy and concentric remodeling of the left ventricle are important manifestations of hypertension that are
associated with increased morbidity and mortality. Hypertension is the most common cause of cardiac failure. Recent
studies have shown that isolated diastolic dysfunction very often accompanies early stages of hypertension. Furthermore, it has been recently made clear that myocardial ischaemia and fibrosis are two important factors associated with diastolic dysfunction in hypertension. The proper treatment of hypertension should prevent cardiovascular events and decrease mortality in general population
Znajomość przyczyn nadciśnienia tętniczego i skutków jego nieleczenia w losowej grupie studentów wybranych miast Polski
Background Arterial hypertension (AH) constitutes a well-known risk factor for cardiovascular diseases (CVD). The aim of the study was to evaluate the extent of knowledge on the causes and complications of arterial hypertension in randomly selected students from Polish cities: Kielce, Wroclaw and Zielona Gora.Material and methods The study was caried out in a group of 232 students (23.14 ± 1.23 years), among them students from Kielce constituted 37.5% of participants (subgroup I, n = 87), students from Wroclaw 29.7% (subgroup II, n = 69), and students from Zielona Gora 32.8% (subgroup III, n = 76). Among the examined was carried out questionnaire survey on knowledge of the causes of arterial hypertension and its complications.Results Among causes of arterial hypertension the most commonly selected answer was overweight and obesity (93.97% of the answers), drinking coffee (75.43%) and stress (72.41%). The incorrect answer chosen most often was drinking high amounts of coffee (75.43%). On the other hand, the most commonly missed important factor predisposing to the development of arterial hypertension was the incidence of kidney diseases (only 28.02% answers suggested the possible relation). Students have chosen myocardial infarction (89.22%), coronary artery disease (70.26%) and stroke (67.24%) as the common complications of arterial hypertension. The majority of respondents (76.29% ) did not indicate chronic renal failure as the possible consequence of arterial hypertension.Conclusions Knowledge on the causes of arterial hypertension and its complications among students from randomly selected big Polish cities: Kielce, Wroclaw and Zielona Gora is not sufficient and corresponds with the lack of the knowledge on CVD in general population.Wstęp Nadciśnienie tętnicze (NT) stanowi uznany czynnik ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego (CVD). Celem badania było określenie poziomu wiedzy na temat przyczyn NT i skutków jego nieleczenia w losowej grupie studentów wybranych miast Polski: Kielc, Wrocławia i Zielonej Góry.Materiał i metody Badanie przeprowadzono w grupie 232 studentów (23,14 ± 1,23 lat), wśród których studenci z Kielc stanowili 37,5% (podgrupa I, n = 87), studenci z Wrocławia 29,7% (podgrupa II, n = 69), a studenci z Zielonej Góry 32,8% (podgrupa III, n = 76). Wśród badanych przeprowadzono badanie ankietowe dotyczące wiedzy na temat przyczyn NT i skutków jego nieleczenia.Wyniki Wśród przyczyn NT najczęściej wybierano nadwagę i otyłość (93,97% odpowiedzi pozytywnych), picie kawy (75,43%) oraz stres (72,41%). Najczęściej błędnie wybieraną przyczyną NT było picie nadmiernych ilości kawy (75,43% ankietowanych zaznaczyło, że picie kawy skutkuje rozwojem NT). Natomiast najczęściej pomijany, rzeczywisty czynnik predysponujący do wystąpienia NT stanowiły organiczne choroby nerek (jedynie 28,02% badanych wskazała na tę możliwość). Najczęściej jako skutki NT z podanych propozycji odpowiedzi wybierano zawał serca (89,22% wskazań pozytywnych), chorobę wieńcowych (70,26%) oraz udar mózgu (67,24%). Aż 76,29% respondentów nie uznało jako możliwej konsekwencji NT przewlekłej niewydolności nerek.Wnioski Znajomość przyczyn NT i skutków jego nieleczenia wśród studentów w wybranej losowo grupie studentów Kielc, Wrocławia i Zielonej Góry jest niewystarczająca i wpisuje się w niezadowalający obraz wiedzy ogółu społeczeństwa na temat CVD
- …