3 research outputs found
Sociological Study on Joseonjok Enclave Entrepreneurs in Korea: Focusing on Interaction between Citizenship status and Class position
ํ์๋
ผ๋ฌธ (๋ฐ์ฌ)-- ์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ : ์ฌํํ๊ณผ, 2017. 2. ์ฅ๊ฒฝ์ญ.๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ์ ์์ ์ฃผ์ ์ ํ๊ธฐ ํ๊ตญ(๋๋ ๋์์์)์ ๊ตญ๊ฐ-์๋ฏผ(์ฌํ) ๊ด๊ณ์ ์ฑ๊ฒฉ์ ๊ท๋ช
ํ๋ ํ๋์ ์์ ์๋๋ก์ 1990๋
๋ ์ดํ๋ถํฐ ๊ฐ์ํ๋ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง์์ ์ถํํ ์ ๊ท ์ง๋จ์ผ๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ๊ฐ ์ง๊ฑฐ์ง์ ์ฃผ๋์ ์ง๋จ์ด ๋จ๊ณผ ๋์์ ์ง๊ฑฐ์ง๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐํ ํ๊ตญ์ฌํ์์์ ๋ณดํธ์ ์ธ ์ง์๋ฅผ ํ๋ํ๊ณ ์ ํ๋ ์ผ๋ จ์ ๊ณผ์ ์ ์ด๋ค์ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์์ ๊ณ๊ธ์ ์ง์์ ์ํธ์์ฉ์ ํตํ์ฌํ์ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์ญํ(์ง์ญ์ฌํ์ ์๋ฏผ๊ถ)์ ์๊ฐ์์ ๊ท๋ช
ํ์๋ค. ๋ณธ ์ฐ๊ตฌ๋ ํ๊ตญ์ (๋๋ ๋์์์์ ) ๋งฅ๋ฝ์์ ๊ตญ๊ฐ-์๋ฏผ ๊ด๊ณ๋ ์ฅ๊ธฐ์ ์ด๊ณ ์์ ์ ์ธ, ๊ฐ์ธ์ฃผ์์ ๋๋ ๊ณ์ฝ์ ๊ธฐ๋ฐํ ๊ด๊ณ๋ณด๋ค ๊ตญ๊ฐ์ฃผ๋์ ๋๋ ์ธ๊ณ์ง์ ์ฃผ๋์ ์ธ ์ ์น๊ฒฝ์ ๊ตฌ์กฐ์ ์ ํ ์์์ ๊ณตํ์ ๊ถ๋ฆฌ(๋๋ ์ ์ฒด์ฑ)์ ๊ธฐ์ดํด ์ฌ๊ตฌ์ฑ์ ๊ฑฐ๋ญํ๋ ๊ด๊ณ๋ผ๋ ์ด๋ก ์ ๊ด์ ์ ์ทจํ์๋ค. ์ด์ ๋ฐ๋ผ 1990๋
๋๋ถํฐ ํ์ฌ๊น์ง ์ ๊ท ์ง์
์ง๋จ์ผ๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ํ ๊ตญ๊ฐ์ ๋ฒ์ ์ง์ ๊ท์ ์ํฉ, ์ด ๋ฒ์ ์ง์๋ก ์ธํ ์ง๊ฑฐ์ง์ ์ถํ, ๋ฒ์ ์ง์ํ์์ ์ง๊ฑฐ์ง ๊ธฐ๋ฐ์ ์ฌ์
๊ฐ ์ง๋จ์ ์ถํ, ์ฌ์
๊ฐ ์ง๋จ์ด ์ง๊ฑฐ์ง์ ๋ํ์ ์ง๋จ์ด ๋๋ ๊ณผ์ ๋ฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ถํ๊ณผ ์ญํ ์ ๋ณํ ๊ณผ์ ์ ๋ถ์ํ์๋ค. ์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ๋ฅผ ์์ฝํ๋ฉด ๋ค์๊ณผ ๊ฐ๋ค.
์ฒซ์งธ, ์ด์ฃผ๋ฏผ์ ๋ฒ์ ์ง์์ ๊ดํ ํ๊ตญ์ ์ ์ฑ
์ ๊ฒฝ์ ์ ์ธ๊ณํ์ ๋ง๋ฌผ๋ ค ๋ณํํ๋ค. ์ด ์ ์ฑ
์ ์ธ๊ณํ์ ๋ด์ฉ์ด ๋ฐ์๋, ๋ฏผ์กฑ์ ์ฑ๊ฒฉ์ด ์ฐ์
๋
ธ๋๋ ฅ์ผ๋ก์ ์ฑ๊ฒฉ์ ์ข
์๋ ๊ฒฝ์ ์ฃผ์์ ์ฑ๊ฒฉ์ ๋ ์๋ค. ์ด ์ฑ๊ฒฉ์ ๋ค์ํ ์ข
๋ฅ์ ํ๊ตญ ์ง์
์ง๋จ์ ๋ฒ์ ์ง์๋ฅผ ์ ๋ณ์ ์ผ๋ก ๊ท์ ํจ์ผ๋ก์จ ์ด ์ง๋จ์ ์ง์๋ฅผ ๋ค์ธตํ ํ๋ ๊ฒ์ ๋ฌผ๋ก ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ํฌ์ ์ง์๋ฅผ ๋ค์ธตํ ํ๋ ๊ธฐ์ด๊ฐ ๋์๋ค. ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ฒ์ ์ง์๋ ํ๊ตญ์ ๊ฒฝ์ ์ฃผ์์ ์๋ฏผ๊ถ ์ ์ฑ
์ ์ํด ์๊ณ์ ์ผ๋ก ๊ท์ ๋์๋ค. ์ฌ์ธ๋ํฌ๋ก์์ ์ง์๋ ์ฐ์ํ ์์์ ํ์ฉํ์ฌ ํ๊ตญ์์ ๊ณ๊ธ์ ๋๋ ๊ณ์ธต์ ์์ธต๋ถ๋ก ์ง์
ํ ์ ์๋ ์ฌ๋๋ค์๊ฒ ์ฃผ์ด์ง ๋ฒ์ ์ง์์๋ค. ๋ํฌ๋
ธ๋๋ ฅ์ผ๋ก์์ ์ง์๋ ํ๊ตญ์ 2์ฐจ ๋
ธ๋์์ฅ์์ ๊ณต์์ ์ธ ๊ณ ์ฉ๊ด๊ณ๋ฅผ ๋งบ์ ์ ์๋ ๋ฒ์ ์ง์์๋ค. ๊ทธ๋ฐ๋ฐ ์ด ๋ฒ์ ์ง์์ ์๊ณ์ ๊ท์ ์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ๋
ธ๋๋ ฅ์ด ํ๊ตญ์ ๋
ธ๋์์ฅ์์ ๋งบ๋ ๊ด๊ณ์ ํจ๊ป ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ๊ฐ ํฉ๋ฒ์ ์ผ๋ก ์กฐ์ ์กฑ ๋
ธ๋์๋ฅผ ๊ณ ์ฉํ ์ ์๋, ์ฆ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ๋ด๋ถ์ ๊ณ ์ฉ๊ด๊ณ์ ๊ณต์ํ๋ฅผ ์ ๋์ ์ผ๋ก ๋ณด์ฅํ๋ ์ญ์ค์ ๋ณ์๋ค. ์๊ณํ ๋ ๋ฒ์ ์ง์๋ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ธ๊ตฌ์ ๋ถํ๋ฅผ ์ด์งํ๋ ๋ฐฉํฅ์ผ๋ก ๊ท์ ๋์๋ค.
๋์งธ, ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ธ๊ตฌ๋ ๋ํฌ์ ์ง์์ ์ฐ์
๋
ธ๋๋ ฅ ์ง์์ ๋์์ ์ํฅ์ ๋ฐ์ผ๋ฉด์ ํ๊ตญ์ ์ ์
๋์๋ค. ์ด๋ฌํ ๋ฒ์ ์ง์ ๋๋ฌธ์ ์ด๋ค์ ๊ทนํ ์ ํ๋ ์์ญ์์๋ง ๋
ธ๋์ ์ ๊ณตํ ์ ์๊ณ , ๋
ธ๋์ ์ ๊ณตํ ํ ๋ณธ๊ตญ์ผ๋ก ๋์๊ฐ์ผ ํ๋ ์ธ๊ตญ์ธ ๋ฏธ์๋ จฮ์ ์๊ธ ์์๋
ธ๋์์ ๋ฌ๋ฆฌ ํ๊ตญ์ ๋
ธ๋์์ฅ์์ ์์จ์ ์ผ๋ก ์ด๋ํ ์ ์๊ณ ๋
ธ๋์ ์ ๊ณตํ์ง ์์๋ ํ๊ตญ์ ์ฅ๊ธฐ์ ์ผ๋ก ๊ฑฐ์ฃผํ ์ ์์๋ค. ์ด๋ฐ ์ธ๊ตฌ ์ง๋จ์ ๊ฒฝ์ ์ ์์ค๊ณผ ํ๊ตญ์ ์ธตํ๋ ๊ฑฐ์ฃผ ํ๊ฒฝ์ด ๊ฒฐ๋ถ๋๋ฉด์ ํน์ ๊ณต๊ฐ์ ๋ฐ์งํ๊ฒ ๋์๊ณ ์ด ๊ณต๊ฐ์ ๋ฐ์ง์ ๊ฑฐ์ฃผ ์ง์ญ์ ์ค์ฌ์ผ๋ก ํ ์ง๊ฑฐ์ง๋ฅผ ํ๋์์ผฐ๋ค. ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง๋ ํ๊ตญ์ ๊ฒฝ์ ์ฃผ์์ ์๋ฏผ๊ถ ์ ์ฑ
์ ์ญ์ค๋ก ์ถํํ, ์ ์ฃผ ๋ฐ ์ ๋์ธ๊ตฌ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋ ๋
ธ๋๊ณผ ์๋น์ ์ง์ญ์ด์๋ค. ํ๋ถํ ๋
ธ๋๋ ฅ๊ณผ ์๋น์์ ์๊ธ์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ถํ์ ์ค์ํ ์กฐ๊ฑด์ ์ ๊ณตํ๋ค. ์๊ณํ ๋ ๋ฒ์ ์ง์๊ฐ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ๋ด์ ๊ณ ์ฉ-ํผ๊ณ ์ฉ, ์์ฐ-์๋น์ ๊ด๊ณ๋ฅผ ์ ๋์ ์ผ๋ก ๋ณด์ฅํด ์ฃผ์๋ค๋ฉด, ์ง๊ฑฐ์ง ํฉ๋ฒ์ ์กฐ์ ์กฑ ์ธ๊ตฌ๋ ๊ณ ์ฉ์ฃผ๋ก์ ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ณ๊ธ์ ์ง์์ ๊ณต์ํ๋ฅผ ๋ณด์ฅํ๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง ๊ฑฐ์ฃผ์์ ๊ณต์์ ๋ฒ์ ์ง์๊ฐ ๋ท๋ฐ์นจ ํ๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์ฌ์
๊ฐ ์ง๋จ์ ์ง์ญ์ ๊ธฐ๋ฐํ์ฌ ์์ ์ ์ญํ ์ ๊ฐ์กฐํ๊ณ ํ๊ตญ ์ฌํ์ ๋ณดํธ์ ์ง์๋ฅผ ์๊ตฌํ ์ ์์๋ค.
์
์งธ, ๋ฒ์ ์ง์์ ๋ณ๊ฒฝ์ ํตํด ์์์ ๊ทน๋ํํ ๋ฅ๋ ฅ์ด ์๊ณ ์ฌ์
์ ์ ํฉํ ์์์ ์๋์ ์ผ๋ก ๋ง์ด ๋ณด์ ํ ์ฌ๋๋ค์ด ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ ์ง๋จ์ ๊ตฌ์ฑํ๊ฒ ๋์๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ ์ง๋จ์ ๋ฏธ์๋ จฮ์ ์๊ธ ๋
ธ๋๋ ฅ์ผ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋ ์ง๊ฑฐ์ง์์ ์ถํํ ์๋ก์ด (๊ฒฝ์ ๋๋ ๊ณ๊ธ)์ง๋จ์ด์๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ๋ ์์์
, ์ ํต์
, ์ฌํ์
, ํ๋งค์
๋ฑ ์
์ข
์ ๋ถํฌํด ์์๊ณ ์ง๊ฑฐ์ง ๋ด, ์ง๊ฑฐ์ง์ ํ๊ตญ์ฌํ, ๋์๊ฐ ์ค๊ตญ์์ฅ๊น์ง ์๋ ๊ฒฝ์ ์ ์ฐ๊ฒฐ๋ง์ ๊ตฌ์ถํ๊ณ ์์๋ค. ํ๋ถํ ์ ์ฃผ ๋ฐ ์ ๋์ ๋
ธ๋๊ณผ ์๋น์ธ๊ตฌ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง๋ ์๋น์ค์
๊ฒฝ์ ๋ฅผ ํ๋์์ผฐ๊ณ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ๋ ์ด ์๋น์ค๊ฒฝ์ ์ ์ค์ฌ์ง๋จ์ด ๋์๋ค. ๋ฒ์ ์ง์๋ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ถํ์ด๋ผ๋ ์ญ์ค์ ๋ณ์๊ณ , ์ฌ์
๊ฐ๋ ์ง๊ฑฐ์ง๋ผ๋ ์ง์ญ(local) ์์ ํฉ๋ฒ์ ๋
ธ๋์์ ์๋น์์์ ๊ด๊ณ ์์์ ๊ณต์์ ๋ํ์ง๋จ์ด ๋์๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ณต์์ ์ ๋ถ์ ์ฌํ์ ์ง์์ ์ ์ง ๋๋ ํ๋๋ฅผ ์ํ ์ ์ฒด์ฑ์ ๋ด์ฉ์ ๊ฒฐ์ ํ๋ค.
๋ท์งธ, ์ง๊ฑฐ์ง์์ ์ถํํ ์ฌ์
๊ฐ๋ค์ ์ฐ์ํ ๊ณ๊ธ์ (๊ฒฝ์ ์ ) ์ง์์ ๊ธฐ์ดํด์ ์ ๊ทน์ ์ผ๋ก ์ฌ์
๊ฐ ์ฃผ๋์ ๋จ์ฒด๋ฅผ ๊ตฌ์ฑํ๋ค. ์ด ์กฐ์ง๋ค์ ์ง๊ฑฐ์ง ๊ตฌ ์ฃผ๋์ง๋จ์ผ๋ก์ ์ข
๊ต๋จ์ฒด์ ์ญํ ์ ๋์ ํ๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง์ ์ ์ฃผ๋์ง๋จ์ด ๋ ์ฌ์
๊ฐ๋ ์ง๊ฑฐ์ง๋ฅผ ํ ๋๋ก ํ๊ตญ ์ฌํ์ ๋ณดํธ์ ์ธ ์ง์๋ฅผ ํ๋ํ๊ณ ์ ํ๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง๋ฅผ ์ฌ์
๊ฐ์ ์ฌํ, ๊ฒฝ์ , ๋์๊ฐ ์ ์น์ ํ ๋๋ก ์ผ๊ณ ์๋ ์ฌ์
๊ฐ๋ค์๊ฒ ์ง๊ฑฐ์ง์ ๊ฑด๊ฐํ ์ ์ง ๋ฐ ๋ฐ์ ์ ์ด๋ค์ ์กด์ฌ ์ฌ๋ถ๋ฅผ ๊ฒฐ์ ํ๋ค. ์ด๋ฌํ ํ์ค์ ๋ฌธ์ ๋ ์ฌ์
๊ฐ์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ ์ง์ ์๋ฆฌ๋ฅผ ๋ฐฐํํ๋ค. ์ด ์๋ฆฌ๋ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ธ๊ตฌ ์ง๋จ์ด ๊ธ์ ์ (๋๋ ๊ณตํ์ ) ์ญํ ์ ํจ์๋ ๋ถ๊ตฌํ๊ณ ์ด๋ค์ ๋๋ฌ์ผ ์ ๋๋ ํ๊ฒฝ์ด ์ฐํธ์ ์ด์ง ์๋ค๋ ๋
ผ๋ฆฌ์์ ์ถ๋ฐํ๋ค. ์ฆ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์กฐ์ ์กฑ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ ์ง์ ์๋ฆฌ๋ ๋ถ๊ณต์ ํ ํ์ฌ์ ์ํฉ์ ๊ณต์ ํ๊ฒ ํด์ผ ํ๋ค๋๊ณต์ฑ์ ์ธ์์ ๊ธฐ์ดํ๊ณ ์์๋ค. ์ด ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ ๋ผ๋ ๋ณตํฉ์ ์ธ ์ ๋ถ์ ์ํด ์ํฉ์ ์ผ๋ก ์ฌ์ค์ ๋์๋ค. ๋์์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ฌ๋ฌ ๊ฐ์ง ์ญํ ์ ์ง๋ฐฉ์ ๋ถ, ์ง์ญ์ฌํ ๋ฑ ์ฃผ๋ณ์ ๋ค์ํ ์กฐ์ง ๋๋ ์ง๋จ์ผ๋ก๋ถํฐ ์ธ์ ์ ๋ฐ์๋ค. ์ด๋ ๊ฒ ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ์ ์ง๊ฑฐ์ง ๊ธฐ๋ฐ์ ์ฌํ์ ์ง์๋ ๋ค๊ฐ์ ์ผ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋ ์ ์์๋ค.
์ด์์ ๋ถ์ ๋ด์ฉ์ ์ข
ํฉํ๋ฉด ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ฌํ์ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์ญํ๋ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์์ ์ ์ฒด์ฑ์ ๋ค์๊ณผ ๊ฐ์ ํน์ง์ ํตํด ๊ตฌ์ฑ๋๋ค๊ณ ๋ณผ ์ ์๋ค.
์ฒซ์งธ, ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์์ ์ค์ธต์ ๊ตฌ์ฑ. ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ๋ฒ์ ์ง์๋ ๊ตญ๊ฐ์ ๊ฒฝ์ ์ฃผ์์ ์ ์ฑ
์ ์ํด ๊ท์ ๋๊ณ , ์ฌํ์ ์ง์๋ ๊ฒฝ์ ์ ์ง์์ ํ ๋๋ผ๊ณ ํ ์ ์๋ ์ง๊ฑฐ์ง(์ง์ญ)๋ฅผ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ์ง๋ฐฉ์ ๋ถ์ ์ง์ง๋ฅผ ํตํด ๊ตฌ์ฑํ ์ ์์๋ค. ์ด๋ ๊ฒ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์๋ ์ค์์ ๋ถ์ ์ง๋ฐฉ์ ๋ถ์ ์๋ฏผ๊ถ ์ ์ฑ
์ ์ค์ธต์ ์ธ ๊ท์ ์ ํตํด ์ธ์ ๋์๋ค. ์ด๋ ๋ํฌ๊ฐ ์๋๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ๊ตญ๋ฏผ ๋๋ ๊ตญ๋ฏผ์ ์คํ๋ ๋ฒ์ ์ง์๊ฐ ์ธ์ ๋์ง ์๊ณ ํน์ ์ง์ญ์์์ ๊ฒฝ์ ์ ์ง์๋ง ์ ํ์ ์ผ๋ก ์ธ์ ๋๋ ์ธ๊ตญ์ธ ์ฐ์
๋
ธ๋๋ ฅ๊ณผ, ๊ตญ๋ฏผ์ผ๋ก์์ ์ง์๋ ์ธ์ ๋์ง๋ง ๊ฐ์กฑ์ ๊ธฐ๋ฐ์ผ๋ก ํ ๊ฒฝ์ ์ ์ง์๊ฐ ์ทจ์ฝํ ์ธ๊ตญ์ธ ์ ๋ถ์ ๋น๊ต๋๋ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์์ ๊ตฌ์ฑ์ด์๋ค.
๋์งธ, ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ ์ํฉ์ ๊ตฌ์ฑ. ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ๋ ์ง๊ฑฐ์ง์์ ์ถํํ์๊ธฐ ๋๋ฌธ์ ์ด๋ค์ ํ๊ตญ์ฌํ์์์ ๋ณดํธ์ ์ธ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์์ ์ ์ง๋ ์ง๊ฑฐ์ง์ ์ ์ง์ ์ฌ์์ฐ์ ๊ธฐ์ดํ๋ค. ํ์ง๋ง ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ฐ์
์ธ๋ ฅ์ ์ค์ฌ์ผ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋ ์ง๊ฑฐ์ง์ ๋ํ ์ ๋์ ๋๋ ๋ฌธํ์ ํ๊ฒฝ์ ์ฐํธ์ ์ด์ง ์์๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ๋ค์ ์ด ์ง๊ฑฐ์ง ๊ตฌ์ฑ์๋ค์ด ์ฌํ์ ๊ตญ๊ฐ์ ๊ณตํํ๊ณ ์๋ ๊ฒ์ ๊ฑธ๋ง์ง ์๊ฒ ๋น์ฐํธ์ ์ธ ํ๊ฒฝ์ ์์๋ค์ด ๊ณต์ ํ์ง ์๋ค๊ณ ์๊ฐํ๋ค. ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ณตํ์ ๊ถ๋ฆฌ์ ํ ์ธก๋ฉด์ผ๋ก์ ํ์ฌ์ ์ํฉ์ด ๊ณต์ ํ์ง ์๋ค๋ ์ธ์-๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ด ์ด๋ค์ด ์ ๊ทน์ ์ผ๋ก ์ถ์งํ๋ ํ๋์ ์๋๋ ฅ์ด์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ค์ฌ์ ์กฐ์ ์กฑ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ ์ง์ ์๋ฆฌ(๋๋ ๋
ผ๋ฆฌ)์๋ค. ์ด๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์์ ์ค์ธต์ ๊ท์ ์ ํตํด ํ์ฑ๋ ์ค๊ตญ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ํ๊ตญ์ ์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์๋ฅผ ๋์์ ๋ณด์ ํ๋ฉด์(์๋ฏผ๊ถ์ ์ง์), ๋ํฌ์ฐ์
์ธ๋ ฅ์ผ๋ก ๊ตฌ์ฑ๋ ์ง๊ฑฐ์ง ์ปค๋ฎค๋ํฐ๋ฅผ ์ฃผ๋ํ๋ ๊ณ๊ธ์ง๋จ์ผ๋ก์ ์ฌ์
๊ฐ(๊ณ๊ธ์ ์ง์)๋ผ๋ ๋ค์ค์ ์ธ ์ ๋ถ๊ณผ ๊ฒฐ๋ถ๋๋ฉด์์ํฉ์ ์ผ๋ก ์ฌ์ค์ ๋์๋ค. ์ด ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์์ํฉ์ฑ์ด ํ๊ตญ์ ์ ํ๊ธฐ์ ์ฑ๊ฒฉ์ ๋ด์ฉ์ด๊ธฐ๋ ํ๋ค.์ ํ ๊ณตํ์ ๊ถ๋ฆฌ์ ํ ์ธก๋ฉด์ผ๋ก์์ํฉ์ ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์์ ํฉ๋ฆฌ์ ๊ธฐํ์ฃผ์์๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ ์ฒด์ฑ์ด์๋ค.์ 1์ฅ. ์๋ก 1
1์ . ๋ฌธ์ ์ ๊ธฐ 1
1) ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฐ๊ฒฝ 1
2) ์ฐ๊ตฌ ๋ฌธ์ 3
3) ์ฐ๊ตฌ ์ฌ๋ก 5
(1) ์ฌํ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง 5
(2) ์ฌํ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ 11
2์ . ์ ํ ์ฐ๊ตฌ ๊ฒํ 13
1) ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๊ดํ ๋
ผ์ 13
2) ์ด์ฃผ๋ฏผ ๋ฐ ์ง๊ฑฐ์ง์ ๊ดํ ๋
ผ์ 15
3) ์ด์ฃผ๋ฏผ ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ดํ ๋
ผ์ 20
3์ . ์ด๋ก ์ ์์๊ณผ ๋ถ์ํ: ์ ํ ๊ณตํ์ ๊ถ๋ฆฌ๋ก์ ์๋ฏผ๊ถ(์ ํ์ฃผ์ ์๋ฏผ๊ถ) 24
4์ . ์ฐ๊ตฌ๋ฐฉ๋ฒ๊ณผ ์๋ฃ 30
1) ์ฐ๊ตฌ ๋ฐฉ๋ฒ 30
(1) ์ฐธ์ฌ๊ด์ฐฐ ๋ฐฉ๋ฒ 30
(2) ์ฌ๋ก์ฐ๊ตฌ ๋ฐฉ๋ฒ 32
2) ์๋ฃ 33
(1) ์ค๋ฌธ์กฐ์ฌ ์๋ฃ 33
(2) ๋ฉด์ ์๋ฃ 34
(3) ์ด๋ฏธ์ง ์๋ฃ 36
(4) ๋ฌธํ ์๋ฃ 37
(5) ๊ด๋ฐฉ ํต๊ณ ์๋ฃ 37
5์ . ๋
ผ๋ฌธ์ ๊ตฌ์ฑ 38
์ 2์ฅ. ์๊ณํ๋ ๋ฒ์ ์ง์์ ์ญ์ค๋ก์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ ์ถํ์ ์ ๋์ ๋ฐฐ๊ฒฝ 40
1์ . ์ธ๊ตญ์ธ๋
ธ๋์๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ 41
1) ์ธ๊ตญ์ธ๋
ธ๋์ ์ง์ ๋ถ์ฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ๊ณผ์ 41
(1) ์ฐ์
์ฐ์์ ๋์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 41
(2) ์ฐ์์ทจ์
์ ๋์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 44
2) ์ธ๊ตญ์ธ๋
ธ๋์๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ํ ์ ์ ๊ณผ ๊ด๋ฆฌ 47
(1) ์ฐ์
์ฐ์์ ๋ํ์์์ ์ ์ ๊ณผ ๊ด๋ฆฌ 47
(2) ์ฐ์์ทจ์
์ ๋ํ์์์ ์ ์ ๊ณผ ๊ด๋ฆฌ 51
3) ์ธ๊ตญ์ธ๋
ธ๋์๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ์ ํ์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ํ๋์ ๋ฒ์์ ๋ฎ์ ์ฒ์ฐ 52
(1) ์ฐ์
์ฐ์์ ๋ํ์์์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ํ๋๊ณผ ์ฒ์ฐ 52
(2) ์ฐ์์ทจ์
์ ๋ํ์์์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ํ๋๊ณผ ์ฒ์ฐ 56
2์ . ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ 63
1) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ ์ง์ ๋ถ์ฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ๊ณผ์ 64
(1) ๊ต๋ฏผ์ ์ฑ
์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 64
(2) ์ ๊ตํฌ์ ์ฑ
์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 66
(3) ์ฌ์ธ๋ํฌ๋ฒ์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 68
2) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ํ๋ ๋ฒ์์ ํ๋ 69
(1) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋ก์ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ฒ์ ์ง์์ ๋ณํ 70
(2) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ํ ์ ๋ณ์ ๊ท์ ๊ณผ ์ฌํ๊ฒฝ์ ํ๋ ๋ฒ์ 73
3) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌํฌ์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ์์ฃผ ๋ฐ ๊ทํ ์๊ฒฉ์ ์ ๋ณ์ ์ํ 77
(1) ์์ฃผ์ง์์ ๋ถ์ฌ ๋์ 77
(2) ๊ทํ์ ์กฐ๊ฑด 80
3์ . ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋
ธ๋์๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ 87
1) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋
ธ๋์ ์ง์ ๋ถ์ฌ์ ๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ๊ณผ์ 87
(1) ์ทจ์
๊ด๋ฆฌ์ ๋์ (ํน๋ก)๊ณ ์ฉํ๊ฐ์ ๋์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 87
(2) ๋ฐฉ๋ฌธ์ทจ์
์ ๋์ ์ถ์ง๋ฐฐ๊ฒฝ๊ณผ ์ํ๊ณผ์ 91
2) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋
ธ๋์ ์ง์ ๋ถ์ฌ ๋์ 96
3) ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ๋
ธ๋์์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ์ ํ๋์ ๋ฒ์ 100
์ 3์ฅ. ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ณ๊ธ์ ์ง์์ ๊ธฐ์ด๋ก์ ์กฐ์ ์กฑ ๋
ธ๋๋ ฅ์ ์ง๊ฑฐ์งํ 104
1์ . ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ์ธ๊ตฌ ๊ท๋ชจ ๋ฐ ๊ตฌ์กฐ์ ๋ณํ 105
1) ์ฒด๋ฅ ์๊ฒฉ๋ณ ์ธ๊ตฌ ๊ท๋ชจ์ ๋ณํ 105
2) ์ธ๊ตฌ ๊ตฌ์กฐ์ ๋ณํ 112
2์ . ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ฎ์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ์ ์ง์ 116
1) ์ค๊ตญ ์กฐ์ ์กฑ ์ธ๊ตฌ์ ๋ถํ ์์ 116
2) ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ์ค๊ตญ ๊ฑฐ์ฃผ์ ์ง์
121
3) ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๊ฒฝ์ ํ๋ ์์ 124
3์ . ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋ฒ์ ์ง์์ ๋ณํ์ ์ง๊ฑฐ์งํ 131
1) ๋ฒ์ ์ง์ ๋ณ๊ฒฝ๊ณผ ์ ์ฃผ 131
(1) ๋ฒ์ ์ง์ ๋ณ๊ฒฝ ์์ 132
(2) ์ค์ ๊ฑฐ์ฃผ ๊ธฐ๊ฐ๊ณผ ๊ธฐ๋ ๊ฑฐ์ฃผ ๊ธฐ๊ฐ 135
2) ๊ฐ์กฑ ์ด์ฃผ์ ์ฅ๊ธฐ ๊ฑฐ์ฃผ 137
(1) ๊ฐ์กฑ ๊ตฌ์ฑ 138
(2) ์๋
์ ํ๊ตญ ๊ต์ก๊ธฐ๊ด ํธ์
140
3) ๋ฐ์ง ๊ฑฐ์ฃผ์ ์์ 142
(1) ๋ฐ์ง ๊ฑฐ์ฃผ์ ๊ท๋ชจ์ ๋ถํฌ 142
(2) ๋ฐ์ง ๊ฑฐ์ฃผ์ง์์์ ์ฃผ๊ฑฐ ์์ 149
4์ . ์์ฐ๊ณผ ์ํ์ ์ง์ญ์ผ๋ก์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง 156
1) ๋ฐ์ง ์ง์ญ ์ ์ฃผ ๋ฐ ์ ๋ ์ธ๊ตฌ์ ๊ตฌ์ง๊ณผ ๋
ธ๋ 156
2) ๋ฐ์ง ์ง์ญ ์ ์ฃผ ๋ฐ ์ ๋ ์ธ๊ตฌ์ ์ฌ๊ฐ์ ์๋น 161
3) ๋ฐ์ง ์ง์ญ์ ์ ๋ณด ์ง์ฐ ๋ฐ ์๋น์ค์ ๋ค์ํ์ ์ ๋ ์ธ๊ตฌ์ ์ ์
166
์ 4์ฅ. ์ง๊ฑฐ์ง ์๋น์ค๊ฒฝ์ ์ ์ค์ฌ์ง๋จ์ผ๋ก์ ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ณต์ํ 171
1์ . ๋ฒ์ ์ง์์ ๋ณํ์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐํ 172
1) ๋ฒ์ ์ง์์ ๋ณํ 172
(1) ์ฐ๊ณ ๋ํฌ ์ ๋ถ์ผ๋ก ๊ตญ์ ์ทจ๋ 174
(2) ๋ฐฐ์ฐ์๋ฅผ ํตํ ๊ตญ์ ์ทจ๋ 175
(3) ๋ํฌ์ฐ์
์ธ๋ ฅ์ ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ ์ง์ ์ทจ๋ 176
(4) ๊ณ ํ๋ ฅ์์ ๋ํฌ ๋ฐ ์์ฃผ๊ถ ์ง์ ์ทจ๋ 177
2) ์์์ ์ ํ๊ณผ ์ฑ๊ฒฉ 178
(1) ์ง์
๊ฒฝ๋ ฅ๊ณผ ๊ต์ก ์์ค 178
(2) ๊ฐ์กฑ ๊ตฌ์ฑ 181
(3) ์ด๊ธฐ ์๋ณธ 183
(4) ์น๊ตฌ ๋ฐ ์ง์ธ 185
3) ๋ฒ์ ์ง์์ ์์์ ๊ฒฐํฉ 188
(1) ์ฐฝ์
๋จ๊ณ์์์ ๊ฒฐํฉ 189
(2) ์ฌ์
ํ์ฅ ๋ฐ ๋ณ๊ฒฝ ๋จ๊ณ์์์ ๊ฒฐํฉ 191
2์ . ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ ์ค์ฌ์ ์ง๊ฑฐ์ง ์๋น์ค๊ฒฝ์ 195
1) ์ฌ์
๊ฐ์ ๋ถํฌ 195
2) ์ฌ์
๊ฐ์ ์ข
์ฌ ์
์ข
200
(1) ์์์
201
(2) ์ ํต์
205
(3) ์ฌํ์
207
(4) ํ๋งค์
208
(5) ๊ธฐํ ์
์ข
210
3์ . ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ฒฝ์ ์ ๋ฐ ๊ณ๊ธ์ ์ง์ 213
1) ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ณ ์ฉ ๊ท๋ชจ์ ์ ํ 213
2) ์ฌ์
๊ฐ์ ๊ฒฝ์ ์ ์์ค 216
3) ์กฐ์ ์กฑ ํผ๊ณ ์ฉ์์ ๊ธฐ๋ฅ์ ์ฑ๊ฒฉ๊ณผ ๊ฒฝ์ ์ ์์ค 219
์ 5์ฅ. ์ฌ์
๊ฐ์ ์ ์ฒด์ฑ ์ฌ์ค์ ๊ณผ ์ฌํ์ ์ง์์ ์ง์ญํ 224
1์ . ์ง๊ฑฐ์ง ๊ตฌ(่)์ฃผ๋์ง๋จ์ผ๋ก์ ๊ตํ์ ์ญํ ๊ณผ ์ ์ฐ 225
1) ์ฌ์ธ๋ํฌ๋ฒ ์ํ ์์ก ์ ๊ธฐ 225
2) ์ฌ์ธ๋ํฌ๋ฒ ๊ฐ์ ์ด๋ ์ฃผ๋ 229
3) ์กฐ์ ์กฑ ๋ณต์ง์ ๊ต์ผํฐ์ ์กฐ์ ์กฑ ์์์ธ ์กฐ์ง์ผ๋ก์ ์กฐ์ ์กฑ์ฐํฉํ 235
2์ . ์ง๊ฑฐ์ง ์ (ๆฐ) ์ฃผ๋์ง๋จ์ผ๋ก์ ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ ๋จ์ฒด 244
1) ์ฌ์
๊ฐ ์ค์ฌ์ ์กฐ์ ์กฑ ๋จ์ฒด 244
(1) ์ฌ๋จ๋ฒ์ธ ์ฌํ๋ํฌ์ฐํฉ์ดํ 244
(2) ์ค๊ตญ๋ํฌ ํ๋ง์ํํ 247
(3) ์ฌํ์ค๊ตญ๋ํฌ์์ํ 250
2) ์ฌ์
๊ฐ ๋จ์ฒด 255
(1) ํ์ค์ฐฝ์
๊ฒฝ์ํํ 255
(2) ํ์ค๋ฌด์ญํํ 259
3์ . ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ ์ง ์๋ฆฌ 263
1) ์ง๊ฑฐ์ง ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ ์ง์ ์๋ฆฌ๋ก์ ๊ณต์ ์ฑ ์ธ์ 263
(1)์ฌํ ์ธ๊ตญ์ ๋ํฌ ๊ด๋ จ ๋ฒ์ ๋ถ์ฌ์ ํํ์ฑ ์ธ์ 263
(2) ๋ค๋ฌธํ ์ ์ฑ
์ผ๋ก ์ธํ ๋ํฌ์ ์ ์ฑ
์ ์์ธ ์ธ์ 265
(3) ์ง์ญ(์ง๊ฑฐ์ง) ํํฉ์ ์ํ ์ ์ฑ
์ ๋ถ์ฌ์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ์ ๋์ธ ์ธ์ 267
2) ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ๋ค์ค์ ์ ๋ถ๊ณผ ์ปค๋ฎค๋ํฐ ์ ์ง์ ์ค์ฒ๋ค 269
(1) ๋ํฌ์ฑ์ด ๊ฐ์กฐ๋ ํ๊ตญ์ฌ ๊ต์ก ๋ฐ ์ ํต๋ฌธํ์์ ํ๋ 270
(2) ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์๋ฆฌํธ๋ก์ ์ง์ญ ํํฉ์ ์ํ ํ๋ 274
(3) ์ค๊ตญ ์ถ์ ์ ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ๋ก์ ์ฌ์
๊ฐ ๋คํธ์ํฌ ๊ตฌ์ถ์ ์ํ ํ๋ 276
4์ . ์กฐ์ ์กฑ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ์ฌํ์ ์ง์์ ๋ค๊ฐ์ ๊ตฌ์ฑ 280
1) ์ง๋ฐฉ์ ๋ถ์ ์ง์ญ์ ์ฑ
์ ์ ๋ฐ ์ง์ญ๊ด๋ฆฌ ๊ณผ์ ์ ์ง๊ฐ์ ์ ์ฐธ์ฌ 280
2) ์ง์
์ ์น์ธ์ ์ฌ์
๊ฐ ํ์ฌ ์ฐธ์ฌ ๋ฐ ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ์ ์ ์น ์ฐธ์ฌ 282
3) ์ง๊ฑฐ์ง ์กฐ์ ์กฑ ์ฃผ๋ฏผ์ ์ฌ์
๊ฐ์ ๋ํ ์ ๋ขฐ 283
4) ์ค๊ตญ ์กฐ์ ์กฑ ์ฃผ๋ฅ ์ฌํ์ ์ฌํ ์กฐ์ ์กฑ ์ฌ์
๊ฐ์ ๋ํ ์กฐ๋ช
๊ณผ ์ธ์ 286
5) ์ค๊ตญ ์ ๋ถ์ ์ฑ๊ณตํ ํ๊ตํ์ธ์ผ๋ก์ ์ง๊ฑฐ์ง ์ฌ์
๊ฐ์ ๋ํ ์ธ์ 287
์ 6์ฅ. ๊ฒฐ ๋ก 291
1์ . ์ฐ๊ตฌ ๋ด์ฉ 291
2์ . ์ฐ๊ตฌ ๊ฒฐ๊ณผ 302
3์ . ์ฐ๊ตฌ ํจ์์ ํ๊ณ 307
1) ์ฌํํ ์ฐ๊ตฌ์์์ ํจ์ 307
2) ์กฐ์ ์กฑ ์ฐ๊ตฌ์์์ ํจ์ 309
3) ์ฐ๊ตฌ์ ํ๊ณ 310
๋ถ๋ก 313
์ฐธ๊ณ ๋ฌธํ 319
ABSTRACT 347Docto
์ค๊ตญ ๋์ด์ ํ์ฌํ์ฃผ์ ์ ํ๊ณผ ๊ต์ก์ ์ฌํ๊ฒฝ์ ์ ํจ๊ณผ
ํ์๋
ผ๋ฌธ(์์ฌ) --์์ธ๋ํ๊ต ๋ํ์ :์ฌํํ๊ณผ,2008.2Maste