Gjaldeyrishöft við efnahagsáföll : upptaka og afnám

Hagsaga Íslands síðustu 100 ára hefur einkennst af takmörkunum á utanríkisviðskipti í formi gjaldeyrishafta. Haftastefnan hófst árið 1931 sem neyðarúrræði við kreppunni miklu og voru höftin ekki afnumin fyrr en rúmum sex árutugum síðar. Íslendingar endurnýjuðu þó kynni sín við höft fremur skjótt enda voru þau innleidd á nýjan leik árið 2008 eftir hið fordæmalausa efnahagsáfall sem dundi á þjóðinni við fall bankanna. Þrátt fyrir að seinni haftasetningin hafi upphaflega verið skammtímalausn til að sporna við miklu útflæði fjármagns og hruni íslensku krónunnar voru þau ekki afnumin að mestu fyrr en árið 2017 þegar stjórnvöldum hafði loks tekist að leysa færsluvandann sem þau glímt höfðu við frá hruni. Almennt teljast gjaldeyrishöft ekki til hefðbundinna aðgerða við hagstjórn enda getur einangrun ríkja verið sjálfskaparvíti. Framþróun síðustu áratuga hefur meðal annars náðst með auknum milliríkjaviðskiptum og hafa tímabil viðskiptafrelsis skilað af sér blómlegra efnahags- og atvinnulífi. Því er óhætt að fullyrða að almenn samstaða sé á meðal fræðimanna um skaðsemi hafta, sama hvort þau séu á fjármagn eða vöru og þjónustu. Hins vegar geta gjaldeyrishöft sem takmarka frjálst flæði fjármagns reynst nauðsynleg við tilteknar aðstæður líkt og saga Íslands hefur sýnt fram á. Í þessari ritgerð er markmiðið að lýsa sögu gjaldeyrishafta sem þjóðhagsvarúðartæki stjórnvalda við efnahagsáföll hér á landi ásamt því að skoðuð er möguleg upptaka hafta á nýjan leik. Hér mun setning, afnám og áhrif fyrri gjaldeyrishafta verða greind og að einhverju leyti sett í samhengi við þá efnahagsvá sem Íslendingar standa nú frammi fyrir af völdum kórónuveirufaraldursins

Hefur peningastefna Seðlabanka Íslands breyst? Samanburður á peningamálastjórn í kjölfar hrunsins árið 2008 og í kjölfar Covid-19

Hagsaga Íslands frá lýðveldisstofnun hefur einkennst af miklum óstöðugleika þar sem verðbólga hefur verið fylgikvilli óstöðugra efnahagsaðstæðna. Peningastefna landsins hefur verið margbreytileg í gegnum tíðina. Frá því snemma árs 2001 hefur peningastefna Seðlabanka Íslands verið með verðbólgumarkmið þar sem stofnunin leitast eftir því að halda efnahagslegum stöðugleika með því að halda verðbólgunni sem næst 2,5%. Er þetta aðalmarkmið bankans og hefur hann sjálfstæði til að framfylgja markmiðinu með tækjakosti sínum. Í þau rúmlega tuttugu ár sem Seðlabankinn hefur starfað í verðbólgumarkmiði hafa tvær efnahagskreppur skollið á íslensku hagkerfi. Fyrst fjármálakreppan árið 2008 og síðan sú kreppa sem kom í kjölfar COVID-19 faraldursins. Í bæði skiptin notaði Seðlabankinn sitt helsta stjórntæki, stýrivexti, til að draga úr óstöðugleika vegna hættunum sem steðjuðu að. Viðbrögð bankans voru mismunandi á milli þessara atburða enda um ólíka efnahagsvá að ræða; mikil þensla skapaðist á árunum fyrir hrunið 2008 en með COVID-19 faraldrinum fór púðrið í að halda innlendri eftirspurn á floti. Rannsóknarspurning þessarar ritgerðar er hvort peningastefna Seðlabanka Íslands hafi breyst á þeim tíma sem hann hefur verið með verðbólgumarkmið. Þá verður gerður samanburður á viðbrögðum bankans í kjölfar kreppanna tveggja. Aðferðin sem notuð er hér er að bera stýrivexti bankans saman við vexti sem fást út frá Taylor-reglu, en sú regla er einföld hagstjórnarregla sem Seðlabankinn notar til viðmiðunar út frá spálíkani sínu. Vísbendingar eru um að Seðlabankinn hafi fylgt Taylor-reglunni nánar eftir á fyrstu 10 árum sem hann starfaði í verðbólgumarkmiði ef litið er framhjá tveimur frávikum, þ.e. í upphafi upptöku verðbólgumarkmiða og síðan á árunum 2008-2010 þegar hrunið skall á

Currency Board

Valkostir í peningamálum hafa þrengst undanfarin ár með vaxandi alþjóðavæðingu og frjálsu flæði fjármagns. Nú þykir einungis raunhæft að styðjast annaðhvort við stífa fastgengisstefnu, eins og myntráð, evruvæðingu eða myntbandalag, eða flotgengi líkt og Ísland hefur stuðst við frá 2001. Myntráð hefur þótt góð leið til að koma á stöðugleika og auka trúverðugleika landa sem ekki hafa langa reynslu af rekstri seðlabanka eða hafa átt erfitt með að hemja sveiflur á hagkerfinu. Með myntráði afsala stjórnvöld sér völdum sínum til að dempa hagsveiflur að mestu leyti og fylgja heldur akkerismyntinni. Myntráðsstefnan var vinsæl í byrjun 20. aldar og var þá sérstaklega mikið notuð á nýlendum Bretlands. Segja má að hún hafi dottið úr tísku tímabundið en svo komið sterk inn aftur í byrjun 10. áratugsins þegar m.a. Argentína og Litháen tóku stefnuna upp. Litháar tóku upp myntráð stuttu eftir að þeir slitu sig frá Sovíetríkjunum. Myntráðið hefur gengið vel í Litháen og hefur hagvöxtur verið mikill. Til að byrja studdust þeir við Bandaríkjadollar sem akkerismynt en ákváðu árið 1999 að því skyldi breytt í evru þar sem að ákveðið var að hafa fulla upptöku evrunnar í kjölfar inngöngu í ESB sem útgönguleið. Þeim var þó neitað um aðild að Myntbandalagi Evrópu árið 2006 á þeirri forsendu að þeir uppfylltu ekki verðbólgu ákvæði Maastricht-skilmálans. Myntráð hefur verið stór partur af sögu Hong Kong þar sem að þeir hafa stuðst við myntráð nánast óslitið frá árinu 1935. Nýjasta myntráðs fyrirkomulagið var tekið upp 1983 þó að það hafi verið aðlagað töluvert að breyttum aðstæðum síðan þá. Sérstakt er að í Hong Kong sér myntráðið ekki um útgáfu seðla heldur er það í höndum þriggja viðskiptabanka sem fá þó ekki að prenta peninga nema með því að skila jafnvirði dollara til myntráðsins. Einnig er athyglisvert að myntráð Hong Kong býr yfir gildum varasjóði sem er um sjöfalt meiri að vöxtum en lágmarkskröfur gera ráð fyrir. Stærð sjóðsins er umdeild en gerir Hong Kong kleift að verja myntráðið af miklum krafti. Hagsaga Argentínumanna er ekki ýkja glæsileg. Eftir góðan árangur á árunum 1895-1930 tók að halla undan fæti. Allt til ársins 1990 ríkti óstöðugleiki í efnahagslífinu jafnt og í stjórnmálunum og var verðbólgan árið 1990 rúmlega 2000%. Þá var ákváðið að stofna myntráð sem átti að nota dollar sem akkerismynt. Á tíð myntráðsins var verðbólgan lág og hagvöxtur var mikill. Slök hagstjórn og vandræði í kjölfar gjalþrots Rússa og gengisfellingar Brasilíumanna árið 1999 urðu banabiti myntráðsins. Ríkisstjórn Argentínu lýsti því svo stuttu síðar yfir að Argentínumenn gætu ekki staðið við erlendar skuldbindingar sínar. Möguleikar Íslands á að taka upp myntráð virðast ekki vera miklir við óbreyttar aðstæður. Skoðaðar voru mögulegar tengingar við evru, Bandaríkjadal og norsku krónuna og virðist evran vera eini raunhæfi kosturinn. Svo virðist þó vera að ESB sé mótfallið því að lönd tengi sig við evruna ætli þau sér ekki inngöngu. Því er flotgengi eini raunhæfi möguleikinn fyrir Ísland á meðan ekki er vilji til að sækja um aðild að ESB. Ef Ísland ákveður að sækja um aðild að ESB, væri það góður kostur fyrir Íslendinga að taka upp myntráð sem milliskref í samráði við ESB líkt og Bosnía-Hersegóvína, Búlgaría, Eistland og Litháen hafa gert