Taha Toros Arşivi, Dosya No: 257-Rıza Tevfik Bölükbaşı. Not: Gazetenin "Günün Mevzuları" köşesinde yayımlanmıştır

Daver, Abidin

Istanbul Sehir University Repository

Ç ^ ÜNÜN MEVZULARI,'
Rıza Tevfiğe dair
Yazan: Abidin Dav’er
Geçen cumartesi hayata gözlerini 
kapayan filozof RıZa Tevfiği. ben 
Galatasaray Sultanisinde okudu­
ğum günlerdenberi tanırım. Alla­
hın rahmetine intikal ettiği günün 
ferdası günlerde ona aid bazı ha­
tıralarımı yazmak istiyorum.
Daha Galatasarayda okurken 
Beyoğlunda bir fotoğrafçı dükkâ­
nının camekânında şöyle büyük bir 
resim görürdüm: Bu birbirinin pe- 
şisıra dizilmiş, çıplak vücudlü, ka­
im bazulu dört güzel erkeğin res­
miydi, ve yalnız ben değil, oradan 
geçen herkes bu resmi seyrederdi. 
Başta Galatasaraym jimnastik mu­
allimi merhum Faik Bey hocamız, 
onun arkasında merhum Rıza Tev- 
fik Bey, onun arkasında -Allah u- 
zun ömürler versin- Selim Sırrı 
Bey, en sonda da, Galatasaraym 
son sınıfından yeni çıkmış olan 
-Allah ona da uzun ömürler " er­
sin- Rana Bey (Rana Tarhın).
Dördü de göğüs, boyun ve omuz 
adalelerini şişirmiş, çelik bazula- 
rını kabartmış vaziyette, dört as­
lan gibi, boy sırasile durup bu res­
mi çıkartmışlardı.
O zaman çocuk gözlerimle, hay­
ran hıayran seyrettiğim bu nehli- 
van vücudlü insanlardan Rıza Tev- 
fiğin, son zamanlara gelinceye ka­
dar, kâh Diyoien gibi kocaman sa­
kallı, kâh bıyıklı, fakat daima sağ­
lam vücudlü ve kalın bazulu ce­
simlerini gördüm.
Merhum Rıza Tevfik
birbirine sarılıyor, kucaklaşıp Öpü­
şüyordu. Bir gün Selanik İdadi 
mektebinde bir toplantı tertib e- 
dilmişti. Ben hastalanmıştım. Bir 
masanın üstüne başımı koymuş, 
nutukları öyle dinliyordum. Tanı­
dığım bir sesin, Selâniktekı Ha­
ham Efendiye, yabudice dediğimiz 
İspanyolca cevab verdiğini duy­
dum. Başımı kaldırıp baktım, hay­
retle gördüm ki bu hatib Rıza Tev- 
fikti. Nutku bittikten sonra Rıza 
Tevfikle Haham Efendi sarmaşan­
laş oldular. O, İspanyolca da bili­
yordu.
geldi. Rıza Tevfik onunla da tatl 
tatlı konuşuyordu. Fransız kadın 
merak ederek şu suali sordu:
—  Gene mösyöler, sizler hangi 
millettensiniz?
Rıza Tevfik şu zarif cevabı verdi:
—  Madam, gene Türkiye ile mu- 
hatabsınız.
O inkılâb senelerinde Fransada 
inkılâbcı Türklere, «Jön Türk* 
derlerdi. Bu söz İttihad ve Terak- 
I kiye mensub Türklere âlem olmuş­
tur.
Rıza Tevfik, sonraları yavaş yâ- 
vaş İttihad ve Terakkiye muhali 
oldu ve Mecliste, muhalefetin er 
zorlu hatiblerinden biri kesildi. Sa­
atlerce talakatle konuşur; faka 
mütemadiyen mevzuun dışarısın: 
kaçar ve reisler kendisine mevzu: 
gelmesini ihtar ederlerdi-
Gazetelere yazdığı felsefî yazılar: 
«Bacon’un şakirdi marifeti» diy 
imza atardı. Bacon, onun eserlerin 
çok okuduğu ve sevdiği meşhur ■ 
eski bir İngiliz filozofu idi.
Rıza Tevfik, mütareke yıll?;:nda 
yanlış bir yola saptı. O esasen, oü 
tün yüksek meziyetlerine rağmen 
iyi bir siyaset adamı vasimi hai 
değildi. İttihad ve Terakkiye mu 
haiefeti, onu, sürükleyip götürdı 
ve damad Ferid kabinesinde Ma a 
rif Nazırı oldu. Gidip Sevr mua 
hedesini imzalamak bedbahtlığın­
da uğradı.
Rıza Tevfik Beyi Meşrutiyetin 
ilânına takaddüm eden senelerde, 
Tanburî Cemil Bey merhumun hem 
şiresi Beyhan Hanımın evinde gör­
müştüm. Cemil Beyin hemşireza­
desi Tanburî Hikmet Bey merhum 
mekteb arkadaşımdı. Hikmet Be­
yin küçük kardeşi Tevfik Beyle de 
bu münasebetle dost ve arkadaş ol­
muştum. Onların evine gayet sık 
giderdim.
Rıza Tevfik Bey hazan bu sanat­
kârlar yurduna misafir gelirdi. Ga­
yet hoşsohbet bir adamdı. Bazan 
henüz çocuk olan büyük kızı Su ad 
Hanımı -ki şimdi New-York’ tadır- 
beraber getirirdi. Musikiden, ede­
biyattan, felsefeden, spordan, gü­
reşten bahsederlerdi. Onu zevkle 
dinlerdim.
1908 de Meşrutiyet ilân edilince 
İstanbulda hükümet ve hükümet 
otortesi diye bir şey kalmadı Şehir 
tam bir anarşi içindeydi. O zaman 
Rıza Tevfik merhumla Selim Sim , 
İttihad ve Terakki Cemiyeti adına 
İstanbulun her tarafım at sırtın­
da dolaşarak nutuklar sövliycrek 
halkı teskin ederlerdi. Bu iki zat, 
1908 temmuzunda İstanbulda kan 
dökülmesini, inkılâbın bir ihtilâl 
halini almaşım önlemişlerdir. Her 
ikisinin ateşli nutuklarım heyecan­
la dinlerdim.
1908 ağustosunda. Taleböi Hu­
kuk Cemiyeti, o  zamanki tabirile 
«Mehdi Hürriyet* olan Selâniğe bir 
seyahat tertib etti. Rıza Tevfiği o - 
rada bulduk. Nutuklar teati edili­
yor. Anüsüm ve gayrimüslim herkes
1908 de Mebusan ve Ayan Mec­
lisleri açıldı. Ben de bu Mecliste 
önce zabıt kâtibi, kısa bir müddet 
sonra da zabıt kalemi müdürü ol­
dum. Rıza Tevfik, Edirne mebusu 
olarak Meclise girmişti. Büyük ta- 
lâkatle konuşur; herkes onu zevk­
le dinlerdi.
1910 da Fransız parlamentosunun ı 
zabıt işlerini tetkik etmek üzere, 
bir kaç arkadaşla Parise gönderil­
dim. Bir Fransız vapurile yola çık­
tık. Vapurumuz Geliboludan ge­
çerken Rıza Tevfik Bey, Gelibolu 
için yazdığı ve mektebde iken ez­
berlediğimiz güzel manzumesini ve 
diğer bazı şiirlerini cidden çok gü­
zel bir tarzda okudu. Hepimizi 
vecde getirdi.
Ertesi günü Fransızların 14 tem­
muz bayramıydı. Vapurda, yemek­
ten sonra, Rıza Tevfik mükemmel 
bir fransızca nutuk söyledi. Bu 
nutuk o kadar güzel ve derin ini 
ki gemi kaptanı cevab vermek için 
ayağa kalktı ve aynen şöyle dedi:
—  Mebus efendi, Fransız millî 
bayramı ve büyük ihtilâli hakkın­
da o kadar güzel, o kadar vâkıfane 
bir nutuk söyledi ki ben kendisine 
cevab vermekten hakikaten âcizim. 
Sadece kendisine teşekkür etmekle 
iktifa edeceğim.
Vapurdan çıkıp Marsilyadan Pa­
rise giderken bize gayet hoş hikâ­
yeler ve fıkralar anlattı. Trende bir 
Ingilizle de mükemmel İngilizce ko­
nuştu. Trene son anda binen gene 
ve güzel bir Fransız kadın, Türk­
lerle dolu olan kompar tim anımıza
İstiklâl Harbi zaferle neticelen' 
miş; Mondros mütarekesinden ton 
ra, Refet Paşa Millî Ordunun fci 
tabur askerile İstanbula gelmiş v 
karargâhını Divanyolur.dâki Sar' 
Mahfilinde kurmuştu. Biz gazeteci 
ler, her gün Mahfile uğrar; Kefe 
Paşa ile görüşürdük. Bir gün Mah 
file gidiyordum. Rıza Tevfiğe rast 
| ladım; aramızda şu muhavere ce 
1 reyan etti:
—  Nereye gidiyorsunuz?
—  Refet Paşayı görmeğe yeldim 
Yokmuş. Onu bekliyorum.
—  Refet Paşayı ne yapacaksınız!
Sert bir sesle cevab verdi:
—  Kendisile görüşeceğim. Beni 
arıyormuşsunuz. İşte geldim. Bu­
yurun, ne yapacaksanız yapımı 
diyeceğim.
— Refet Paşa da, maiyetindeki­
ler de size karşı infial ve galeyan 
halindedirler. Onun için büyle mey 
dan okumanız münasib değildir. 
Sizi yakaladıkları gibi Anadoluya 
gönderirler.
—  Beni bir yere gönderemezler. 
Bana bir şey yapamazlar.
—  Rıza Tevfik Bey, kabadayılığın 
lüzumu yok. Sevr muahedesini im­
zaladığınız, damad Ferid gibi bir 
hainle beraber çalıştığınız için, 
Türkiye Büyük Millet Meclisi hü­
kümeti erkânı nazarında, siz çok 
fena bir vaziyettesiniz. Dönüp evi­
nize gidiniz. Kendinizi unutturmağı 
çalışınız.
Merhum ısrar ediyordu; ayraç 
kabarmış olduğunu anladım; kolu 
na girdim.
—  Bugün, Şark Mahfilin« gi
Taha Toros Arşivi


Rıza Tevfik'e dair

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository