Hoge dichtheid en menging in grondgebruik worden geassocieerd met meer en langere aanwezigheid van mensen in stadsbuurten, wat door Jane Jacobs en haar volgelingen geacht wordt te leiden tot een verbeterde leefbaarheid in die buurten. Met telefoongebruiksdata is in dit onderzoek aangetoond dat dichtheid en functiemenging inderdaad zorgen voor verhoging en verlenging van activiteit in de stad. Bovendien blijkt dat er samenhang bestaat tussen activiteitsmenging in stadsbuurten en indicatoren van leefbaarheid in die buurten.JRC.H.8 - Sustainability Assessmen

JACOBS Christiaan

KOOMEN Eric

JRC Publications Repository

Jg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 150Rooilijn Telefoonantennes als voelsprieten voor levendigheidChris Jacobs-Crisioni en Eric KoomenTelefoonantennes als voelsprieten voor levendigheidTelefoonmast in Castricum (foto: Antoin Bussink)Jg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 151RooilijnIn 1962 veegde Jane Jacobs de vloer aan met modernistische stadsvernieuwing in haar klassieke werk The death and life of great American cities. Volgens haar maakte de monofunctionele en onoverzichtelijke opzet van die stadsvernieuwing het onmogelijk om, in de getroffen buurten, een voor steden cruciale levendigheid te laten ontstaan. Die levendigheid zou volgens Jacobs het gevolg zijn van een intens en divers activiteitspatroon in de buurt, waarbij continu mensen aanwezig zijn op straat. Dat heeft baten voor de buurt, omdat de continue aanwezigheid van mensen zorgt voor bekijks en controle op straat. Zo zouden activiteitspatronen een belangrijke factor zijn voor de leefbaarheid van stadsbuurten, waar de anonimiteit van bewoners en bezoekers sterke sociale hechting onmogelijk maakt. De gewenste activiteitspatronen kunnen in de buurt spontaan ontstaan mits een buurt voldoet aan een aantal voorwaarden. Als voorwaarden noemde Jacobs onder andere een hoge stedelijke dichtheid, om voldoende mensen op straat te hebben, en een hoge mate van menging van functies, om de in- en uitstroom van bezoekers te spreiden in de tijd. Menging van functies zou bovendien bezoekers kunnen verlei-den om ook in andere activiteiten in de buurt deel te nemen, wat weer tot langere aanwezigheid zou leiden (Jacobs, 1962). Hoge dichtheden hebben alleen nut bij voldoende functiemenging, zodat er geen grote pieken en dalen zijn in de bezoekers-stromen in de buurt. Getoetste veronderstellingenAl met al verwachtte Jane Jacobs dat stadsinrichting invloed zou hebben op plaatselijke activiteitspatronen en zo een voorwaarde voor levendigheid zijn. Haar veronderstellingen zijn vaak ter hand genomen door beleidsmakers, zoals die van de gemeente Amsterdam bij het streven naar dichtheid en functiemenging (Gadet e.a., 2006). Dat streven is vaak lastig te realiseren: functiemenging maakt een project duurder (Jacobs-Crisioni e.a., 2014) en internationale ontwikkelingen laten vaak een niet aflatende voorkeur zien voor monofunctionele woonwijken met een lage dichtheid (Rowley, 1996). Bovendien bestaat er maar weinig kwantitatief bewijs voor de gesuggereerde invloed van stadsinrichting op activiteitspatronen, laat staan voor de gesuggereerde sociale baten van de door Jane Jacobs gewenste activiteitspatronen.Het probleem bij het aantonen van een ver-band tussen stadsinrichting, activiteitspa-tronen en de leefbaarheid van stadsbuurten is dat daar data voor nodig zijn die op een voldoende fijne ruimtelijke en temporele schaal beschrijven hoeveel mensen ergens op een bepaald moment zijn. De laatste Chris Jacobs-Crisioni en Eric KoomenHoge functiedichtheid en functiemenging worden geassocieerd met meer en langere aanwezigheid van mensen in stadsbuurten. Dit leidt volgens Jane Jacobs en haar volgelingen tot een verbeterde leefbaarheid in die buurten. Met telefoongebruiksdata is in dit onderzoek aangetoond dat functiedichtheid en functiemenging inderdaad zorgen voor verhoging en verlenging van activiteit in de stad. Bovendien blijkt dat er samenhang bestaat tussen activiteitsmenging in stadsbuurten en indicatoren van leefbaarheid in die buurten. Jg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 152Rooilijnjaren zijn verschillende databestanden, vaak modieus ‘big data’ genoemd, beschik-baar geworden waarin met een groot detailniveau de activiteitspatronen van burgers in tijd en ruimte zijn geregistreerd. Typische big data worden gegenereerd als bijproduct van elektronische communi-catie of bewust door burgers opgenomen en maken het mogelijk om de verbanden tussen stadsinrichting en menselijk gedrag te onderzoeken met kwantitatieve technie-ken. In een recent gepubliceerd onderzoek, uitgevoerd voor het Urban Regions in the Delta onderzoeksprogramma van NWO, is dergelijke data gebruikt om eerst de relatie tussen dichtheden, functiemenging en acti-viteitspatronen te onderzoeken en daarna te toetsen in hoeverre activiteitspatronen verband houden met leefbaarheidsindica-toren van geselecteerde stadsbuurten. Een uitgebreide beschrijving van de gebruikte methode is te vinden in ons onderzoek (Jacobs-Crisioni e.a., 2014). Dit artikel richt zich eerst op causaliteit tussen stadsin-richting en activiteitspatronen in de regio Amsterdam en daarna op de samenhang tussen activiteitspatronen en leefbaarheids-indicatoren in specifieke stadsbuurten.Telefoongebruik en activiteitVoor het hier beschreven onderzoek is gebruik gemaakt van geaggregeerde telefoongebruiksgegevens, waarbij de kenmerken van individuele bellers niet te achterhalen waren en de privacy van individuele bellers niet in het geding kwam. De beschikbare data beschrijven voor elke afzonderlijke antenne van telefoonmaat-schappij KPN in Amsterdam en omstreken, voor elk afzonderlijk uur van 2007 tot 2011, het aantal telefoongesprekken dat via die antenne is begonnen. Dit onderzoek richt zich op activiteitspatronen in stedelijke gebieden. Daarom zijn alleen stedelijke gebieden met een niet verwaarloosbare woonfunctie bestudeerd. Alle antennes in de gemeentes Amsterdam, Amstelveen en Diemen die in stadsbuurten staan met een bevolkingsdichtheid van minimaal 200 inwoners per km2 zijn hiervoor geselecteerd. Het Amsterdamse westelijke havengebied en industriegebieden langs de A2, met activiteitstypen en dichtheden die vaak niet passen binnen de stad, zijn derhalve uitgesloten. Mobiele telefoons zijn over het algemeen verbonden aan de dichtstbijzijnde antenne, zodat het gebied dat een antenne bestrijkt behoorlijk accu-raat kan worden geschat. In de beschikbare data bestrijken afzonderlijke antennes een gebied van gemiddeld een halve vierkante kilometer. Daarmee geven de gebruikte telefoondata een nauwkeurig en fijnmazig beeld van de tijdruimtedynamiek van de inwoners en bezoekers van Amsterdam (figuur 1). In dit onderzoek is de dichtheid van het aantal nieuw begonnen telefoonge-sprekken per uur per vierkante kilometer dan ook gebruikt als benadering voor hoeveel mensen op een plek zijn op een bepaald moment. Om de verschillende activiteiten van telefoongebruikers in een gebied te identificeren is, voor elk uur van de dag, de gemiddelde telefoongebruiksdicht-heid statistisch verklaard in een causaal model. Als methode is gebruik gemaakt van zogenaamde spatial error-regressies (Anselin, 2001), waarmee kan worden ingeschat in hoeverre de ruimtelijke variatie in telefoongebruiksdichtheid geassocieerd is met verklarende variabe-len, en expliciet rekening wordt gehouden met het feit dat om verschillende redenen het telefoongebruik via een antenne deels Telefoonantennes als voelsprieten voor levendigheidJg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 153Rooilijnafhankelijk is van het telefoongebruik via naburige antennes. De methode geeft met coëfficiënten aan wat de invloed van een bepaalde functiedichtheid is op activiteits-dichtheden op een bepaalde tijd. Met de waarden van die coëfficiënten op verschil-lende uren kunnen uitspraken worden gedaan over de tijdsdynamiek van de verschillende activiteiten, de mate waarin hogere functiedichtheden invloed hebben op de totale activiteitsdichtheid en de mate waarin combinaties van verschillende functies zorgen voor verlengde activiteit.De volgende verklarende variabelen zijn gebruikt in de methode: inwonerdichthe-den, stedelijke dichtheden, de aanwezig-heid van transportinfrastructuur en de nabijheid van twee centrale locaties die een grote aantrekkingskracht hebben op stadsbezoekers (namelijk de Dam en het Museumplein). Inwonerdichtheden zijn gebruikt om te schatten hoeveel mensen in een gebied betrokken zijn bij huisgebon-den activiteiten. Als bron voor gegevens over functiemenging en functiedicht-heid is de recent beschikbaar gekomen Basisregistratie adressen en gebouwen gebruikt. Hiermee zijn winkel-, werk-plek- en ontmoetingsplaats¬dichtheden berekend die gebruikt zijn om te schatten hoeveel telefoongebruik gerelateerd is aan winkelen, werken en ontmoetingen. Bovendien zijn wisselwerkingen tussen ver-schillende functiedichtheden als afzonder-lijke verklarende variabelen gebruikt om te Chris Jacobs-Crisioni en Eric KoomenFiguur 1 Telefoongebruiksdichtheden in Amsterdam door de dagJg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 154Rooilijnkunnen inschatten in hoeverre de combi-natie van functies zorgt voor een gedrags-aanpassing. Hierbij zou de combinatie van functies in een gebied zorgen voor hogere en/of langere telefoongebruiksdichtheden dan de functies afzonderlijk genereren. Die wisselwerkingen zijn geoperationali-seerd door voor elke combinatie van twee functies ook het product van de dichtheden van die twee functies te schatten.De gebruikte telefoondata beschrijft veel observaties (KPN bediende in 2007 ruwweg de helft van alle Nederlandse mobiele telefoonaansluitingen), waarmee voor het eerst de aannames van Jane Jacobs kunnen worden getoetst, maar een paar kanttekeningen moeten wel worden geplaatst. Ten eerste beschreef Jane Jacobs effecten op straatniveau, terwijl met de beschikbare data hoogstens uitspraken op buurtniveau kunnen worden gedaan. Dat toename van de functiedichtheden in een buurt leidt tot meer mensen op straat moet dan ook worden aangenomen. Het is bovendien goed mogelijk dat bepaalde sociaaleconomische groepen, leeftijdsgroe-pen of activiteiten een buitenproportioneel groot deel van de telefoonaansluitingen en het telefoongebruik voor hun rekening nemen; dat zou de orde van grootte van de geschatte coëfficiënten kunnen beïn-vloeden, maar heeft geen invloed op de getrokken conclusies over stadsinrichting en activiteitspatronen.De geschatte coëfficiënten en hun signi-ficantie niveaus zijn verschillend per uur, naarmate bepaalde activiteiten beginnen of stoppen op verschillende momenten van de dag. Tabel 1 geeft een voorbeeld van geschatte effecten om zes uur ’s avonds. Alle resultaten zijn te vinden in Jacobs-Crisioni e.a. (2014). De coëfficiënt voor werken in die tabel betekent bijvoorbeeld dat elke 1% van het buurtoppervlak bestemd voor werken 37 extra telefoongesprekken per vierkante kilometer oplevert tussen zes en zeven uur ‘s avonds. Het effect van de schattingen op telefoongebruikdichtheden in een hypothe-tische buurt bestaande uit Amsterdamse gemiddelden is te zien in figuur 2.Uit de resultaten blijkt dat verschillende functies een verschillend ritme hebben. De activiteit werken piekt tussen zeven uur ’s ochtends en zes uur ‘s avonds, winkelen piekt van elf  tot vier uur en mensen ontmoeten elkaar ruwweg, van negen uur ‘s ochtends tot elf uur ‘s avonds. Deze ritmeverschillen betekenen dat functie-menging zorgt voor diversificatie van de in- en uitstroom van mensen in een gebied. Aangezien de mensen die deelnemen aan deze activiteiten zich daarvoor over straat moeten verplaatsen, kan veilig gezegd Telefoonantennes als voelsprieten voor levendigheidTabel 1 Geschatte invloeden op de telefoongebruiksdichtheid tussen 18:00 en 19:00 (bron: Jacobs Crisioni et al., 2014)Constante Toeristenplein Inwoners Werken Winkelen Ontmoeten110.85	 360.17	 8.07**	 37.00**	 34.42	 61.52Metrohalte Treinstation Snelweg Werken x winkelen Winkels x ontmoeten Werken x ontmoeten402.16	 213.85	 24.72	 -1.30	 20.05**	 17.13**	Significant	op	0.05	niveau,	**	significant	op	0.01	niveauJg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 155Rooilijnworden dat functiemenging zorgt voor een regelmatigere en verlengde stroom van mensen in de publieke ruimte. Bovendien blijkt dat het mengen van bepaalde functies ervoor zorgt dat mensen hun gedrag aanpassen en plaatselijk aan meer activi-teiten deelnemen. Als ontmoetingsplekken worden aangeboden bij werk- en winkelge-legenheden zorgt dat voor extra activiteit in de middag en avond. Jane Jacobs blijkt gelijk te hebben gehad, mensen blijven langer in gebieden met meer functiemen-ging (Jacobs, 1962).Samenhang met leefbaarheidAl met al bevestigen de gevonden resultaten één van Jane Jacobs’ belangrijkste veron-derstellingen. Maar is een intens en divers activiteitspatroon dan ook een voorwaarde voor de leefbaarheid van een buurt? Bij het vaststellen van wat ‘leefbaar’ is, laat staan bij het vaststellen van de factoren die leef-baarheid bepalen schuilt een addertje onder het gras. Leefbaarheid is een uitermate subjectief concept, waar veel factoren bij betrokken zijn. Het fysieke karakter van een buurt speelt waarschijnlijk maar een kleine rol. Daarom is slechts onderzocht in hoeverre activiteitsaanbod samenhangt met beschikbare, maar beperkte indica-toren van leefbaarheid. Om een verband tussen stadsinrichting en leefbaarheid te onderzoeken is ingezoomd op activiteitspa-tronen in wijken die door beleidsmakers als aantrekkelijk worden gezien versus wijken die als problematisch worden gezien. De achterliggende gedachte is dat meer leven-digheid een buurt leefbaarder en daardoor Chris Jacobs-Crisioni en Eric Koomen1.200 1.000 800 600 400 200 0  0 4 8 12 16 20 24Uur  van de dagFiguur 2  Geschatte effecten activiteiten op telefoongebruiksdichtheid in geselecteerde buurten (bron: Jacobs-Crisioni et al., 2014)Cumulatieve geschatte effecten op dagelijks telefoongebruik  werken en winkelen  winkelen en ontmoeten  werken en ontmoeten  inwoners  werken  winkelen  ontmoeten  constate en       andere factorenJg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 156Rooilijn 20 10 0 Erg aantrekkelijk Minder aantrekkelijk Gemiddeld studiegebied Vogelaarwijkenuiteindelijk aantrekkelijker maakt, terwijl in niet levendige buurten problemen accu-muleren (zie ook Jacobs-Crisioni e.a., 2014). Als indicatie voor aantrekkelijke buurten zijn de antennes geselecteerd die straten bedienen die door de gemeente Amsterdam worden beschouwd als aantrekkelijk voor de creatieve sector (Gadet e.a., 2006). Voor problematische buurten zijn de antennes geselecteerd die de door oud-minister Vogelaar aangewezen aandachtswijken bedienen. We moeten hierbij erkennen dat hier voornamelijk op een door financiën gedreven vorm van aantrekkelijkheid wordt getoetst, terwijl woonwijken met een laag inkomensniveau evengoed leefbaar kunnen zijn. Veel alternatieve indicatoren van leefbaarheid zouden ook mogelijk zijn. Denk bijvoorbeeld aan factoren als huizen-prijzen, tevredenheid van buurtbewoners of misdaadcijfers. Er is voor gekozen dit soort indicatoren niet te gebruiken, omdat die door veel externe factoren worden beïnvloed. Huizenprijzen zijn afhankelijk van vraag- en aanbodfactoren die op een veel groter schaalniveau (stad of stedelijke agglomeratie) spelen, terwijl sommige soor-ten misdaad, zoals inbraken en diefstal, mogelijk vaker voorkomen in anderszins succesvolle buurten. Een behandeling van dat soort leefbaarheidsindicatoren vraagt om een uitgebreid vervolgonderzoek.Uit een blik op het geschatte telefoon-gebruik (zie figuur 3) blijkt dat zowel de aantrekkelijke, als de problematische buurten bovengemiddeld hoge activi-teitsdichtheden hebben. Een mogelijke verklaring is dat de gemiddelde buurt in het studiegebied een dermate lage dichtheid heeft dat buurtbewoners niet anoniem blijven, zodat levendigheid niet nodig is voor sociale controle en bekijks. Activiteitsdichtheid is dan pas belangrijk bij voldoende hoge stedelijke dichtheden. Aantrekkelijke buurten blijken bovendien een veel hogere activiteitsmenging te hebben dan problematische buurten. Het geschatte telefoongebruik in Amsterdamse probleembuurten is bovenproportioneel vaak verbonden aan activiteiten in de eigen woning, terwijl andere activiteiten in die buurten relatief weinig aangeboden worden. Dit past bij de veronderstellingen van Jane Jacobs. Immers, een oververtegen-woordiging van de woonfunctie zou zorgen voor veel in- en uitstroom van bewoners op bepaalde tijden, terwijl er op andere tijden Telefoonantennes als voelsprieten voor levendigheidFiguur 3  Geschatte effecten activiteiten op telefoongebruiksdichtheid in geselecteerde buurten (bron: Jacobs-Crisioni et al., 2014)Geschatte dagelijkse telefoongebruiksdichtheid (1000/km2)  huisgebonden activiteiten  andere activiteitenJg. 48 / Nr. 2 / 2015 P. 157Rooilijnnagenoeg geen mensen op straat zijn. Dit zegt niet dat gebrek aan functiemenging zorgt voor problemen in een wijk. Sterker nog, die beperkte functiemenging kan juist het gevolg zijn van een beperkt aanbod aan commerciële functies die zich in die probleemwijken niet willen vestigen. Maar het gevonden resultaat is wel opmerkelijk en laat wellicht zien hoe belangrijk functie-menging kan zijn in stedelijke gebieden.Stadsinrichting belangrijkDit artikel resumeert een kwantitatieve analyse van het effect van stedelijke dicht-heden en functiemenging op stedelijke activiteitspatronen, waarbij activiteitspa-tronen zijn benaderd door het gemiddelde gebruik van mobiele telefoons per vierkante kilometer per uur in Amsterdam. De gebruikte methode maakt het voor het eerst mogelijk om veronderstellingen over stads-inrichting en activiteitspatronen te toetsen. De resultaten laten zien dat functiemenging samenhangt met diversificatie van de acti-viteitspatronen in stadsbuurten en er voor zorgt dat er meer en langer activiteit plaats vindt in die stadsbuurten. Jane Jacobs stelde dat diverse functies in een hoge dichtheid een voorwaarde zijn voor het ontstaan van levendigheid. Levendige stadsbuurten zouden aantrekkelijker en op de lange duur leefbaarder zijn. Een eerste blik op indicatoren van leefbaarheid bevestigen de veronderstellingen van Jacobs met een ver-band tussen menging van activiteiten en de aantrekkelijkheid van stadsbuurten. Al met al is het duidelijk dat functiedichtheden en functiemenging de activiteitspatronen in een buurt beïnvloeden, en zeker functie-menging een belangrijke factor kan zijn voor de aantrekkelijkheid en leefbaarheid van stadsbuurten. Dat betekent in ieder geval dat stadsbuurten met de gewenste levendigheid alle bescherming verdienen. Het verloren gaan van dat soort milieus kan gepaard gaan met veel meer sociale kosten dan de baten die herbestemming en herontwikkeling op kunnen leveren. De resultaten van dit onderzoek roepen ook een aantal vragen voor vervolgon-derzoek op. Bijvoorbeeld: in hoeverre is er causaliteit tussen levendigheid en leefbaarheid? Wat zijn de sociale mecha-nismes achter het gevonden verband tussen activiteitspatronen en leefbaar-heidsindicatoren? En zijn er onder- en bovengrenzen aan stedelijke dichtheid, waar levendigheid noodzakelijk wordt en waar levendigheid teveel wordt?Chris Jacobs-Crisioni (christiaan.jacobs@jrc.ec.europa.eu) werkt als onderzoeker bij het Joint Research Centre van de Europese Commissie in Ispra, Italië. Eric Koomen (e.koomen@vu.nl) is universitair hoofddocent bij de afdeling Ruimtelijke Economie van de Vrije Universiteit in Amsterdam.LiteratuurAnselin, L. (2001) ‘Spatial econometrics’, B.H. Baltagi (red.), A companion to theoretical econometrics, Blackwell Publishing, Malden, p. 310-330Gadet, J., M. Bobic, M. van Baaren, C. van Oosteren, K. van Zanen, J. van de Ven, R. Heit & N. Bosch (2006) Aantrekkende stadsmilieus: een planologisch-stedenbouwkundig ontwikkelingsperspectief, dRo, AmsterdamJacobs, J. (1962) The death and life of great American cities, Jonathan Cape, LondonJacobs-Crisioni, C., P. Rietveld, E. Koomen & E. Tranos (2014) ‘Evaluating the impact of land-use density and mix on spatiotemporal urban activity patterns: an exploratory study using mobile phone data’, Environment and Planning A, jg. 46, nr. 11, p. 2769-2785Rowley, A., (1996) ‘Mixed-use development: ambiguous concept, simplistic analysis and wishful thinking?’, Planning Practice & Research, nr. 11, p. 85 - 97Chris Jacobs-Crisioni en Eric Koomen

Telefoonantennes als voelsprieten voor levendigheid

http://www.rooilijn.nl/wp-content/uploads/2015/06/RL2-2015-Chris-Jacobs-Crisioni-en-Eric-Koomen.pdf

Telefoonantennes als voelsprieten voor levendigheid

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

JRC Publications Repository